1. Czym jest układ odpornościowy i za co jest odpowiedzialny? Odporność to zespół reakcji obronnych, posiadający zdolność odróżniania „obcych”, czyli chorobotwórczych drobnoustrojów, od „swoich” dobrych bakterii i wywoływania reakcji mających na celu zniszczenie i eliminację zagrożeń. Dzięki tym działaniom organizm może zwalczać infekcje wirusowe czy bakteryjne. W ciele człowieka istnieją dwa główne miejsca, w których dochodzi do bezpośredniego kontaktu organizmu z drobnoustrojami pochodzącymi ze środowiska zewnętrznego. Są to: skóra i błony śluzowe pokrywające m.in. układ pokarmowy i oddechowy. 2. Jak i kiedy rozwija się odporność? Układ odpornościowy intensywnie kształtuje się przez cały okres ciąży oraz w pierwszych latach życia dziecka. Po narodzinach odporność nie jest jeszcze w pełni dojrzała, jej rozwój to dynamiczny i długotrwały proces, który potrzebuje wsparcia – m.in. poprzez dietę. W czasie ciąży brzuch mamy jest dla dziecka bezpiecznym środowiskiem, jednak w chwili narodzin młody organizm wkracza w przestrzeń pełną zagrożeń, takich jak np. bakterie czy wirusy. Początkowo dziecko jest chronione przed infekcjami głównie dzięki przeciwciałom, które otrzymało przez łożysko mamy. Przeciwciała te zanikają jednak do 6. miesiąca życia niemowlęcia, jednocześnie jego organizm wytwarza swoje własne przeciwciała ale nie wytwarza ich jeszcze w odpowiedniej ilości. To dlatego podstawowym ich źródłem dla dziecka jest mleko matki. Zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) przez pierwsze pół roku życia najlepszym sposobem żywienia dziecka, które zapewni mu pożądaną ochronę, jest karmienie piersią. 3. Jakie składniki odżywcze mają ważne znaczenie dla odporności? Najlepszym pokarmem wzmacniającym odporność dziecka jest mleko kobiece, które zawiera unikalną kompozycję składników oraz przeciwciał dopasowanych do potrzeb niemowlęcia. Mleko mamy zawiera także witaminy A i C, mające istotne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego. Nie ma jednak w nim wystarczającej ilości witaminy D, dlatego niemowlętom karmionym piersią zaleca się dodatkowe jej dostarczanie. Dziecku w wieku 0-6 miesięcy należy podawać dawkę 400 jednostek międzynarodowych witaminy D, a między 6. a 12. miesiącem życia – 400-600 j.m. Po 12 miesiącu 600-1000 j.m. witaminy D/dobę. Suplementację zawsze należy wcześniej skonsultować z pediatrą[1].   4. Dlaczego istnieje silna zależność między układem odpornościowym a pokarmowym? W układzie pokarmowym znajduje się około 70-80% wszystkich komórek odpornościowych, co oznacza, że najlepszym wsparciem dla budującej się odporności dziecka jest prawidłowa dieta, która powinna być bogata m.in. w witaminy A, C i D. Jeżeli z jakiegoś powodu mama nie może karmić piersią, niemowlę powinno być karmione mlekiem modyfikowanym wspierającym jego prawidłowy rozwój. Wyniki najnowszych badań nad składem pokarmu kobiecego pozwoliły na opracowanie udoskonalonej formuły nowej generacji dla wsparcia układu odpornościowego: Bebilon 2 z Pronutra – ADVANCE[2]. Jako jedyna łączy ona unikalny proces z wyjątkową kompozycją składników, w tym witaminami A, C i D, kompozycją oligosacharydów GOS/FOS, inspirowaną oligosacharydami występującymi w mleku matki oraz wielonienasyconymi kwasami tłuszczowym DHA i ALA.   5. Czy odporność jest cechą wrodzoną, tzn. jeśli rodzeństwo i rodzice często chorują, to dziecko też będzie? Każdy organizm ludzki posiada dwa systemy obronne – odporność wrodzoną i nabytą. Wrodzoną mamy już od urodzenia i nie ulega ona zmianom, natomiast odporność nabyta wykształca się dopiero poprzez kontakt z wirusami czy bakteriami. To właśnie dzięki takim spotkaniom z „wrogami” organizm uczy się, jak rozpoznawać zagrożenia, jak reagować i walczyć z nimi oraz jak zapamiętywać właściwą reakcję na nie, by kolejnym razem skutecznie je wyeliminować. Warto pamiętać, że w tym samym czasie układ odpornościowy uczy się, jak rozpoznawać własne dobre bakterie bytujące w przewodzie pokarmowym – odgrywające ważną rolę w funkcjonowaniu odporności. 6. Co z odpornością dziecka, które pozostaje pod opieką w placówkach, takich jak żłobek czy przedszkole? Dzieci uczęszczające do żłobków i przedszkoli są podatniejsze na infekcje. To w skupiskach ludzi występuje większe ryzyko kontaktu z drobnoustrojami, z którymi wcześniej młody organizm nie miał styczności i jeszcze dokładnie nie wie, jak prawidłowo się przed nim bronić. Wsparciem w tym okresie powinna być odpowiednio zbilansowana dieta. Zdaniem eksperta: Częste infekcje – zarówno w żłobkach, jak i w przedszkolach – wynikają też z tego, że rozłąka z rodzicami to dla malucha prawdziwe przeżycie. Warto pamiętać, że układ odpornościowy stanowi ważną część całego organizmu i jego działanie jest uzależnione od pozostałych układów. Stres i zdenerwowanie może wpływać na osłabienie funkcjonowania układu odpornościowego. Marta Łapińska, ekspert Bebilon 2 7. Jak wspierać odporność dziecka od niemowlęcia po przedszkolaka? Kluczowe znaczenie dla rozwoju i funkcjonowania układu odpornościowego ma dieta. Ten proces można wspierać również poprzez aktywność fizyczną oraz różnego rodzaju zabawy. Podstawą budowania odporności powinny być codzienne spacery na świeżym powietrzu połączone z ruchem – wówczas są również idealną okazją do tego, by dziecko mogło doświadczać świata w pełni. Podczas tych wyjść młody organizm powinien przyzwyczajać się, że warunki na zewnątrz są inne niż te panujące w domu. Nie powinno się unikać spacerów nawet w mniej sprzyjającą pogodę – śnieg czy deszcz to idealny trening dla układu immunologicznego. Dobrym pomysłem dla wspierania odporności są także różnego rodzaju wycieczki, ponieważ zmiana klimatu pomaga wzmacniać mechanizmy obronne organizmu, a poza tym dostarcza dziecku nowych doznań. 8. Czy kolejne infekcje i przebyte choroby podnoszą odporność dziecka? Tak. Układ odpornościowy działa inteligentnie – uczy się i kształtuje całe życie. Warto pamiętać, że odporność rozwija się nawet do około 12. roku życia, a niezwykle intensywnie ten proces zachodzi w pierwszych 3 latach życia dziecka. Po pewnym czasie układ odpornościowy nabiera wprawy w przetwarzaniu, analizowaniu i reagowaniu na sygnały ze środowiska. Kontakt z drobnoustrojami ćwiczy go, dzięki czemu system obronny wie, jak z walczyć z zagrożeniami przy kolejnym spotkaniu. Ważne informacje: Karmienie piersią jest najwłaściwszym i najtańszym sposobem żywienia niemowląt oraz jest rekomendowane dla małych dzieci wraz z urozmaiconą dietą. Mleko matki zawiera składniki odżywcze niezbędne do prawidłowego rozwoju dziecka oraz chroni je przed chorobami i infekcjami. Karmienie piersią daje najlepsze efekty, gdy matka prawidłowo odżywia się w ciąży i w czasie laktacji oraz gdy nie ma miejsca nieuzasadnione dokarmianie dziecka. Przed podjęciem decyzji o zmianie sposobu karmienia matka powinna zasięgnąć porady lekarza.   [1] Poradnik karmienia piersią, wg zaleceń Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci, Warszawa 2016. [2] Bebilon 2 z Pronutra – ADVANCE zgodnie z przepisami prawa zawiera witaminy A, C i D dla prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego.

Już po raz trzeci marka Eisberg - jeden z liderów w Europie i numer jeden w Szwajcarii w zakresie produkcji świeżych sałatek typu convenience, warzyw oraz owoców, nawiązała współpracę z liderem rynku przypraw w Polsce - firmą Prymat. W ramach wspólnych działań Eisberg rusza z Prymatem w kulinarną trasę po Polsce. Latem nie brakuje odbywających się w plenerze weekendowych eventów, które gromadzą tłumy. Właśnie podczas tego rodzaju największych imprez smakosze z całego kraju będą mieli okazję spróbować pysznych potraw, specjalnie przygotowanych przez kulinarnego mistrza – Roberta Sowę. W czerwonym Food Trucku Prymat nie zabraknie lekkich mieszanek sałatek od Eisberga, serwowanych oczywiście w kompozycji z wyjątkowymi przyprawami marki Prymat. Na kulinarnej trasie znajdą się tak spektakularne wydarzenia, jak chociażby jedna z najbardziej popularnych letnich imprez w Polsce - Lato z Radiem. Zapraszamy do odwiedzenia miasteczka Prymat i Eisberg podczas plenerowych eventów – moc kulinarnych wrażeń gwarantowana! Letnia trasa Prymat i Eisberg: 02.06.2019      Pacanów         08.06.2019      Ursynów          15.06.2019      Warszawa       22.06.2019      Pilzno  29.06.2019      Zakopane (Lato z Radiem) 30.06.2019      Kraśnik            20.07.2019      Puck (Lato z Radiem) 28.07.2019      Bielsk Podlaski            10.08.2019      Stalowa Wola (Lato z Radiem) 31.08.2019      Kraków (Lato z Radiem) 08.09.2019      Suwałki           Grupa Eisberg z siedzibą w Zurychu w Szwajcarii to jeden z liderów w  Europie i numer jeden w Szwajcarii i Europie Wschodniej w zakresie produkcji świeżych sałatek typu convenience, warzyw i owoców. Firma posiada trzy zakłady produkcyjne w Szwajcarii, po jednym w Polsce, Rumunii i na Węgrzech. Zakład zlokalizowany w Legnicy zaopatruje partnerów handlowych w kraju, ale także w Niemczech, Czechach i na Słowacji. Klientami Eisberg Polska są największe sieci handlowe oraz gastronomiczne. www.eisberg.pl/

Kwas alfa-liponowy (kwas 1,2-ditiolano-3-pentanowy, lipoic acid – LA) jest naturalnie występującym w przyrodzie związkiem chemicznym silnie zaangażowanym w metabolizmie energetycznym mitochondriów. Jest obecny w świecie zwierzęcym i roślinnym, zarówno w komórkach prokariotycznych, jak i eukariotycznych. Zapraszamy również do wzięcia udziału w Certyfikowanej Konferencji Warsztatowej Food Forum Ekspert "Dietoterapia zaburzeń hormonalnych i metabolicznych 2024"! Z względu na fakt, że składnik ten może być syntetyzowany w naszym organizmie (w mitochondriach, z udziałem aminokwasu – cysteiny i kwasu oktanowego), nie jest uznawany za witaminę. Jednakże, co ciekawe, pod względem strukturalnym przypomina witaminy z grupy B i uważa się go za substancję witaminopodobną [1, 2]. Kwas alfa-liponowy został odkryty (1937 r.) i po raz pierwszy wyizolowany (1957 r.) w czasach odkryć właśnie witamin [3]. Związek ten uznano za składnik o szerokich właściwościach zdrowotnych, o których wspomniano w dalszej części artykułu. Dwie formy kwasu alfa-liponowego Kwas alfa-liponowy występuje w postaci dwóch enancjomerów – R-enancjomeru i S-enancjomeru. Jednakże naturalnie kwas alfa-liponowy jest obecny w formie R [4]. Warto jedynie nadmienić, że u ludzi przyswajalność tego związku szacuje się na poziomie 20–40%, przy czym lepiej przyswajalny jest enancjomer R-LA (38%) niż enancjomer S-LA (28%) [5].  Z kolei gdy kwas alfa-liponowy spożywany jest jako suplement diety w postaci mieszaniny racemicznej, dostarcza on dwa izomery R-LA i S-LA. Jest to o tyle ważne, że S-LA może zapobiegać polimeryzacji R-LA i w ten sposób zwiększać biodostępność tego drugiego [6]. Źródła występowania Jak wspomniano we wstępie, LA występuje zarówno w produktach roślinnych, jak i zwierzęcych. Spośród surowców roślinnych najlepszym źródłem kwasu alfa-liponowego są szpinak, brokuły i pomidory. W żywności pochodzenia zwierzęcego najwyższe ilości LA znajdują się w podrobach wołowych: nerkach, sercach i wątrobach [1]. Mechanizmy działania kwasu alfa-liponowego Kwas alfa-liponowy jest rozpuszczalnym w tłuszczach i wodzie koenzymem zaangażowanym w metabolizm energetyczny węglowodanów, tłuszczów i białek. Ze względu na zawartość w swojej cząsteczce siarki jest unikalnym przeciwutleniaczem zdolnym do hamowania aktywności różnych rodzajów wolnych rodników, takich jak związki tlenowe i azotowe. Zredukowana forma LA wykazuje również zdolność do regeneracji witaminy E, askorbinianu i glutationu z ich postaci rodnikowych. LA jest też niezbędnym kofaktorem dla enzymów zaangażowanych w reakcje bioenergetyczne, takie jak dehydrogenaza pirogronianowa (PDH) i dehydrogenaza alfa-ketoglutaranu (alfa-KGDH) [7]. Kwas alfa-liponowy a działanie neuroprotekcyjne i schorzenia neurodegeneracyjne W kontekście wpływu LA na ośrodkowy układ nerwowy badania przedkliniczne wskazują na działanie przeciwzapalne tego związku, a także na jego zdolność do zapobiegania uszkodzeniom neuronów (komórek nerwowych) wywołanym stresem oksydacyjnym. Efekt przeciwzapalny LA jest związany m.in. z hamowaniem czynnika jądrowego κβ (NF-κβ). Wiadomo też, że LA podwyższa poziom noradrenaliny i dopaminy w mózgu, blokuje receptor D2 u gryzoni i zmienia aktywność acetylocholinoesterazy w mózgu u starszych zwierząt [8]. W niewielkim badaniu pilotażowym zaobserwowano, że przyjmowanie kwasu alfa-liponowego w dawce 1200 mg/dzień przez rok spowodowało zwolnienie tempa atrofii mózgu u pacjentów ze stwardnieniem rozsianym [9]. Doświadczenie na mysim modelu choroby Parkinsona pokazało, że LA charakteryzuje się działaniem neuroprotekcyjnym poprzez hamowanie utraty neuronów zlokalizowanych w istocie czarnej, której uszkodzenie uważa się za przyczynę wystąpienia zespołu parkinsonowskiego [10]. Stwierdzono także, że LA zmienia stężenie monoamin w hipokampie szczurów, co może mieć implikacje terapeutyczne w chorobach neurodegeneracyjnych, w tym chorobie Parkinsona [11]. Wyniki badania przeprowadzonego z udziałem dziewięciu pacjentów z chorobą Alzheimera wykazały, że podawanie LA (600 mg/dzień) przyczyniło się do stabilizacji funkcji poznawczych mierzonych w dwóch testach: MMSE (mini-mental state examination) i ADAScog (AD assessment scale, cognitive subscale) [12]. W doświadczeniu na szczurach z wywołanym udarem wskazano, że podanie dożylne LA skutkowało zmniejszeniem objętości zawału, obrzęku mózgu oraz uszkodzeń oksydacyjnych, a także wspomagało regenerację neurologiczną [13]. Zauważono również, że podawanie zwierzętom laboratoryjnym z wywołaną cukrzycą LA przyczyniło się do zapobiegania uszkodzeniom nerwów poprzez hamowanie stresu oksydacyjnego i reaktywnej glejozy, która występuje m.in. w przebiegu choroby Alzheimera, zespołu Korsakowa czy też stwardnienia rozsianego [14]. W jakich przypadkach stosowanie kwasu alfa-liponowego może być uzasadnione? W powszechnej opinii kwas alfa-liponowy jest uznawany za złoty środek do stosowania w prewencji i „leczeniu” wielu chorób. Jednakże wielokrotne stwierdzenia, że LA jest „na wszystko” raczej nie zachęca do większego zainteresowania tym składnikiem. Z tego też względu warto przyjrzeć się wynikom badań naukowych, aby móc wyrobić sobie własne zdanie na temat przydatności LA. W metaanalizie opublikowanej w 2019 r. na łamach poczytnego czasopisma „Nutrition” wykazano, że LA może korzystnie wpływać na parametry gospodarki lipidowej, przyczynia się do obniżenia stężenia triglicerydów (o 29,18 mg/dL), cholesterolu całkowitego (o 10,68 mg/dL) i cholesterolu frakcji LDL we krwi (o 12,90 mg/dL). Nie stwierdzono jedynie wpływu tego związku na poziom cholesterolu frakcji HDL. Odnotowano, że działanie LA było szczególnie skuteczne w dawce > 600 mg/dzień [15]. Boccardi i wsp. w swoim opracowaniu naukowym, opartym na wielu badaniach, wykazali z kolei, że LA ma działanie hipotensyjne. Autorzy zauważyli, że podawanie LA osobom z podwyższonym ciśnieniem tętniczym krwi spowodowało obniżenie zarówno skurczowego (o 8,1 mmHg), jak i rozkurczowego ciśnienia krwi (o 6,7 mmHg) [16]. W dwóch metaanalizach zaobserwowano, że podaż LA wiązała się też z nieznacznym, ale statystycznie istotnym obniżeniem masy ciała oraz wartością wskaźnika BMI [17, 18]. Efekty te zaobserwowano u osób z nadwagą, otyłością oraz u osób cierpiących m.in. na cukrzycę. Jak wskazano w pracy naukowej z 2018 r., suplementacja diety kwasem alfa-liponowym poprawiła badane parametry gospodarki węglowodanowej u osób z chorobami metabolicznymi. Stwierdzono, że podawanie LA przyczyniło się do obniżenia stężenia glukozy we krwi na czczo, a także poziomu insuliny. Co więcej, u osób przyjmujących LA nastąpiło obniżenie wartości wskaźnika insulinooporności (HOMA-IR) oraz stężenia hemoglobiny glikowanej HbA1c [19]. Dawka LA, dla której stwierdzano efektywność działania, to zwykle ok. 600 mg/dzień [20]. Podawanie dożylne LA (600 mg/dzień) prowadzi do znaczącego zmniejszenia bólu neuropatycznego u pacjentów z cukrzycą. Z drugiej strony nie jest jasne, czy poprawa stanu zdrowia zaobserwowana w przypadku podaży doustnej LA ma znaczenie kliniczne [21]. Dla kwasu alfa-liponowego potwierdzono działanie przeciwzapalne. Wyniki wielu badań naukowych wskazują, że spożywanie LA wiąże się z obniżeniem poziomu białka C-reaktywnego (CRP) i cytokin prozapalnych, takich jak IL-6 oraz czynnika martwicy nowotworu alfa (TNF-alfa) [22, 23]. Nie istnieją oficjalne zalecenia co do stosowania LA w konkretnych jednostkach chorobowych. Jednakże na podstawie przytoczonych wyników badań można stwierdzić, iż istnieją poważne przesłanki o zasadności wykorzystania tego związku szczególnie u osób: zmagających się z podwyższonym stężeniem cholesterolu we krwi, z nadciśnieniem tętniczym krwi, z nadwagą i otyłością, cierpiących na cukrzycę typu 2, z insulinoopornością. Ile dostarczać LA? Nie ustalono zaleceń dotyczących dziennego spożycia LA u ludzi. Jednakże przeprowadzono badania określające bezpieczeństwo stosowania tego związku. Stwierdzono, że dawka śmiertelna (LD50) u psów wynosi 400–500 mg/kg masy ciała [24]. Z kolei doświadczenia wykonane na szczurach pokazały, że dzienna, doustna dawka 60 mg/kg masy ciała nie miała żadnego wpływu na masę ciała, wyniki histopatologiczne i parametry krwi [25]. W badaniach z udziałem ludzi, stosowanie dawek do 2400 mg/dzień nie powodowało żadnych skutków niepożądanych [1]. Na podstawie wyników różnych doświadczeń można wskazać, że skuteczna dawka kwasu alfa-liponowego to 600 mg/dzień. Podsumowanie Kwas alfa-liponowy to wciąż stosunkowo „nowy” i nieodkryty do końca pod względem potencjalnych właściwości prozdrowotnych związek witaminopodobny. Zainteresowanie nim wzrosło szczególnie w ostatnich kilku latach. Jednakże w odróżnieniu od innych składników, o których robi się głośno, za kwasem alfa-liponowym stoją rzetelne badania naukowe potwierdzające jego skuteczność działania. Na podstawie aktualnego stanu wiedzy można wnioskować, że LA może być wartościowym elementem w dietoterapii chorób metabolicznych oraz różnych schorzeń neurodegeneracyjnych. Bibliografia: Molz P. i wsp. Potential Therapeutic Effects of Lipoic Acid on Memory Deficits Related to Aging and Neurodegeneration. Front Pharmacol, 2017, 8: 849. Golbidi S. i wsp. Diabetes and alpha lipoic acid. Front Pharmacol, 2011, 2, 69: 1–15. Gomes MB. i wsp. Alpha-lipoic acid as a pleiotropic compound with potential therapeutic use in diabetes and other chronic diseases. Diabetol Metab Syndr, 2014, 6, 1: 80. Skibska B. i wsp. The protective effect of lipoic acid on selected cardiovascular diseases vaused by age-related oxidative stress. Oxid Med Cell Longev, 2015: 1–11. Malińska D. i wsp. Kwas liponowy – charakterystyka i zastosowanie w terapii. Postepy Hig Med Dosw, 2005, 59: 535–543. De Araujo D.P. i wsp. The contributions of antioxidant activity of lipoic acid in reducing neurogenerative progression of Parkinson's disease: a review. Int J Neurosci, 2011, 121, 2: 51–57. Seifar F. i wsp. α-Lipoic acid, functional fatty acid, as a novel therapeutic alternative for central nervous system diseases: A review. Nutr Neurosci, 2017: 1–11. de Sousa C.N.S. i wsp. Alpha-lipoic acid in the treatment of psychiatric and neurological disorders: a systematic review. Metab Brain Dis, 2019, 34, 1: 39–52. Spain R.I. i wsp. Lipoic acid for neuroprotection in secondary progressive multiple sclerosis: results of a randomised placebo-controlled pilot trial. ECTRIMS Online Library. Spain R, 2016: 147064. Jalali-Nadoushan M. i wsp. Alpha-lipoic acid protects against 6-hydroxydopamine-induced neurotoxicity in a rat model of hemi-parkinsonism. Brain Res, 2013, 1505: 68–74.

Trenujesz regularnie i masz wrażenie, że to wszystko na marne, bo nie widzisz efektów? Tak właśnie się dzieje kiedy twoje ciało nie trzyma odpowiedniego pożywienia. Zbilansowana dieta, to element tak oczywisty, jak często pomijany. Temat rzeka, jednak w kontekście naszej figury najważniejsza będzie energia do wysiłku oraz budulec. Niezależnie od tego czy kształtujemy mięśnie, czy się odchudzamy, białko jest kluczowe w jadłospisie osób aktywnych fizycznie. O ile produktów bogatych w węglowodany i tłuszcze nie brakuje na sklepowych półkach, to odpowiednia ilość protein w diecie często stoi pod znakiem zapytania. Chcąc wyrównać niedobory białka w planie żywieniowym trzeba zwiększyć spożycie np. mięs, ryb, jaj, strączków, produktów mlecznych, orzechów. Tutaj pojawiają się pierwsze schody: *Kiedy ja to ugotuję? *Mam co dziennie jeść to samo? *Nie lubię ryb. *Nie jem mięsa. *Jestem uczulony/uczulona. Zrozumiała sprawa, zawsze coś.   Podczas, gdy do treningu potrzeba motywacji, to w diecie najważniejsza jest organizacja. W wysiłku pomoże dobra muzyka lub kolega/koleżanka. W diecie pojedynek toczy się jeden na jeden między Tobą, a lodówką. W tej walce liczy się wytrwałość i spryt. Krótkoterminowe postanowienia dają krótkoterminowe efekty. Czy nie mogło by to być prostsze? Mogłoby! Wystarczy, że będzie zdrowo, wygodnie, szybko i smacznie. Brzmi jak bajka, ale jest to w zasięgu praktycznie każdego. Odżywki białkowe są dość popularnym suplementem diety. Suplementem czyli jedną ze składowych. Oznacza to, że sama proteina nie jest idealnym posiłkiem... Osoba zdrowa, regularnie trenująca ma inne potrzeby żywieniowe niż przeciętny Kowalski. Różnica wynika w różnicy zapotrzebowania na powyżej wspomnianą energię. Po krótce, źródłem energii w ludzkim ciele są głównie tłuszcze i węglowodany. Szybkie straty energii, mające miejsce w trakcie treningu, trzeba uzupełniać z kalorii, które szybko nas naładują. Tak się składa, że cukier jest źródłem węglowodanów szybciej przyswajalnych w porównaniu do tłuszczu. Oczywiście mowa o zdrowym cukrze, a nie np. syropie glukozowo-fruktozowym.  Z tego wynika, że fitwariat/fitwariatka stosując białkowo-weglowodanowy koktajl okołotreningowo lub w trakcie aktywnego dnia, dokłada kolejną cegiełkę do formy życia. Jak zawsze nie bez znaczenia jest jakość tego co spożywamy. Jeśli zależy nam na naturalnej i zdrowej formie, to skład naszego koktajlu opierać się powinien na naturalnych i zdrowych składnikach. W koktajlach białkowych oprócz białka można znaleźć także superfoods, które ze względu na bogactwo mikroskładników odżywczych superfoods wpływają na polepszenie szeregu funkcji organizmu. Dzięki odpowiedniej diecie cały wysiłek, każde powtórzenie, każdy metr, każda wywalczona sekunda dadzą efekt w postaci wymarzonej sylwetki. Kamil Janik, trener, ekspert żywienia i suplementacji   Koktajl wysokobiałkowy o smaku truskawkowym, SmartFood, ok. 4,99 zł – NOWOŚĆ! Koktajl wysokobiałkowy o smaku bananowym, SmartFood, ok. 4,99 zł Koktajl wysokobiałkowy o smaku waniliowym, SmartFood, ok. 4,99 zł Koktajle wysokobiałkowe SmartFood kupisz w drogeriach Rossmann oraz w sklepie internetowym www.lekkiesmaki.pl Więcej informacji: SmartFood.pl

Po raz pierwszy koncepcja i sama definicja leku nootropowego została zaproponowana w roku 1972 przez Corneliu E. Guirgeę. Zsyntezował on piracetam, który wkrótce okrzyknięto lekiem nootropowym (rys. 1).  Zapraszamy również do wzięcia udziału w Certyfikowanej Konferencji Warsztatowej Food Forum Ekspert! Rys. 1. Schemat powstawania koncepcji leku nootropowego Termin „nootropowy” zaczerpnięto z języka greckiego i jest on połączeniem dwóch słów: νους (nous) to rozum, a τρέπειν (trepein) – monitorowanie lub skręcanie/naginanie [1]. Współcześnie nootropy (substancje nootropowe, inaczej prokognitywne), definiowane również jako „inteligentne leki” (smart drug) czy też „wzmacniacze mózgu” (brain booster), są związkami stosowanymi we wspomaganiu leczenia funkcji poznawczych [2]. Termin ten obejmuje substancje naturalne i syntetyczne, którym przypisuje się pozytywne działanie na procesy kognitywne, takie jak uwaga, pamięć, percepcja, myślenie, język, zdolność uczenia się, funkcje psychomotoryczne i wykonawcze [3]. Nootropy usprawniają pracę mózgu, a działanie to opiera się m.in. na ich własnościach wazodylatacyjnych, przeciwzapalnych, neuroprotekcyjnych i przeciwutleniających [4]. Trzeba jednak pamiętać, że o ile substancje pochodzenia naturalnego były stosowane od wieków w celu wspierania pracy mózgu, o tyle syntetyczne substancje nootropowe powstały z myślą o leczeniu pacjentów cierpiących na zaburzenia pamięci i koncentracji, u których funkcje poznawcze zostały zachwiane w różnym stopniu – od łagodnych zaburzeń do otępienia czy chorób neurodegeneracyjnych, takich jak np. choroba Alzheimera czy Parkinsona. Leki nootropowe stosowane są także w odbudowie zdolności mentalnych u dzieci cierpiących na zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) oraz w usprawnieniu funkcji poznawczych u osób chorych na padaczkę czy po udarze mózgu. Mechanizm działania Wzmacnianie zdolności poznawczych wynikające z zastosowania środków nootropowych odbywa się wielotorowo. Dotychczasowa charakterystyka setek potencjalnych „wzmacniaczy” kognitywnych pozwoliła sklasyfikować je w 19 kategoriach zgodnie z mechanizmem ich działania, wobec czego wyróżniamy m.in. substancje oddziałujące z receptorami, enzymami, kanałami jonowymi, czynnikami wzrostu nerwów, transporterami wychwytu zwrotnego, przeciwutleniaczami czy chelatorami metali [5]. Większość środków o działaniu nootropowym wykazuje aktywność cholinergiczną, co nie powinno dziwić, jeśli weźmie się pod uwagę rolę acetylocholiny w procesie uczenia się i zapamiętywania. Efekt farmakologiczny wynika także z działania dopaminergicznego i serotoninergicznego [4].  Nootropy wpływają także na rozszerzanie naczyń krwionośnych i poprawę przepływu krwi w mózgu, w celu dostarczenia tlenu i składników odżywczych, ponadto ograniczają agregację płytek, wykazują działanie przeciwzakrzepowe i zmniejszają ryzyko uszkodzenia neuronów w wyniku niedokrwienia [6]. Środkom prokognitywnym przypisuje się także działanie neuroprotekcyjne, którego mechanizm obejmuje m.in. ochronę przed stresem oksydacyjnym, zwłaszcza peroksydacją lipidów mózgowych, wpływ na właściwości fizyczne błon komórkowych, poprawę ich płynności poprzez wiązanie fosfolipidów błonowych. Nootropy zmniejszają ryzyko wystąpienia stanu zapalnego w obrębie mózgu, chronią przed toksynami, minimalizują skutki procesów starzenia się mózgu, stymulują neurogenezę, a wszystko to aktywuje mózg, wzmacnia pamięć i zwiększa tym samym jego neuroplastyczność [4].  Spośród nutraceutyków o własnościach nootropowych najpopularniejszymi są: Ginkgo biloba (miłorząb japoński), Panax quinquefolius (żeń-szeń amerykański), Bacopa monnieri (bakopa drobnolistna) czy Centella asiatica (gotu kola, wąkrota azjatycka). Spotkać można również szereg preparatów będących prekursorami fosfatydylocholiny i acetylocholiny, takich jak alfosceran choliny i lecytyna. Wymienia się również syntetyczne pochodne alkaloidów sporyszu (nicergolina) i pochodne witaminy B1 (sulbutiamina). Natomiast lekami nootropowymi są racetamy (piracetam i jego pochodne), leki prokognitywne znajdujące zastosowanie w leczeniu ADHD (atomoksetyna) czy otępienia w przebiegu choroby Alzheimera lub Parkinsona (donepezil, rywastygmina, memantyna, lewodopa) i wiele innych. Zgodnie z kryteriami ustalonymi przez C.E. Guirgeę nootropy to pozbawione działania toksycznego „wzmacniacze kognitywne”, natomiast stymulanty (pochodne amfetaminy, eugeroiki) wykazujące szereg efektów ubocznych nie powinny być kwalifikowane do tej grupy substancji [7]. Poniżej przedstawiono charakterystykę wybranych substancji pochodzenia naturalnego i syntetycznego, którym przypisuje się korzystne działanie na poprawę pamięci i koncentracji. Naturalne substancje nootropowe Z liści Ginkgo biloba (miłorząb japoński) sporządza się jeden z popularniejszych suplementów charakteryzujących się wysoką korzyścią terapeutyczną we wspomaganiu pracy mózgu. Mechanizm jego działania uwarunkowany jest obecnością substancji chemicznych z grupy flawonoidów, terpenów (bilobalid, ginkgolid) oraz proantocyjanidynów [8]. Preparaty zawierające ekstrakt z liści miłorzębu japońskiego usprawniają przepływ krwi w mózgu, chronią neurony przed stresem oksydacyjnym, mają także własności antyamyloidogenne i zapobiegają agregacji β-amyloidu, hamują apoptozę oraz zmniejszają aktywność kaspazy-3 [9].  Randomizowane badanie z podwójnie ślepą próbą przeprowadzone w grupie osób powyżej 50. roku życia z łagodną lub umiarkowaną demencją pokazało znaczną poprawę zdolności poznawczych oraz jakości życia po podaniu preparatów G. biloba w dawce 240 mg/dzień przez 24 tygodnie [10]. Z kolei wstępne badania nad skutecznością ekstraktu z G. biloba w dawce 120 mg/dzień podawanego z inhibitorami acetocholinoesterazy (donepezil, rywastygmina, galantamina) potwierdziły korzystny wpływ na funkcje poznawcze u osób z chorobą Alzheimera [11]. Panaceum na niemalże wszelkie dolegliwości jest ceniony w lecznictwie chińskim już od 4000 lat Panax ginseng, czyli żeń-szeń właściwy, nazywany także ginsengiem lub wszechlekiem. Preparaty z żeń-szenia wydają się poprawiać witalność, funkcje kognitywne, samopoczucie i jakość życia zdrowych ludzi, a odpowiadają za to ginsenozydy – triterpenowe saponiny. Metabolity te wpływają m.in. na przeżycie neuronów, co koreluje ze zwiększeniem zdolności uczenia się [9]. Pomimo braku jednoznacznych danych naukowych żeń-szeniowi przypisuje się właściwości poprawy funkcji poznawczych, w szczególności pamięć. Potwierdzają to wstępne badania przeprowadzone przez zespół Kennedy’ego, który wykazał, że P. ginseng poprawia szybkość i dokładność wykonania zadań, uwagę, pamięć trwałą, bez wpływu na pamięć epizodyczną [12].  Bacopa monnier (bakopa drobnolistna), znana lokalnie w Indiach jako brahmi lub jalanimba, była opisywana już w VII w. p.n.e. jako środek polepszający pamięć i koncentrację, osłabiający deficyty psychiczne. Głównymi metabolitami wtórnymi, którym przypisuje się aktywność leczniczą ziela, ekstraktów oraz preparatów otrzymanych z B. monnieri, są triterpenowe saponiny (m.in. bakozydy, jujubogeniny, bakosaponiny, bakopazydy), alkaloidy (herpestyna, bramina, nikotyny), związki fenolowe, flawonoidy (luteolina i apigenina) [13]. Preparaty na bazie brahmi usprawniają pracę mózgu, oddziałują na układ limbiczny (hipokamp) i wykazują przeciwutleniający efekt ochronny. W badaniach in vitro/in vivo zarówno same bakozydy, jak i wyciągi bakopy, podwyższały poziom enzymów o działaniu antyoksydacyjnym (m.in. dysmutazy ponadtlenkowej, katalazy, peroksydazy glutationowej), przywracały prawidłowy poziom cynku i selenu w mózgu, wyhamowywały powstawanie wolnych rodników i usuwały skutki uboczne ich wytwarzania. Działanie nootropowe B. monnieri to także wpływ na modulację procesów neurotransmisji monoaminergicznej neuroprzekaźników i chelatację jonów metali [13]. Badania kliniczne w grupie osób zdrowych, w średnim wieku, poddanych działaniu standaryzowanego ekstraktu z B. monnieri, potwierdziło wpływ na skupienie, zdolności poznawcze i pamięć, ale dopiero po długotrwałej suplementacji diety trwającej ok. 12 tygodni [14]. W podobnych badaniach zaobserwowano poprawę aktywności układu cholinergicznego, co było wynikiem inhibicji acetylocholinesterazy (AChE) w korze mózgowej [15]. Wspomnianymi wcześniej substancjami psychoaktywnymi z grupy stymulantów o własnościach nootropowych są również: kofeina (głównym źródłem są ziarna kawy), teina (zielona herbata), guaranina (guarana) czy też mateina (yerba-mate). To alkaloidy purynowe o silnych właściwościach stymulujących ośrodkowy układ nerwowy. Przyspieszają metabolizm, redukują uczucie zmęczenia i senności, zwiększają ukrwienie tkanki mózgowej, mięśni i skóry, ułatwiają koncentrację, formułowanie myśli, zwiększają produktywność oraz znacznie poprawiają koordynację ciała i reakcję na bodźce. Należy pamiętać, że scharakteryzowane powyżej substancje pochodzenia naturalnego mają jedynie na celu uzupełnienie, a nie zastąpienie, prawidłowej oraz zbilansowanej diety. Żywienie odgrywa kluczową rolę w osiągnięciu pełni potencjału intelektualnego, rozwoju umysłowego czy zdrowia i dobrego samopoczucia. Korzystny wpływ na przebieg wielu procesów w układzie nerwowym mają witaminy z grupy B, witaminy o działaniu antyoksydacyjnym (C, A, E), inozytol, nienasycone kwasy tłuszczowe omega-3, a także mikroelementy: wapń, magnez, cynk, miedź, mangan, jod i żelazo. Dieta uboga w te składniki może prowadzić do rozwoju zaburzeń poznawczych, powoduje zaburzenia pamięci i logicznego myślenia oraz kojarzenia.  Syntetyczne leki nootropowe  Pomimo łatwo dostępnych źródeł substancji pochodzenia naturalnego rosnącą popularnością w „podkręcaniu” mózgu cieszą się leki syntetyczne stosowane w terapii schorzeń o podłożu neurologicznym (udarów, zapaleń mózgu i urazów, zespołów otępiennych itp.) czy też ADHD.  Do najbardziej znanych syntetycznych leków nootropowych zalicza się piracetam, początkowo zatwierdzony do leczenia zawrotów głowy i zaburzeń poznawczych związanych ze starzeniem się [16], był następnie szeroko stosowany do poprawy funkcji kognitywnych u pacjentów z encefalopatią różnego pochodzenia (urazowe uszkodzenie mózgu, udar, niedokrwienie) i w prewencji zaburzeń funkcji poznawczych po znieczuleniach [2]. Piracetam należy do syntetycznych leków nootropowych z grupy pirolidonów, jest pochodną kwasu γ-aminomasłowego (GABA). Mechanizm działania nie jest do końca jasny, ale przypuszcza się, że piracetam moduluje działanie neuroprzekaźników w mózgu i usprawnia mikrokrążenie [17]. W badaniu klinicznym przeprowadzonym u 250 dzieci podanie piracetamu w dawce 30 mg/kg dożylnie przyczyniło się do zmniejszenia zaburzeń funkcji poznawczych po znieczuleniu ogólnym [18]. Chociaż piracetam nie wykazywał długoterminowych korzyści w leczeniu łagodnych zaburzeń funkcji poznawczych [19], badania przeprowadzone przez Holinski i wsp. [20] wykazały jego działanie neuroprotekcyjne podczas operacji wszczepienia pomostów naczyniowych (tzw. by-passów). Piracetam był również skuteczny w leczeniu zaburzeń poznawczych pochodzenia naczyniowo-mózgowego lub wynikających z urazów psychicznych [16]. Piracetam usprawnia procesy poznawcze i sprawność psychofizyczną, wykazuje działanie antymiokloniczne, u dzieci z dysleksją zwiększa szybkość czytania i poprawia proces zapamiętywania. Nie wykazuje działania uspokajającego ani psychostymulującego. Pochodnymi piracetamu są oksiracetam, aniracetam itp.  Popularnym eugeroikiem jest modafinil – organiczny związek chemiczny zatwierdzony do stosowania w leczeniu nadmiernej senności, a także przydatny w leczeniu zaburzeń funkcji poznawczych, depresji i ADHD [21]. Analiza badań w różnych grupach osób zażywających farmaceutyk potwierdza jego wpływ na poprawę zdolności kognitywnych [22].  Ogólnie przyjmuje się, że modafinil przyczynia się do poprawy uwagi, funkcji wykonawczych, pamięci oraz kreatywności. Dodatkowo jest on lekiem o wyraźnym działaniu podtrzymującym stan czuwania i redukującym uczucie senności, działa łagodnie stymulująco, a także wykazuje niewielki potencjał przeciwdepresyjny. Dużą popularnością cieszy się jego hydroksylowana pochodna – adrafinil, będący prolekiem metabolizowanym w wątrobie do aktywnego modafinilu. Adrafinil ma swe zastosowanie w leczeniu narkolepsji oraz jako środek pobudzający. Mechanizm działania prawdopodobnie wynika z pobudzania receptorów α1-adrenergicznych oraz nasilenia uwalniania glutaminianu i kwasu γ-aminomasłowego. Do działań niepożądanych adrafinilu należą zaburzenia ruchowe o typie dyskinez okolicy głowy i twarzy [23]. To tylko wybrane substancje, zsyntezowane na potrzeby terapii zaburzeń neurologicznych. Ich zastosowanie u osób zdrowych budzi wciąż kontrowersje, wyniki badań nie są jednoznaczne, dodatkowo wciąż brak rzetelnych prac badawczych na temat mechanizmu działania. Podsumowanie Nie ulega wątpliwości, że funkcjonowanie procesów poznawczych staje się sprawniejsze i bardziej efektywne dzięki higienicznemu trybowi życia, zbilansowanej diecie, systematycznej aktywności fizycznej oraz regularnemu wysiłkowi poznawczemu warunkującemu zmiany plastyczne mózgu. Warto zatem ćwiczyć pamięć i koncentrację, bo pozwala to uzyskać i utrzymać przez całe życie możliwie najwyższą sprawność intelektualną. Suplementacja preparatów złożonych lub substancji pochodzenia roślinnego ma jedynie uzupełniać właściwą dietę. Natomiast stosowanie syntetycznych produktów leczniczych u osób zdrowych, ze względu na brak wystarczających dowodów, powinno być ograniczone. Pamiętajmy, że środki te zostały syntezowane w celu zminimalizowania negatywnych skutków otępienia czy profilaktyki incydentów naczyniowych. Bibliografia: Balaramanj R., Shingala J. Molecule of the Millennium. Indian J Pharmacol 2002, 34: 439–440. Colucci L., Bosco M., Ziello A.R. i wsp. Effectiveness of nootropic drugs with cholinergic activity in treatment of cognitive deficit: a review. J Exp Pharmacol 2012, 4: 163–172. Lanni C., Lenzken S.C., Pascale A. i wsp. Cognition enhancers between treating and doping the mind. Pharmacol Res 2008, 57: 196–213. Suliman N.A., Mat Taib C.N., Mohd Moklas M.A. i wsp. Establishing natural nootropics: recent molecular enhancement influenced by natural nootropic. Evid Based Complement Alternat Med 2016, 2016: 1–12. Froestl W., Pfeifer A., Muhs A. Cognitive enhancers (Nootropics). Part 3: drugs interacting with targets other than receptors or enzymes. Disease-modifying drugs. Update 2014. J Alzheimers Dis 2014, 42: 1079–149.  Dartigues J.F., Carcaillon L., Helmer C. i wsp. Vasodilators and nootropics as predictors of dementia and mortality in the PAQUID cohort. JAGS 2007, 55: 395–399. Margineanu D.G. Weird concept with unusual fate: nootropic drug. Revue des Questions Scientifiques, 2011, 182: 33–52. Lisiecka J., Androsiuk J., Perkowski R. i wsp. Wpływ suplementów diety na poprawę funkcji poznawczych u osób starszych. Gerontol Pol 2016, 24: 64–70. Luo Y., Smith J.V., Paramasivam V. i wsp. Inhibition of amyloid-β aggregation and caspase-3 activation by the Ginkgo biloba extract EGb761. Proc Natl Acad Sci USA 2002, 99: 12197–12202. Herrschaft H., Nacu A., Likhachev S. i wsp. Ginkgo biloba extract EGb 761 in dementia with neuropsychiatric features: A randomised, placebo-controlled trial to confirm the efficacy and safety of a daily dose of 240 mg. J Psychiatr Res 2012, 46: 716–23. Canevelli M., Adali N., Kelaiditi E. i wsp. Effects of Gingko biloba supplementation in Alzheimer’s diseasepatients receiving cholinesterase inhibitors: Data from the ICTUS study. Phytomedicine 2014, 21: 888–92. Reay J.L., Kennedy D.O., Scholey A.B. Panax ginseng (G115) improves aspects of working memory performance and subjective ratings of calmness in healthy young adults. Hum Psychopharmacol 2010, 25: 462–71. Łojewski M., Muszyńska B., Sułkowska-Ziaja K. Bacopa monnieri L. Pennell – roślina o wielokierunkowym działaniu leczniczym, Post Fitoter 2014, 2: 84–89. Calabrese C. Effects of a standardized Bacopa monnieri extract on cognitive performance, anxiety, and depression in the elderly: A randomized, double-blind, placebo-controlled trial. J Altern Complement Med 2008, 14: 707–13. Peth-nui T. Effects of 12-week Bacopa monnieri consumption on attention, cognitive processing, working memory, and functions of both cholinergic and monoaminergic systems in healthy elderly volunteers. Evidence-Based Compl Alter Med 2012, 1–10. Malykh A.G., Sadaie M.R. Piracetam and piracetam-like drugs: from basic science to novel clinical applications to CNS disorders. Drugs 2010, 70: 287–312. Waegemans T., Wilsher C.R., Danniau A. i wsp. Clinical efficacy of piracetam in cognitive impairment: a meta-analysis. Dement Geriatr Cogn Disord 2002, 13: 217–224. Fesenko U.A. Piracetam improves children’s memory after general anaesthesia. Anestezjol Intens Ter 2009, 41: 16–21.  Jelic V., Kivipelto M., Winblad B. Clinical trials in mild cognitive impairment: lessons for the future. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2006, 77: 429–438. Holinski S., Claus B., Alaaraj N. i wsp. Cerebroprotective effect of piracetam in patients undergoing coronary bypass surgery. Med Sci Monit 2008, 14: 153–157. Minzenberg M.J., Carter C.S. Modafinil: A review of neurochemical actions and effects on cognition. Neuropsychopharmacol 2008, 33: 1477–1502. Battleday R.M., Brem A.K. Modafinil for cognitive neuroenhancement in healthy non-sleep-deprived subjects: A systematic review. Eur Neuropsychopharmacol 2015,  25: 1865–81.  Thobois S., Xie J., Mollion H. i wsp. Adrafinil-induced orofacial dyskinesia. Mov Disord 2004, 19: 965–6.