Rynek suplementów diety w Polsce rozwija się bardzo dynamicznie. Według prognoz ekspertów jego wartość w 2020 r. osiągnie 5 mld zł. Jednak obecna praktyka Głównego Inspektora Sanitarnego (GIS) oraz wydawane przez Zespół d. Suplementów Diety uchwały mogą zniechęcić przedsiębiorców do dalszego inwestowania w tej branży.

Cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się przewlekłą hiperglikemią powstałą w wyniku zaburzeń wydzielania i/lub działania insuliny. Zgodnie z danymi udostępnionymi przez Międzynarodową Federację Cukrzycy (IDF – International Diabetes Federation) ok. 425 mln osób choruje obecnie na cukrzycę. Szacuje się, że w 2045 r. liczba osób dotkniętych tą jednostką chorobową wzrośnie do 629 mln [1, 2].

Już po raz dziewiąty rozdane zostały prestiżowe statuetki „Złoty Paragon – Nagroda Kupców Polskich”. Czytelnicy miesięcznika Hurt&Detal, jak co roku oddawali głosy na produkty, które znacząco wpłynęły na rozwój handlu detalicznego w Polsce. W konkursie wzięło udział ponad 430 produktów aż w 65 kategoriach. Wśród zwycięzców również i tym razem nie zabrakło firmy VOG Polska Sp. z o.o., która odebrała wyróżnienie za olej rzepakowy marki Rapso.

Celiakia, trwająca całe życie glutenozależna choroba trzewna, to zaburzenie genetyczne dotykające dzieci i dorosłych. Osoby chorujące nie mogą spożywać glutenu – białka zapasowego zawartego w zbożach, takich jak pszenica, żyto i jęczmień. Gluten powoduje reakcję autoimmunologiczną, która może doprowadzić do całkowitego zaniku kosmków jelitowych, wypustek znajdujących się na powierzchni błony śluzowej jelita cienkiego [1].  Konsekwencją tego są zaburzenia wchłaniania, prowadzące do różnych objawów klinicznych. W lutym 2011 roku w Londynie, na pierwszej międzynarodowej konferencji konsensualnej poświęconej zaburzeniom związanym z glutenem, opracowano nową klasyfikację. Zaburzenia podzielono na trzy grupy: autoimmunologiczne, alergiczne oraz nieautoimmunologiczne i niealergiczne. Do pierwszej grupy zaliczone zostały celiakia, skórna postać celiakii – choroba Duhringa oraz ataksja powodowana przez gluten. W drugiej grupie znalazła się alergia na pszenicę (oddechowa, pokarmowa oraz reakcja anafilaktyczna powysiłkowa, związana ze spożyciem glutenu). Do ostatniej grupy zakwalifikowano nadwrażliwość na gluten. Zgodnie z nową klasyfikacją, przedstawioną w 2013 roku w Oslo, celiakia została podzielona na cztery postacie kliniczne [2]: klasyczną – typowe objawy kliniczne ze strony układu pokarmowego, pojawiające się najczęściej u dzieci do 2. roku życia; nieklasyczną – brak zależności pomiędzy wiekiem pacjenta a występowaniem, zróżnicowany obraz kliniczny; subkliniczną – brak objawów typowych i nietypowych. Diagnoza najczęściej następuje przypadkowo podczas badań przesiewowych. W obrazie histopatologicznym typowe zmiany w jelicie, w badaniach serologicznych swoiste przeciwciała; potencjalną – rozpoznawana u osób z haplotypem HLA DQ2/DQ8, brak zmian w jelicie, w surowicy krwi swoiste przeciwciała. Ryc. 1. Algorytm diagnozowania zaburzeń związanych z glutenem [1] Trochę historii Celiakia znana była już w czasach starożytnych. Pierwsze objawy choroby opisał angielski lekarz Samuel Gee w 1887 roku, ale dopiero w 1932 pediatra William Karel Dicke udokumentował nawrót biegunki po spożyciu chleba przez pacjenta. Razem ze swoim współpracownikiem, Van de Kamerem, wykazał, że to gliadyny są powodem zaburzeń wchłaniania u osób z celiakią. Trwała nietolerancja glutenu dotyka około 1% ogólnej populacji [2] – jest tym samym najpowszechniejszą chorobą o podłożu genetycznym na świecie. Zdarza się częściej niż choroba Leśniewskiego-Crohna czy cukrzyca typu 1. [1]. W Stanach Zjednoczonych choruje 1 na 133 osoby. W Polsce 1 na 215 w wieku szkolnym cierpi na celiakię. Obserwuje się wzrost występowania celiakii w ciągu ostatnich dwudziestu lat. Objawy Do typowych objawów choroby trzewnej należą: bóle brzucha, wzdęcia, przewlekłe biegunki o typie tłuszczowym, niedobory związane z zespołem złego wchłaniania, chudnięcie, brak apetytu, niskorosłość, powiększenie obwodu brzucha, niestrawione resztki pokarmowe w kale, drażliwość, zmęczenie, apatia, depresja. Choroba nie dotyczy tylko jelit, może dotknąć każdego narządu czy tkanki. Stąd też objawem celiakii mogą być niedokrwistość, bóle stawów, bóle mięśni, bóle zatok, bóle głowy, migreny, bóle oczu, zapalenie spojówek, zapalenie oskrzeli, objawy neurologiczne, problemy ze skórą, osteoporoza, zaburzenia miesiączkowania, poronienia, bezpłodność i wiele innych. Ze względu na mnogość i różnorodność objawów schorzenie bywa trudne w rozpoznaniu. Na Uniwersytecie Oksfordzkim, na wniosek stowarzyszenia Coeliac UK, przeprowadzono ankietę, która wykazała, że osoby z trwałą nietolerancją glutenu czekają około 13 lat od momentu wystąpienia objawów do postawienia prawidłowej diagnozy [3]. Diagnostyka Kryteria diagnostyczne w celiakii opierają się na badaniu wybranych przeciwciał, badaniach genetycznych, biopsji jelita, ocenie ustąpienia objawów po wprowadzeniu diety. Selektywny niedobór przeciwciał IgA występuje u około 10% dzieci z celiakią. Wówczas badanie przeciwciał może dać wynik fałszywy i ocenie podlegają przeciwciała w klasie IgG. Na początku diagnostyki powinniśmy zbadać całkowite IgA. Ocena stężenia wybranych przeciwciał: przeciwko transglutaminazie tkankowej (tTg) w klasie IgA i IgG, enzymowi obecnemu w ludzkich komórkach. Izoforma tTG2 jest charakterystyczna dla jelita, tTG3 dla skóry (powoduje chorobę Duringa); przeciwko wysokoswoistym przeciwciałom EMA w klasie IgA i IgG (endomysium mięśni gładkich). Zgodnie z aktualnymi rekomendacjami ESPGHAN oznaczenie EMA w klasie IgA wykorzystuje się jako badanie drugoplanowe u dzieci, spełniające wszystkie kryteria w algorytmie diagnostycznym bez biopsji. Wynik musi zawierać miano przeciwciał; przeciwko deamidowanym peptydom gliadyny w klasie IgA i IgG (DPG), przeciwko czynnikowi zewnętrznemu, który inicjuje chorobę. Badanie na obecność markerów genetycznych: HLA-DQ2 oraz HLD-DQ8. Niemal wszyscy chorzy na celiakię mają gen HLA-DQ2 (90–95% chorych) lub HLA-DQ8 (5–10% chorych). Jeżeli okaże się, że badana osoba nie ma wymienionych genów, można na 99% stwierdzić, że nie zachoruje na celiakię [4]. Biopsja jelita cienkiego. Podczas gastroskopii pobiera się pięć wycinków z jelita (jeden wycinek z opuszki dwunastnicy, cztery wycinki z dalszej części dwunastnicy). Następnie pod mikroskopem ocenia się liczbę limfocytów śródnabłonkowych w śluzówce jelita, stopień zaniku kosmków jelitowych, ocenę głębokości krypt jelitowych, stosunek długości kosmków jelitowych do krypt – wynik podaje się w skali Marsha-Oberhubera. U większości chorych na celiakię podczas badania stwierdza się typowy obraz w celiakii, III stopień zmian według klasyfikacji Marsha-Oberhubera, czyli całkowity zanik kosmków jelitowych z wydłużonymi, hipertroficznymi kryptami oraz przewlekłym naciekiem zapalnym. Poprawa objawów klinicznych po wprowadzeniu diety bezglutenowej. Kryteria rozpoznania celiakii zmieniały się na przestrzeni ostatnich lat. W 1979 roku, zgodnie z rozporządzeniem Europejskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (ESPGHAN), aby dało się rozpoznać celiakię, pacjent (dziecko) musiał wykazywać typowe objawy; następnie potwierdzano chorobę trzema biopsjami [5]. W tych czasach celiakię uznawano za chorobę objawiającą się w dzieciństwie. Zabieg nie był krótki oraz nie należał do przyjemnych, dokonywano go za pomocą kapsuły Watsona. Pierwszą biopsję przeprowadzano w celu pobrania i potwierdzenia zniszczenia kosmków jelitowych. Jeżeli pokazała typowe uszkodzenia dla choroby trzewnej, wprowadzano dietę bezglutenową na rok, dwa. Po tym czasie pacjent przechodził kolejną biopsję i sprawdzano, czy kosmki się zregenerowały. Ostatnim krokiem w diagnozie było ponowne wprowadzenie do diety glutenu i kolejna biopsja, która miała potwierdzić zniszczenie kosmków po spożyciu gliadyny. Ryc. 2. Zmiany w jelitach w skali Marsha [źródło: www.euroimmun.pl [19] ] Dzięki odkryciu przeciwciał antygliadynowych (AGA) oraz endomyzjalnych (EMA) w latach osiemdziesiątych, w 1990 roku ESPGHAN opublikował nowe kryteria diagnostyczne. Do rozpoznania celiakii, jeżeli występowały objawy u dziecka, przeprowadzano biopsję w celu potwierdzenia atrofii kosmków jelitowych oraz wykonywano badania serologiczne na specyficzne przeciwciała. Jeżeli biopsja jelitowa wykazała charakterystyczne dla celiakii zmiany w jelicie, a wyniki badania krwi na obecność przeciwciał były dodatnie, wprowadzano dietę bezglutenową. Po okresie dwóch–trzech miesięcy, jeżeli ustępowały objawy i poprawiały się wyniki serologiczne, potwierdzano chorobę trzewną. Po tym, jak okazało się, że celiakia może skutkować wieloma odmiennymi objawami, jest chorobą wielonarządową i może ujawniać się w różnym wieku, oraz gdy odkryto transglutaminazę tkankową, w 2011 roku zdefiniowano celiakię na nowo. Stwierdzono, że jest to choroba przewlekła, wielonarządowa, powodująca uszkodzenia w jelicie cienkim oraz powiązana z przeciwciałami przeciwko transglutaminazie tkankowej. Kiedy stwierdzono, że w rozwoju celiakii ma udział czynnik genetyczny, w 2012 roku ESPGHAN zasugerował nową definicję: glutenozależna choroba trzewna to choroba o podłożu autoimmunologicznym; występuje u osób predysponowanych genetycznie, wywołana jest przez gluten i pokrewne prolaminy. Charakteryzują ją objawy kliniczne po spożyciu glutenu, przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej (TG2) oraz zniszczenie kosmków jelitowych. Po wprowadzeniu diety następuje reakcja kliniczna i serologiczna. Ryc. 3. Nowe rekomendacje ESPGHAN. Osoby z grupy ryzyka, bez objawów Badania nad celiakią trwają cały czas. Warto zaznaczyć, że w grupie pacjentów zdarzają się osoby bez objawów klinicznych, osoby z uszkodzeniami jelita, ale mające ujemny wynik przeciwciał (dotyczy to około 10 do 20% chorych na celiakię) [1], osoby chorujące na celiakię oporną, która nie odpowiada na leczenie dietą, oraz grupa 2–3% niemająca genów. Jeżeli chodzi o algorytmy diagnostyczne, to nowe rekomendacje ESPGHAN sugerują dwa, dla osób z grupy ryzyka – pierwszy algorytm dla dorosłych oraz dzieci wykazujących objawy, drugi dla pacjentów bezobjawowych. Najważniejszą zmianą zaproponowaną przez ESPGHAN jest możliwość odstąpienia od biopsji jelita cienkiego dla dzieci z objawami, przy odpowiednich wynikach serologicznych i dodatnim wyniku genetycznym. Biopsję jelita należy nadal wykonać u pacjentów dorosłych z dodatnimi wynikami testów serologicznych [2]. Nowe rekomendacje ESPGHAN sugerują również zastosowanie testów przesiewowych w kierunku celiakii u osób chorujących na cukrzycę typu 1., autoimmunologiczne choroby tarczycy, zespół Williamsa, zespół Downa, syndrom Turnera, niedobór całkowitego IgA, choroby autoimmunologiczne wątroby oraz u krewnych I stopnia. Obserwuje się zwiększoną częstość występowania celiakii w tych grupach (w grupie z cukrzycą typu 1.  około 10%, w grupie z autoimmunologicznymi chorobami tarczycy aż do 7%, u krewnych I stopnia od 10 do 20% [5]). Częstotliwość badań przesiewowych powinna wynosić od dwóch do trzech lat. Nieleczona celiakia prowadzi do bardzo poważnych powikłań; między innymi niesie zwiększone ryzyko wystąpienia osteoporozy, zaburzeń płodności, poronień, szybszej menopauzy, niskorosłości, niedokrwistości z niedoboru żelaza, niskiej masy urodzeniowej noworodków, zaburzeń psychicznych, zaburzeń neurologicznych, chłoniaka jelita cienkiego (występuje on od 40 do 100 razy częściej u osób z celiakią, w porównaniu z populacją ogólną, i dotyczy 5% chorych [6]), raka gardła lub przełyku i rozwoju innych chorób autoimmunizacyjnych. Zalecenia dietetyczne Leczenie celiakii opiera się na bezwzględnym stosowaniu przez całe życie diety bezglutenowej [7].  Nie zaleca się przechodzenia na dietę eliminującą gluten bez wykonania pełnej diagnostyki.  Po wyeliminowaniu z jadłospisu przeznaczonego dla małych dzieci źródeł glutenu poprawa następuje dość szybko; inaczej jest z dorosłymi – okres ten jest zdecydowanie dłuższy i wynosi od trzech do dwunastu miesięcy [6]. Po wprowadzeniu diety u większości osób chorujących następuje regeneracja kosmków jelitowych, poprawa wchłaniania składników odżywczych oraz ustąpienie objawów jelitowych i pozajelitowych [8]. Zdarzają się jednak przypadki, w których pomimo wprowadzenia diety wyłączającej gluten objawy jelitowe utrzymują się. Istnieje wówczas podejrzenie występowania celiakii opornej na leczenie lub chorób współistniejących, np. SIBO (przerostu bakteryjnego jelita cienkiego), chorób zapalnych jelit, zespołu jelita nadwrażliwego [9]. Gluten występuje w pszenicy – we wszystkich jej odmianach (na jego zawartość wpływa genotyp odmiany, poziom nawożenia azotowego, stopień dojrzałości zboża i termin zbioru [7]),  życie, jęczmieniu oraz w polskim owsie, ponieważ jest silnie zanieczyszczony innymi zbożami. Nawet śladowe ilości glutenu u osób z celiakią mogą być problematyczne i utrudniać wyciszenie choroby. Bardzo ważnym elementem terapii jest edukacja pacjenta. Chorzy i ich rodziny powinni nauczyć się czytać etykiety produktów przed ich zakupem i wybierać te oznaczone przekreślonym kłosem, w których zawartość glutenu wynosi poniżej 20 ppm [10]. Gluten znajduje się w wielu produktach: mąkach, kaszach, kaszkach, chlebie, bułkach, bagietkach, pieczywie chrupkim, ciastach, drożdżówkach, makaronach, ciasteczkach, płatkach śniadaniowych, naleśnikach, pyzach, pierogach, herbatnikach, waflach, biszkoptach, paluszkach, bułce tartej, alkoholu, cukierkach, czekoladzie, lodach, sorbetach, szynce, kiełbasie, parówkach, pasztetach, konserwach rybnych, jogurtach, serach żółtych, serkach do smarowania, deserkach, galaretkach, kisielach, budyniach, przyprawach, ketchupie, sosach pomidorowych, musztardzie, chipsach, orzechach, suplementach, lekach, proszku do pieczenia, drożdżach, kosmetykach, ciastolinie, znaczkach pocztowych, opłatkach, kosmetykach. Może znajdować się nawet na jabłkach jako powłoka chroniąca owoce przed wysychaniem [11]. Pacjent powinien zwracać uwagę na dodatki do żywności: kwas cytrynowy, dekstrynę, diglicerydy, sztuczne barwniki, enzymy, aromaty, emulgatory, syrop glukozowy, słody, skrobię spożywczą, maltodekstrynę, hydrolizowane białko roślinne, skrobię roślinną, naturalne aromaty, substancje stabilizujące [12], produkty naturalnie bezglutenowe, które mogły zostać zanieczyszczone glutenem na różnych etapach produkcji lub w miejscu przechowywania lub sprzedaży. Ważną rolą specjalisty ds. żywienia jest prześledzenie z pacjentem jego jadłospisu i wyeliminowanie źródeł glutenu, których nie był świadomy. Chory powinien zwrócić uwagę na przygotowywanie pożywienia, zachowując maksymalną ostrożność. Jeżeli w domu inni członkowie rodziny są na diecie glutenowej, powinien używać innej deski do krojenia, innych noży, talerzy, tostera, chlebaka, garnków czy grilla, czyli wszystkich urządzeń kuchennych, które mogły mieć styczność z glutenem. Nie decydując się na pomoc u specjalisty, pacjenci często popełniają błędy podczas przechodzenie na dietę bezglutenową. Opierają ją na produktach wysokoprzetworzonych, ze zbyt dużą ilością cukrów prostych, tłuszczów nasyconych i uwodornionych oraz o zbyt niskiej wartości odżywczej. W efekcie dieta pacjenta staje się monotonna, oparta na wysokoprzetworzonych kukurydzy i ryżu, uboga w składniki mineralne (żelazo, wapń, cynk, magnez), witaminy z grupy B, witaminę D oraz błonnik pokarmowy [8]. U pacjentów z celiakią zaleca się badania kontrolne krwi – jak morfologia – oraz witamin i minerałów takich jak witamina D, witamina B12, wapń, kwas foliowy, żelazo, cynk, homocysteina. Badanie opublikowane w 2015 roku w „Alimentary Pharmacy & Therapeutics” [13] porównywało, ile osób z celiakią miało zespół metaboliczny w chwili rozpoznania choroby, a ile z tej grupy rok po rozpoczęciu leczenia dietą bezglutenową. W badaniu wzięło udział 98 osób z noworozpoznaną chorobą trzewną. W momencie diagnozy tylko dwie z nich spełniły kryteria diagnostyczne zespołu metabolicznego. Po dwunastu miesiącach spożywania posiłków bezglutenowych liczba ta wzrosła do 29 osób. Ponadto: liczba osób z wysokim ciśnieniem tętniczym krwi wzrosła czterokrotnie, liczba osób z wysokim stężeniem glukozy w surowicy krwi na czczo wzrosła ponad trzykrotnie, liczba osób z wysokim stężeniem trójglicerydów podwoiła się. W kolejnych badaniach opublikowanych w 2017 roku w „Pomeranian Journal of Life Sciences”, podczas których analizowano zależność pomiędzy sposobem żywienia nastoletnich pacjentów chorych na wrzodziejące zapalenie jelita grubego, chorobę Leśniowskiego-Crohna i celiakię a morfologią krwi, okazało się, że grupą najbardziej narażoną na niedobory energii, witamin, makro- i mikroelementów jest grupa chorych na celiakię. U osób z chorobą trzewną zanotowano niższe spożycie błonnika, niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych, w tym EPA i DHA, skrobi, witamin E, C, B1, kwasu foliowego, wapnia, magnezu, cynku. Stwierdzono, że wszystkie grupy są narażone na niedożywienie i wskazane jest włączenie suplementacji diety wapniem i witaminą D. Dodatkowo w celiakii powinno się rozważyć suplementację potasem, magnezem, folianami, witaminą E, cynkiem, żelazem oraz jodem [14]. Specjalista ds. żywienia powinien edukować, monitorować i modyfikować jadłospis pacjenta, a w razie potrzeby, po konsultacji z lekarzem prowadzącym, włączyć celowaną suplementację [6]. Warto zaznaczyć, że dobrze prowadzona dieta, oparta o żywność jak najmniej przetworzoną i produkty naturalnie bezglutenowe, nie będzie uboga w żadne składniki odżywcze [15]. Dieta cierpiących na celiakię powinna być: bezglutenowa, dobrze zbilansowana, zindywidualizowana, tak dobrana, by uzupełniać niedobory pokarmowe i doprowadzić do ustąpienia dolegliwości, dostosowana do chorób współistniejących, urozmaicona, jak najmniej przetworzona, oparta na sezonowych produktach, z dużym udziałem warzyw, powinna opierać się na takich samych zasadach zdrowego odżywiania jak dieta każdego człowieka, oparta na wysokiej jakości białku, bogata w dobre tłuszcze tłoczone na zimno, pestki i orzechy, oparta na węglowodanach pochodzących z bezglutenowych zbóż i pseudozbóż oraz bulw i nasion strączkowych. Pacjent chorujący na chorobę trzewną ma do dyspozycji kilka wartościowych odmian pseudozbóż i innych zamienników zbóż glutenowych. Są to gryka, komosa ryżowa (biała, czerwona, czarna), ryż (basmati, jaśminowy, brązowy, czerwony, dziki) czy sorgo, miłka abisyńska (teff), tapioka, sago, proso, amarant, certyfikowany owies (w ciągu doby pacjent nie powinien przekraczać zalecanej bezpiecznej ilości: dzieci 25 g, dorośli 50 g. Istnieje grupa osób, która, przechodząc na dietę bezglutenową, źle toleruje owies), mąka kasztanowa, bananowa, bataty, ziemniaki, makarony z soczewicy, ciecierzycy, groszku. Tab. 1. Właściwości odżywcze zbóż alternatywnych i nasion roślin oleistych zalecanych w diecie bezglutenowej Bezglutenowe zboża i nasiona roślin oleistych Główne wartości odżywcze Dziki ryż Wysoka zawartość białka (szczególnie aminokwas lizyna), Mn, Zn, B3, B6, kwasu foliowego, NNKT, fitosteroli, składników antyoksydacyjnych Gryka Bogata w białko, błonnik pokarmowy, żelazo, potas, fosfor, magnez, cynk, kwas foliowy, rutynę Amarantus Lekkostrawny, bogaty w wartościowe i łatwo przyswajalne białko, źródło wapnia, potasu, fosforu, magnezu, żelaza, cynku, miedzi, skwalenu, antyoksydantów, kwasów jedno- i wielonienasyconych Proso Lekkostrawne, duża zawartość witamin z grupy B (B1, B2, B6), potasu, fosforu, magnezu, krzemionki Komosa ryżowa Dobre źródło białka (zawiera wszystkie aminokwasy egzogenne), błonnika pokarmowego, żelaza, magnezu, wapnia, witamin z grupy B oraz A i E Sorgo Duża zawartość błonnika pokarmowego, leucyny, tryptofanu, NNKT, witaminy z grupy B, Fe, Me, Cu, obecność substancji bioaktywnych (fitosteroli, saponin) oraz silnych przeciwutleniaczy (np. 3-deoksycyjaniny) Ziarna chia Korzystny skład wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (szczególnie ALA), stosunek kwasów n-6 do n-3 na poziomie 0,287, bardzo wysoka zawartość Ca, błonnika pokarmowego, substancje antyoksydacyjne, przeciwzapalne i przeciwzakrzepowe Na samym początku, zaraz po diagnozie, a szczególnie gdy choroba długo nie pozostawała rozpoznana i zniszczenia kosmków jelitowych są spore, zaleca się, aby pacjent przeszedł na dietę lekkostrawną, zmodyfikowaną pod kątem niedoborów (będących skutkiem choroby) oraz z czasową eliminacją innych, gorzej tolerowanych produktów [11], np.: kazeiny, laktozy (skutkiem uszkodzenia kosmków jelitowych może być niedobór enzymów trawiennych i wtórna nietolerancja laktozy), sacharozy, produktów alergizujących, nadwrażliwości IgG-zależnych. W uzasadnionych przypadkach można krótkotrwale i pod okiem specjalisty zastosować protokół autoimmunologiczny (AIP), którego zadaniem jest wyciszenie układu immunologicznego, zmniejszenie stanu zapalnego oraz poprawa funkcjonowania błon śluzowych jelit [10]. Protokół zakłada eliminację z diety: glutenu, zbóż bezglutenowych oraz pseudozbóż, nabiału, kukurydzy, jajek, roślin strączkowych, warzyw psiankowatych, orzechów i pestek, soi, cukru. Jadłospis powinien opierać się na wysokiej jakości produktach białkowych (organicznej wołowiny, jagnięciny, drobiu, dzikich ryb, dziczyzny), pozostałych warzywach, wartościowych tłuszczach (awokado, olej z awokado, oliwa z oliwek, olej kokosowy, olej z pestek winogron) oraz owocach. Monitorowanie postępów Celem oceny skuteczności diety bezglutenowej lekarz zleca wykonanie badań serologicznych. Najlepiej wykonać oznaczenie przeciwciał przeciw transglutaminazie tkankowej oraz przeciwciał przeciw gliadynie (anty-AGA, anty-DGP). Przeciwciała przeciwko transglutaminazie świadczą o autoimmunizacji, a przeciwko gliadynie o obecności czynnika zewnętrznego, który inicjuje chorobę [4]. Jeżeli dieta pacjenta wolna jest od glutenu, wynik przeciwciał przeciwko gliadynie powinien być negatywny. Natomiast obserwuje się, że u niektórych pacjentów przeciwciała przeciwko transglutaminazie bardzo wolno spadają, co może być zależne od wysokości przeciwciał podczas rozpoznania choroby, a także od skłonności niektórych pacjentów do uogólnionej autoimmunizacji organizmu. U niektórych chorych, pomimo przestrzegania diety, przeciwciała przeciwko transglutaminazie spadają, a następnie się podnoszą. Mogą za to odpowiadać między innymi toczące się w organizmie infekcje wirusowe, które okresowo powodują powstawanie autoprzeciwciał [4]. Pacjent może również sam kontrolować przedostawanie się glutenu do jadłospisu, wykorzystując do tego dostępne testy domowe badające tzw. immunogenne peptydy glutenowe (ang. gluten immunogen peptide, GIP), które są obecne w kale i moczu osoby spożywającej gluten. Czy jest jakaś nadzieja dla chorych na celiakię? Naukowcy na całym świecie, chcąc pomóc pacjentom, pracują nad nowymi metodami w leczeniu celiakii, np.: polimerem P (HEMA-co-SS), który pacjent z celiakią ma zażywać podczas posiłku. Polimer połączy się z glutenem, zniesie jego toksyczność, nie ulegnie wchłonięciu w jelicie i zostanie wydalony z kałem [17]; NexVax2 – szczepionką, która zwiększyłaby tolerancję pacjenta na gluten; enzymami rozkładającymi gluten w jelitach; enzymami rozkładającymi gluten poza organizmem ludzkim; AT-1001 – lekiem hamującym zjawisko rozszczelniania jelit (badania dr Fasano); przekierowaniem odpowiedzi immunologicznej organizmu z zastosowaniem pasożytów (nicieni). Z gabinetu dietetyka Charakterystyka pacjenta podczas pierwszej wizyty i diagnostyka Do Poradni Żywieniowo-Dietetycznej Aaron Natura zgłosiła się mama z trzyipółletnią córką. Podczas konsultacji okazało się, że dziewczynka od jakiegoś czasu ma problemy skórne, zdiagnozowane przez lekarza jako AZS (atopowe zapalenie skóry). Według pediatry dziecko rozwijało się prawidłowo. Jedynym powodem zgłoszenia się do specjalisty ds. żywienia były problemy skórne. Zaproponowano zrobienie testów na nietolerancje pokarmowe. Wykonano badanie Food Print 200+, które wykazało wysoką reakcję na: gliadynę, jęczmień, kuskus, otręby pszenne, pszenicę, pszenicę orkisz, pszenicę twardą, żyto, kazeinę, mleko kozie, mleko krowie, mleko owcze. Podczas spotkania z rodzicami dotyczącego omówienia wyników badań na nietolerancje pokarmowe przeprowadzono szczegółowy wywiad dietetyczny. Okazało się, że obydwie babcie dziewczynki cierpią na problemy trawienne, a prababcia po stronie mamy całe życie skarżyła się na problemy gastryczne oraz miała zdiagnozowaną osteoporozę. Zaproponowano dostępne w gabinecie badanie Celiac Screen. Jest to badanie w kierunku celiakii i polega na wykryciu autoprzeciwciał IgA, IgG i IgM przeciwko transglutaminazie tkankowej. Testowi zdecydowała się poddać cała rodzina. U rodziców wynik był negatywny. Test dziewczynki dał wynik pozytywny. Zasugerowano: wizytę u gastroenterologa dziecięcego, wykonanie badań: całkowitego IgA, przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgG i IgA, przeciwciał przeciwko endomysium mięśni gładkich w klasie IgG i IgA. Po konsultacji ze specjalistą rodzice we własnym zakresie wykonali badania serologiczne: badanie przeciwciał przeciwko endomysium (EmA) w klasie IgA – dało wynik dodatni w mianie 1:1000; badanie przeciwciał przeciwko endomysium (EmA) w klasie IgG – dało wynik ujemny; badanie przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgG – dało wynik 0,05, gdzie wynik do 1,0 to wynik ujemny; badanie przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA – dało wynik 3695,20 RU/ml (< 20 RU/ml – wynik ujemny; > 20 RU/ml – wynik dodatni). Zalecono ograniczenie w diecie glutenu – jeszcze nie eliminację – oraz szybkie zgłoszenie się do specjalisty. Dziewczynka wraz z rodzicami udała się do gastroenterologa dziecięcego, który skierował pacjentkę na rozszerzoną diagnostykę z powtórzeniem oznaczenia przeciwciał do specjalistycznego laboratorium oraz zalecił stałą opiekę poradni gastrologicznej. Wykonano badania: badania genetyczne HLA DQ2/DQ8, które dało wynik pozytywny: podjednostka α HLA-DQ2.5, podjednostka β HLA-DQ2.2/DQ2.5; przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA – 464,70 RU/ml; norma od 0–20 RU/ml; przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgG – 0,12 do 1,0 to wynik ujemny (badania przeciwciał przeciwko transglutaminazie wykonano metodą ELISA na zestawach EUROIMMUN); przeciwciała przeciwko endomysium (EmA) w klasie IgA – wynik dodatni o mianie 320; przeciwciał przeciwko endomysium (EmA) w klasie IgG – wynik ujemny (badania przeciwciał przeciw endomysium wykonano metodą immunofluorescencji/IF); immunoglobuliny klasy G (IgG) – 6,32 g/l (5,04–14,64); immunoglobuliny klasy A (IgA) – 0,89 g/l (0,27–1,95); Tsh – 2,750 µIU/ml (0,70–5,970); Aspat – 52,00 U/L (15,00–50,00); Alat – 32 U/L (10,00–25,00). Skrócona charakterystyka pacjentki po wstępnej diagnostyce Dziewczynka bez objawów klinicznych (typowych i atypowych), wartość przeciwciał przeciwko transglutaminazie w klasie IgA dodatnia (tTG ponad dziesięć razy przekracza normę) oraz przeciwko endomysium (EmA) w klasie IgA również dodatnia. Aktywność aminotransferaz wątrobowych podwyższona. Wynik Tsh – powyżej 2,00 µIU/ml. Badania genetyczne wykazały dodatnie HLA-DQ2. Wysokość i masa ciała na poziomie 90 centyla. Z powodu braku objawów klinicznych lekarz prowadzący, specjalista gastroenterolog, zalecił dalszą diagnostykę w postaci gastroskopii wraz z pobraniem wycinków. Podczas badania pobrano cztery wycinki (z dwunastnicy zstępującej – trzy oraz jeden wycinek z opuszki). Stwierdzono typowy obraz histopatologiczny odpowiadający celiakii – wg Marsha – typu III B, większość kosmków śluzówki przypłaszczona i pogrubiała. Limfocytów T ponad 30 na 100 enterocytów. Lekarz prowadzący rozpoznał chorobę trzewną i zalecił dietę bezglutenową. Z powodu wpływu glutenu na funkcjonowanie flory jelitowej [16] zaproponowano badanie mikrobiologiczne i mikologiczne kału pacjentki (Mikroflorascan). Badanie wykazało istotne zaburzenia równowagi mikrobiologicznej przewodu pokarmowego. W badanym materiale wykazano bardzo silne zaburzenia ekosystemu jelitowego. Wykazano zmniejszenie liczebności niezbędnych dla zdrowia bakterii z rodzaju Bifidobacterium oraz stymulujących odporność bakterii z rodzaju Enterococcus. Jednocześnie zaobserwowano nadmierny wzrost bakterii proteolitycznych (gnilnych), potencjalnie chorobotwórczych bakterii z rodzaju Clostridium oraz gatunku Escherichia. Zastosowane postępowanie dietetyczne i suplementacja W poradni rodzice dziewczynki otrzymali precyzyjne wskazówki dotyczące diety bezglutenowej (omówiono produkty zakazane i dozwolone), wykaz zamienników dostępnych na rynku oraz podstawowe i sprawdzone przepisy bezglutenowe. Schemat żywieniowy został dopasowany indywidualnie. Wzięto pod uwagę preferencje smakowe dziecka, zapotrzebowanie na makro- i mikroskładniki oraz dostępność produktów. Jadłospis opierał się na diecie eliminacyjnej w oparciu o badanie Food Print 200+, w 100% bezglutenowej, z czasowym wykluczeniem pokarmów nietolerowanych (dieta bezmleczna), lekkostrawnej, opartej na bezglutenowych kaszach (uwzględniając owies w dawce nieprzekraczającej 25 g dziennie), rybach, mięsie i jajkach, w systemie rotacyjnym (dozwolone produkty nie są spożywane częściej niż co cztery dni). Do codziennego jadłospisu włączono również sezonowe warzywa i owoce (duszone, na parze, blanszowane, blendowane) oraz wartościowe źródła tłuszczów (oliwę z oliwek, awokado, olej z wiesiołka, masło klarowane, tłuszcz kokosowy, orzechy i pestki). Zaproponowano cztery/pięć posiłków w ciągu dnia. Ważnym elementem zaleceń żywieniowych było wskazanie źródeł wapnia w diecie, ze względu na dietę bezmleczną (takich jak woda mineralna Muszynianka, morele, sezam, migdały, zielone warzywa, amarantus, szprotki). W porozumieniu z lekarzem prowadzącym wdrożono dodatkową suplementację: tranu, multiwitaminy, witaminy D łącznie z witaminą K, kwasów EPA i DHA, terapię probiotyczną na podstawie wyniku Mikroflorascan. Przykładowy czterodniowy jadłospis dla przedszkolaka Sposób odżywiania postanowiła zmienić cała rodzina. Dziewczynka uczęszczała do przedszkola. Przygotowaniem dziennego jadłospisu w momencie zmiany sposobu odżywiania zajmowała się mama pacjentki. Każdy posiłek został zaplanowany pod kątem gęstości składników odżywczych. Dietę tygodniową skomponowano tak, aby była jak najbardziej urozmaicona, co jest niezwykle ważne w przypadku dzieci. Specjalista ds. żywienia zwrócił także uwagę na nawodnienie oraz sposób przygotowania posiłków dla dziecka (unikanie zbyt mocnego przyprawiania i dosalania). Przykładowe śniadania: Komosa ryżowa na mleku roślinnym z gruszką, migdałami i cynamonem; Jajecznica na maśle klarowanym ze szczypiorkiem i pomidorem, kiszony ogórek; Placuszki owsiane z jabłkiem, sezamem i rodzynkami; Bezglutenowe płatki owsiane na wodzie z dodatkiem klarowanego masła, mleka ryżowego fortyfikowanego wapnem, miodem i sezonowymi owocami. Przykładowe lunche: Krem szparagowy, ciasteczko owsiane; Chlebek bananowy, garść truskawek; Kanapeczki z chleba domowego bezglutenowego z pastą ze szprotek i serka z nerkowców. Przykładowe obiady: Ryba na parze w warzywach, brokuł na parze, ziemniaki na parze; Pulpeciki z cielęciny, purée z selera, buraczki ćwikłowe, zupa jarzynowa; Dorsz z grilla, fasolka szparagowa, mizeria, krem z cukinii; Placuszki marchewkowo-cukiniowe. Przykładowe podwieczorki: Pieczone jabłko; Budyń jaglany; Mus z gruszki i awokado; Sałatka owocowa z orzechami. Przykładowe kolacje: Warzywne muffiny; Leczo z cukinią, papryką, ciecierzycą, pomidorami; Tortilla gryczana z warzywami i grillowaną piersią z kurczaka; Frytki z pieczonych warzyw z ketchupem bezglutenowym. Monitoring choroby i postępy Po sześciu miesiącach od wprowadzenia diety lekarz prowadzący zlecił wykonanie badań kontrolnych: przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA – 28,31 RU/ml; norma od 0–20,0 RU/ml; Aspat – 32,39 U/L (5,00–34,00); Alat – 14,42 U/L (5,9–37,00). Wykonano również badania pod kątem chorób współwystępujących (Hashimoto i cukrzycy typu 1.): TSH – 0,8806 µIU/ml (0,6600–4,7500); Anty-TPO – 0,50 IU/ml (0,00–5,61); Anty-TG – 0,66 IU/ml (0,00–4,11); Anty-GAD – < 5 IU/ml < 10 IU/ml – wynik negatywny; Anty-IA2 – 1,2 IU/ml < 10 IU. Po zastosowaniu u pacjentki zindywidualizowanej interwencji dietetycznej nastąpił duży spadek przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA z 464,70 RU/ml na 28,31 RU/ml, obniżył się również wynik TSH oraz parametry wątrobowe. Zdecydowanie poprawiała się skóra pacjentki, zmalały objawy atopowego zapalenia. Zalecono rodzicom kontynuowanie diety bezglutenowej (po raz kolejny zwracając uwagę, gdzie znajduje się gluten, jak go unikać oraz zastępować), a także regularną kontrolę u gastroenterologa i dietetyka. Warto zaznaczyć, że celiakia jest trudna do zdiagnozowania, co pokazuje omówiony przypadek pacjentki, która nie miała objawów klinicznych. Rola dietetyka okazała się bardzo ważna. Dzięki przeprowadzeniu dogłębnego wywiadu dietetycznego i poznaniu historii rodzinnej udało się wychwycić nietypowe sygnały i poprowadzić dziewczynkę w stronę prawidłowej diagnozy. Podsumowanie Pacjent chorujący na celiakię, od momentu diagnozy, powinien pozostać pod kontrolą lekarza gastroenterologa i wykwalifikowanego specjalisty żywienia, który zaproponuje indywidualny schemat żywieniowy. Interdyscyplinarne podejście pomoże w monitorowaniu przebiegu choroby oraz zapobiegnie niedożywieniu. Rola dietetyka w prowadzeniu pacjentów z celiakią jest kluczowa. Polega nie tylko na edukacji pacjenta pod kątem diety bezglutenowej (która jest sprawą najważniejszą), przekazaniu informacji o zdrowym sposobie odżywiania, ale także na wychwyceniu elementów w diecie, które mogą nadal powodować objawy i przeszkadzać oraz wydłużać okres dojścia do zdrowia. Każdy z pacjentów jest inny i potrzebuje indywidualnej interwencji dietetycznej, która w przypadku celiakii będzie brała pod uwagę nie tylko dietę bezglutenową, ale także niedobory żywieniowe, alergie pokarmowe, nietolerancje pokarmowe, choroby współistniejące czy reakcje krzyżowe z glutenem [18]. n Bibliografia: Fassano A., Wolni od glutenu, Wydawnictwo Druga Strona, 2016, s. 37, 54, 74, 123. Bierła J.B., Trojanowska I. i wsp., Diagnostyka celiakii i badania przesiewowe w grupach ryzyka, „Diagnostyka Laboratoryjna” 2016, 52(3), s. 205–210. Konińska G., Marczewska A., Źródlak M., Celiakia i dieta bezglutenowa. Praktyczny przewodnik, Polskie Stowarzyszenie Osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej, Warszawa 2013. Konińska G., Naukowcy o diagnostyce – tajemnice przeciwciał I genów w celiakii, „Bez Glutenu” 2016, s. 16–22. Husby S., Koletsko I. i wsp., ESPGHAN Guidelines for the Diagnosis of Coeliac Disease, „J Pediatr Gastroenterol Nutr” 2012, 54, s. 136–160. Szczeblowska D., Hebzda A., Serwin D., Celiakia – domena nie tylko pediatrii, „Pediatr Med Rodz” 2010, 6(1), s. 22–26. Jarosz M., Dzieniszewski J., Celiakia, Wydawnictwo PZWL, Warszawa 2005, 2012. Swora E., Stankowiak-Kulpa H., Mazur M., Dieta bezglutenowa w chorobie trzewnej, „Nowiny Lekarskie” 2009, s. 78, 5–6, 324–329. Dutkiewicz A., Dieta bezglutenowa – leczy czy szkodzi?, „Food Forum” 2017, 3(19)/2017, s. 46. Gałęcka M. (red.), Dieta w chorobach autoimmunologicznych, Wydawnictwo PZWL, Warszawa 2018, s. 97, 130. Stolarczyk A., Rujner J., Leczenie dietetyczne celiakii, „Biuletyn Kwartalny Polskiego Towarzystwa Dietetyki”, Warszawa–Kraków 1996, 5/96. Myers A., Możesz wyleczyć choroby autoimmunologiczne, Wydawnictwo Vital, Biaystok 2015, s. 125–127. Tortora R. Capone P., De Stefano G. i wsp., Metabolic syndrome in patients with coeliac disease on a gluten-free diet, „Journal of Alimentary Pharmacology & Therapeutics” 2015, Feb 41(4), s. 352–9. Szczuko M., Konecka N., Kikut J. i wsp., Sposób żywienia nastoletnich pacjentów chorych na wrzodziejące zapalenie jelita grubego, chorobę Leśniowskiego-Crohna i celiakię a morfologia krwi, „Pomeranian J Life Sci” 2017, 63(4), s. 67–76. Bubis E., Przetaczek-Rożnowska I., Gluten i choroby wynikające z jego nietolerancji, „Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych” 2016, t. 65, nr 2, s. 293–302. Stachowska E., Leczenie nietolerancji glutenu metodami innymi niż dieta bezglutenowa, „Bez Glutenu” 2016, s. 12–14. Pinier M., INIER, Fuhrmann G., Galipeau J.H., The Copolymer P(HEMA-co-SS) Binds Gluten and Reduces Immune Response in Gluten-Sensitized Mice and Human Tissues, „Gastroenterology” 2012, 142, s. 316–325. Cyrex Labolatories, Gliadin cross-reactive foods [dostęp online: //www.cyrexlabs.com/CyrexT]. www.euroimmun.pl.  

Nowotwory złośliwe, na które składa się ok. 100 różnych schorzeń onkologicznych, stanowią istotny problem cywilizacyjny XXI wieku. W Polsce są drugą co do częstotliwości przyczyną zgonu, zarówno wśród kobiet (głównie nowotwory płuca i piersi), jak i wśród mężczyzn (nowotwór płuca), a prognozy sugerują, że ich liczba będzie stale wzrastać [1]. W związku z tym istotne wydaje się tworzenie standardów postępowania w zakresie prewencji, a także leczenia wyżej wymienionych chorób, w tym również dietoterapii.

Synonimem zdrowego żywienia jest prawidłowo zbilansowana, urozmaicona dieta, która zgodnie z piramidą zdrowego żywienia bazuje głównie na produktach pochodzenia roślinnego. Rodzajem takiej diety może być wegetarianizm.  Ze względu na grupy produktów spożywane w dziennej racji pokarmowej wegetarianizm można podzielić na: laktoowopescowegetarianizm, laktoowowegetarianizm, laktowegetarianizm, weganizm. W literaturze spotyka się również frutarianizm, czyli spożywanie głównie owoców oraz witarianizm, czyli dietę roślinną opartą na produktach surowych lub poddanych obróbce termicznej do maksymalnie 42°C. W tabeli 1 przedstawiono produkty spożywane i eliminowane przez osoby stosujące poszczególne odmiany wegetarianizmu [1]. Semiwegetarianizm, model żywienia bardzo zbliżony do diety śródziemnomorskiej, gdzie występuje okazjonalne spożywanie mięsa drobiowego. Dieta ta ostatnio zyskała również miano fleksitarianizmu (okazjonalne spożycie mięsa).  Pescowegetarianizm polega na łączeniu wszystkich produktów żywnościowych, z wyjątkiem mięsa i jego przetworów. Znaczącą rolę w tej odmianie odgrywają ryby i owoce morza, które są źródłem wielonienasyconych kwasów tłuszczowych oraz innych cennych składników odżywczych. Dzięki spożyciu tak zróżnicowanych pokarmów u pescowegetarian rzadko dochodzi do występowania niedoborów pokarmowych. Tabela 1. Produkty spożywane i eliminowane w poszczególnych rodzajach diet wegetariańskich   Mleko i przetwory mleczne Jajka Ryby Owoce morza Potrawy gotowane Warzywa Owoce Laktoowowegetarianie + + - - + + + Laktowegetarianie + - - - + + + Laktoowopescowegetarianie + + + + + + + Weganie - - - - + + + Makrobiotycy - - - + + + + Witarianie - - - - - + + Frutarianie - - - - - - + + produkty spożywane – produkty eliminowane Laktoowowegetarianizm zapewnia realizację kompletnego zestawu składników odżywczych w dziennej racji pokarmowej. Przewiduje on wyłączenie z jadłospisu wszelkich gatunków mięs i jego przetworów. Podstawowymi produktami pochodzenia zwierzęcego w diecie są mleko, nabiał, jaja, tłuszcze zwierzęce. Stanowią one często jedyne źródło aminokwasów egzogennych i składników mineralnych.  Laktowegetarianizm nie uwzględnia żadnych produktów pochodzenia zwierzęcego, z wyjątkiem mleka i jego pochodnych.  Weganizm wyklucza całkowicie spożycie wszelkich produktów pochodzenia zwierzęcego, w wielu przypadkach również wyciągów oraz pewnych postaci leków opartych na tkankach zwierzęcych. Jedynym dostarczycielem składników odżywczych w diecie wegańskiej są warzywa, owoce, zboża i inne naturalne produkty roślinne.  Dieta wegetariańska to coraz częściej stosowany model żywienia, ale nie jest łatwe metodologicznie dokładne oszacowanie liczby osób na diecie bezmięsnej. Według analizy Instytutu Badań Opinii Publicznej Homo Homini z września 2013 r. liczba osób niespożywających mięsa w Polsce wynosi 3,2%. W ostatnich latach obserwuje się jednak znaczne zainteresowanie dietami roślinnymi zarówno ze względów etycznych, jak i zdrowotnych, dlatego liczba wegetarian obecnie jest na pewno zdecydowanie wyższa niż jeszcze trzy lata temu. Analiza Instytutu Badania Opinii Homo Homini na reprezentatywnej próbie 1104 dorosłych Polaków pokazały, że 1,6%, a więc ok. pół miliona Polaków stosuje dietę laktoowowegetariańską. Kolejne 1,6% osób nie spożywa w ogóle produktów pochodzenia zwierzęcego. Ponieważ dorosłych Polaków jest 31,5 mln, oznacza to, że wegetarianie stanowią już ponadmilionową społeczność. Sporo osób również aspiruje do miana wegetarian, gdyż 3,7% respondentów określiło się w ten sposób, przyznając jednocześnie, że sporadycznie spożywa ryby i mięso. Osoby deklarujące się jako wegetarianie to najczęściej kobiety – aż 8,9% Polek uważa się za wegetarianki. Liczni w tej grupie są także ludzie młodzi – do 24 lat (9,8%) i osoby ze średnim wykształceniem (8,9%). Wnioski płynące z międzynarodowych badań w populacjach wegetarian pokazują, że stosowanie tej diety, zwłaszcza od okresu dzieciństwa, może być skuteczne w zapobieganiu chorobie niedokrwiennej serca, cukrzycy, otyłości, nadciśnieniu tętniczym i – być może – niektórym rodzajom nowotworów, a także sprzyja wydłużeniu przeciętnej długości życia. Konieczne jest jednak zapobieganie możliwym niedoborom. Liczne obserwacje wykazują, iż wegetarianie żyją dłużej niż osoby regularnie spożywające mięso i jego przetwory. Szczególnie śmiertelność z powodu chorób układu krążenia występuje u wegetarian o 25% rzadziej. Osoby niespożywające mięsa i jego przetworów przez co najmniej pięć lat mają o 34% niższe ryzyko śmierci z powodu niedokrwiennej choroby serca w porównaniu z osobami, u których te produkty występują w diecie regularnie. Analizy badań wskazują na rzadsze występowanie nowotworów jelita grubego i prostaty u wegetarian, odpowiednio o 88% i 54%, w stosunku do osób na diecie zawierającej wszystkie grupy produktów spożywczych. Dieta wegetariańska wykazuje również prewencyjne działanie w przypadku nadmiernej masy ciała, nadciśnienia tętniczego, stanów zwyrodnieniowych oraz cukrzycy [3–7]. Według raportu Amerykańskiej Akademii Dietetyki oraz Żywienia i dietetyków z Kanady (2009) dobrze zbilansowane diety: wegańska, laktowegetariańska i laktoowowegetariańska mogą być stosowane na każdym etapie życia, w tym przez kobiety w ciąży, dzieci i osoby starsze. Jedynie frutarianizm i dieta makrobiotyczna powodują znaczne niedobory żywieniowe oraz zaburzenia wzrostu i przyrostu masy ciała [2].  Niezależnie od rodzaju stosowanej diety, przy złym jej zbilansowaniu bardzo często dochodzi do niedoborów pokarmowych i osłabienia funkcjonowania organizmu. Dlatego też jedynie odpowiedni dobór produktów spożywczych pozwoli na czerpanie korzyści zdrowotnych z prawidłowo skomponowanej diety roślinnej. Wegetariańska piramida żywienia Zalecane proporcje grup pokarmowych w zdrowej diecie wegetariańskiej rozkładają się następująco: 35–60% produkty zbożowe, 20–25% warzywa, 5–15% rośliny strączkowe, 5–15% owoce oraz małe ilości orzechów, pestek, olejów, 0–10% pokarmy zwierzęce [8]. Produkty zbożowe Produkty zbożowe stanowią podstawę każdej piramidy żywienia, bez względu na stopień eliminacji poszczególnych produktów z diety. W diecie wegańskiej należy zaplanować nawet od sześciu do 11 porcji produktów zbożowych. Jedna porcja odpowiada: kromce chleba razowego, pół szklanki gotowanej kaszy, ryżu lub makaronu razowego, pół szklanki gotowanych płatków zbożowych, dwóm łyżkom zarodków pszennych, 30 g płatków śniadaniowych [8].  Warzywa i owoce W diecie wegetariańskiej należy uwzględnić każdego dnia do 700 g świeżych owoców. W diecie wegańskiej zaleca się spożycie minimum trzech porcji warzyw i dwóch, trzech porcji owoców. Za porcję przyjmuje się: pół szklanki warzyw gotowanych, szklankę surowych warzyw, pół szklanki soku z warzyw, świeży owoc lub porcję 80 g, jedną czwartą szklanki owoców suszonych, pół szklanki soku owocowego (nie więcej niż jedna szklanka dziennie) [8]. Nabiał Osobom stosującym wegetariański model żywienia zaleca się spożycie nabiału w ilości dwóch szklanek na dzień. W przypadku diety wegańskiej produkty zastępujące mleko i jego przetwory powinny być spożywane w ilości dwóch, trzech porcji. Za porcję przyjmuje się: pół szklanki fortyfikowanego mleka sojowego (z dodatkiem wapnia, witaminy D i B12), trzy łyżki masła migdałowego, szklankę gotowanych warzyw bogatych w wapń (brokuł, jarmuż, kapusta, kapusta pekińska), dwie szklanki surowych warzyw bogatych w wapń, (jarmuż, brokuł, sałata rzymska, kapusta pekińska), szklankę gotowanych roślin strączkowych bogatych w wapń (fasola jaś, biała fasola, soja, czarna fasola), pięć suszonych fig, sok wyciśnięty z dwóch i pół pomarańczy, jedną czwartą szklanki migdałów, jedną czwartą szklanki glonów hipiki, 80 g tofu z dodatkiem wapnia [8, 9]. Suche nasiona roślin strączkowych Należą do nich: gotowane i suszone fasole (adzuki, anasazi, czarna, biała nakrapiana, cannellini, ciecierzyca, bób, biała typu great northern, czerwona, limejska biała, pinto, soja), soczewica, groch, łuskany groch.  W diecie wegetariańskiej często spożywane jest tofu. To ser sojowy otrzymywany w procesie koagulacji mleka sojowego, który jest niskokaloryczny i lekkostrawny, a szklanka (250 g) sera sojowego pokrywa 20% dziennego zapotrzebowania na wapń. Na szczególną uwagę zasługują fermentowane produkty sojowe, np. tempeh, miso i natto [8, 9].  Jajka Jajka spożywane przez laktoowowegetarian dostarczają witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A, D, E, K) oraz z grupy B i żelazo. W diecie wegetariańskiej półtorej szklanki roślin strączkowych można zamienić na dwa jajka. Zarówno rośliny strączkowe, jak i jaja, warto łączyć z surowymi warzywami, które są źródłem witaminy C i wielokrotnie zwiększają wchłanianie żelaza [8, 9].  Tłuszcze Nasiona, orzechy oraz oleje z nich wytwarzane stanowią bogate źródło wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (WNKT) w diecie. Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe należą do rodziny kwasu linolowego (LA) omega-6 (n-6) i kwasu alfa-linolenowego (ALA) omega-3 (n-3). Wśród kwasów tłuszczowych omega-6 znajdują się kwasy: arachidonowy i gamma-linolenowy oraz dihomogammalinolenowy, natomiast do omega-3 zalicza się kwas eikozapentaenowy (EPA) i dokozaheksaenowy (DHA). DHA może być syntetyzowany z kwasu linolenowego, lecz proces ten często hamowany jest przez wysokie stężenie kwasu linolowego. W prawidłowo zbilansowanej diecie stosunek LA/ALA powinien wynosić nie więcej niż 10. Podstawowym źródłem pokarmowym kwasów z rodziny omega-6 są przetwory sojowe, słonecznik, dynia, sezam, oleje z tych nasion, olej kukurydziany, krokoszowy, bawełniany, z pestek winogron oraz orzechy, zwłaszcza brazylijskie i arachidowe. Natomiast głównymi źródłami kwasów omega-3 są siemię lniane i olej z siemienia, olej rzepakowy, soja i olej sojowy, orzechy włoskie, zielone liściaste warzywa, brokuły oraz glony. The Institute of Medicine (IOM) ustalił zalecane spożycie kwasu linolowego dla kobiet i mężczyzn odpowiednio w ilości 12 g na dobę i 17 g na dobę (5–10% wartości energetycznej diety) oraz alfa-linolenowego 1,1 g na dobę dla kobiet i 1,6 g na dobę dla mężczyzn (0,6–1,2% wartości energetycznej diety) [23]. Zarówno kwasy tłuszczowe omega-3, jak i omega-6, zmniejszają ryzyko choroby niedokrwiennej serca. Przy podaży kwasów z rodziny omega-3 w ilości 2–5 g na dobę notuje się obniżenie stężenia triglicerydów w surowicy o 25–30%.  Dodatkowo wpływają one na poprawę rozszerzalności naczyń oraz hamują i opóźniają rozwój blaszki miażdżycowej. Posiadają właściwości przeciwkrzepliwe, antyarytmiczne, antyagregacyjne oraz wywołują efekt hipotensyjny i przeciwzapalny. Istnieje wiele badań nad wpływem WNKT na wystąpienie ryzyka choroby niedokrwiennej serca. Badania nad związkiem między spożyciem orzechów a chorobą wieńcową wykazały zmniejszenie ryzyka jej wystąpienia o 37% u osób spożywających orzechy więcej niż cztery razy w tygodniu, w porównaniu z osobami, które nigdy nie konsumowały tych produktów lub robiły to rzadko. Zwiększona częstotliwość spożywania orzechów może znacznie zmniejszyć śmiertelność z powodu choroby niedokrwiennej serca (CHD, Coronary Heart Disease). Średnia redukcja ryzyka zgonu z powodu CHD wyniosła 8,3% dla każdej porcji orzechów spożytych w tygodniu (30 g). Konsumpcja 50–100 g  (ok. 1,5–3,5 porcji) orzechów przynajmniej pięć razy na tydzień może istotnie zmniejszyć stężenie cholesterolu całkowitego i cholesterolu lipoprotein LDL u osób z normo- i hiperlipidemią. Orzechy i nasiona dostarczają zdrowe tłuszcze roślinne. Można dodawać je do sałatek, zup, jogurtu, koktajlu lub spożywać jako przekąskę. Ich dodatek wspomaga absorpcję witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K) zawartych w warzywach, owocach i produktach mlecznych). W diecie wegetariańskiej należy uwzględnić trzy i pół łyżki orzechów i pestek oraz łyżkę świeżo zmielonego siemienia lnianego, dostarczającego w diecie wegetariańskiej kwasy omega-3. Zaleca się spożywanie dwóch łyżek olejów bogatych w kwasy omega-3 [8, 11, 12, 14].  Codziennie do przygotowywania potraw należy stosować ok. pół łyżeczki jodowanej soli lub 1–3 g alg morskich jako źródło cennego jodu oraz kwasów omega-3 [8, 13]. Do produktów, których należy unikać, tak samo jak w diecie tradycyjnej, zaliczyć można: oleje, słone przekąski, napoje, słodycze, produkty wysokoprzetworzone i smażone, cukier, miód, pełnotłusty nabiał, masło, śmietanę i majonez.  W okresie letnim ważna jest regularna ekspozycja na słońce (minimum 15 minut ramiona i twarz) oraz od października do kwietnia suplementacja diety witaminą D oraz spożywanie produktów wzbogacanych w tę witaminę.  U osób na diecie wegańskiej oraz dzieci na diecie wegetariańskiej niezbędna jest suplementacja witaminą B12 (2500 mcg/tydzień), która znajduje się jedynie w produktach pochodzenia zwierzęcego [13, 19, 20].  Podczas bilansowania diety należy zwrócić uwagę na prawidłową podaż wapnia, którego niedobór występuje niezależnie od stosowanego modelu żywienia. Dobrym źródłem wapnia obok mleka i jego przetworów są również zielone warzywa liściaste, brokuły, mak, migdały, rośliny strączkowe, a zwłaszcza soja i jej przetwory, amarantus, komosa ryżowa, sezam, morele suszone, figi, orzechy ziemne, wodorosty oraz produkty fortyfikowane. Wapń ze źródeł roślinnych wykazuje dobre wchłanianie (20% z roślin strączkowych, 50% z warzyw, 30% z mleka sojowego), a w przeciwieństwie do nabiału rośliny nie dostarczają cholesterolu, ale małe ilości nasyconych kwasów tłuszczowych i sodu, tak jak w przypadku niektórych produktów nabiałowych. Bardzo dobrym przyswajaniem charakteryzuje się wapń z fortyfikowanych soków jabłkowego i pomarańczowego, jednak ze względu na znaczną zawartość cukru nie powinny one często występować w diecie [17]. W celu efektywniejszego wchłaniania żelaza produkty bogate w ten składnik (żółtko jaj, produkty zbożowe, rośliny strączkowe, orzechy, warzywa) należy łączyć w jednym posiłku ze źródłem witaminy C. Przykładem takiego posiłku może być np. zupa pomidorowa z pełnoziarnistym makaronem, sałatka z owoców suszonych i świeżych, koktajl z truskawek i mleka sojowego, sałatka z fasolką, kanapka z pastą z ciecierzycy i warzywami lub owsianka z owocami. Bardzo łatwym sposobem jest dodawanie do wszelkich potraw natki pietruszki będącej źródłem witaminy C oraz samego żelaza. Zaleca się również kiełkowanie zbóż i roślin strączkowych, spożywanie fermentowanych produktów sojowych (tempeh, miso), unikanie popijania posiłku herbatą i kawą bogatych w fityniany oraz spożywanie wzbogacanych produktów spożywczych [16]. Niewiele mówi się o niedoborach cynku, którego biodostępność w dietach wegetariańskich jest niska, głównie z powodu wyższej zawartości kwasu fitynowego. Jego źródło w diecie wegetariańskiej stanowią produkty zbożowe, sery, orzechy oraz rośliny strączkowe, w tym soja i jej przetwory. W tym celu należy ograniczać picie do posiłku herbaty, kakao i używanie ostrych przypraw, natomiast warto wykorzystywać moczenie i kiełkowanie fasoli, zbóż i nasion oraz spożywać fermentowane produkty sojowe typu natto, miso, tempeh [17]. Biokonwersja kwasu alfa-linolenowego (ALA), kwasu omega-3 pochodzenia roślinnego, w EPA występuje u ludzi przeciętnie na poziomie mniejszym niż 10%; konwersja ALA w DHA jest zdecydowanie niższa. Wegetarianie mają więc niższe stężenia kwasów EPA i DHA w organizmie niż osoby stosujące dietę tradycyjną. W dietach wegetariańskich należy zatem zwrócić uwagę na zwiększenie spożycia takich produktów jak siemię lniane, olej lniany, orzechy włoskie, zielone warzywa liściaste, soja i jej przetwory, olej sojowy i olej rzepakowy. W diecie wegańskiej średni stosunek omega-6 do omega-3 wynosi 44:1, dlatego zaleca się kontrolowane spożycie oleju słonecznikowego, z pestek dyni, winogron oraz sezamu [11, 12, 14]. Rys. 1. Piramida żywieniowa dr. Joela Fuhrmana Oprócz stosowania prawidłowej diety należy pamiętać o regularnym nawadnianiu organizmu (woda mineralna, napary ziołowe i owocowe) oraz aktywności fizycznej stanowiącej element zdrowego stylu życia.  Liczba zalecanych porcji poszczególnych grup produktów spożywczych w zależności od wartości energetycznej diety laktoowowegetariańskiej oraz wegańskiej przedstawiona jest na grafice [15]. Do bilansowania diety wegańskiej można posłużyć się również poniższymi porcjami: Produkty zbożowe (6–11 porcji): 1 kromka chleba razowego, ½ szklanki gotowanej kaszy, ryżu lub makaronu razowego, ½ szklanki gotowanych płatków zbożowych, 2 łyżki zarodków pszennych, 30 g płatków śniadaniowych. Produkty zastępujące mleko (6–8 porcji): ½ szklanki fortyfikowanego mleka sojowego (z dodatkiem wapnia, witaminy D i B12), 3 łyżki masła migdałowego, 1 szklanka gotowanych warzyw bogatych w wapń (brokuł, jarmuż, kapusta, kapusta pekińska), 2 szklanki surowych warzyw bogatych w wapń (jarmuż, brokuł, sałata rzymska, kapusta pekińska), 1 szklanka gotowanych roślin strączkowych bogatych w wapń (fasola jaś, biała fasola, soja, czarna fasola), 5 suszonych fig, sok wyciśnięty z 2,5 pomarańczy, ¼ szklanki migdałów, ¼ szklanki glonów hipiki, 80 g tofu z dodatkiem wapnia. Warzywa (minimum 3 porcje): ½ szklanki warzyw gotowanych, 1 szklanka surowych warzyw, ½ szklanka soku z warzyw. Owoce (2–3 porcje): 1 świeży owoc lub porcja 80 g, ¼ szklanki owoców suszonych, ½ szklanki soku owocowego (nie więcej niż jedna szklanka dziennie). Produkty białkowe (2–3 porcje) szklanka gotowanych fasolek, groszku, cieciorki lub soczewicy, ½ szklanki tofu lub tempeh, 3 łyżki masła orzechowego lub z pestek, 2 szklanki mleka sojowego, ¼ orzechów lub pestek. Osoby stosujące diety wegetariańskie popełniają wiele błędów, które mogą doprowadzić do niedoborów pokarmowych. Najczęstsze z nich to: spożywanie oczyszczonych produktów zbożowych, często w nadmiarze, zbyt wysokie spożycie owoców kosztem warzyw, zbyt mały udział zielonych warzyw liściastych, zamiana mięsa na nabiał, nieregularne spożycie suchych nasion roślin strączkowych, nadmierny udział tłuszczu i cukru w diecie, nawet jeżeli są to ich zamienniki, np. słody, częste smażenie, bazowanie na gotowych produktach, brak odpowiedniej suplementacji diety, niezwracanie uwagi na dostarczanie produktów bogatych w żelazo, wapń, kwasy omega-3. Opis przypadku:  Z powyższymi problemami borykała się pacjentka, która trafiła do mojego gabinetu.  Dziewczyna w wieku 16 lat, od trzech lat stosująca dietę wegetariańską, parę miesięcy temu wyeliminowała również z diety wcześniej sporadycznie spożywane ryby. Powodem przejścia na dietę wegetariańską były względy etyczne. Niestety, dodatkowym, ukrytym powodem była również chęć redukcji masy ciała. Pacjentka ważyła 60 kg przy wzroście 165 cm, co nie wskazywało na konieczność obniżenia masy ciała. Pacjentka była bardzo aktywna fizycznie, tzn. ćwiczyła trzy razy w tygodniu w szkole oraz dodatkowo podejmowała inne formy ruchu, takie jak pływanie, gimnastyka, jazda na rowerze, spacery każdego dnia. Dziewczyna stosowała bardzo źle zbilansowaną dietę. Codziennie na śniadanie spożywała owsiankę lub kaszę jaglaną z owocami, następnie ok. godz. 12.00 obiad w szkole, którym były zwykle potrawy mączne w połączeniu z nabiałem, np. naleśniki czy makaron z serem, a po południu tylko owoce i sporadycznie drobne przekąski typu jogurt, orzechy czy zupa. Dieta doprowadziła do niedoborów żelaza (40 μg/ml) oraz witaminy D3 (20 nmol/l), co objawiało się zmęczeniem, brakiem koncentracji, wypadaniem włosów oraz rozdrażnieniem. Pacjentka zgłosiła się na konsultacje w bardzo dobrym momencie, ponieważ niski poziom żelaza nie wpłynął jeszcze na pogorszenie parametrów morfologii krwi.  Ograniczenia kaloryczne przy dużej aktywności fizycznej doprowadziły również do obniżenia tempa przemiany materii, utraty masy mięśniowej, a wzrostem tkanki tłuszczowej i ogólnej masy ciała.  Pacjentce przekazano następujące zalecenia żywieniowe: wprowadzenie dwóch dodatkowych posiłków w ciągu dnia (łącznie pięć), powolne rozszerzanie asortymentu produktów spożywczych, większy udział warzyw, wprowadzenie razowego pieczywa oraz kasz jako dodatku do warzyw, regularne spożycie roślin strączkowych, zamiennie z jajkami, w połączeniu z surowymi warzywami i dużą ilością natki pietruszki (zwiększenie wchłaniania żelaza), stosowanie dwóch szklanek nabiału z niską zawartością tłuszczu dziennie, spożycie tłuszczu w postaci orzechów i pestek w porcji nieprzekraczającej 30 g, zwrócenie uwagi na udział produktów bogatych w żelazo, takich jak jaja, rośliny strączkowe, produkty pełnoziarniste, nasiona dyni, zielone warzywa liściaste, algi morskie (5 g dziennie), zakwas buraczany, morele suszone, włączenie suplementacji diety witaminą D (4000 j. dziennie). Pacjentka stosowała posiłki na podstawie przykładowego jadłospisu na 2000 kcal oraz prowadziła dzienniczek żywieniowy. Po trzech miesiącach stosowania zbilansowanej diety, regularnych posiłków i nieograniczania wartości energetycznej wyniki poziomu żelaza poprawiły się (55 μg/ml). Pacjentka zwróciła uwagę na lepsze samopoczucie i wzrost energii oraz spadek masy ciała o ok. 2 kg, co nie było celem diety, ale bardzo korzystnie zmieniło nastawienie pacjentki do jej przestrzegania.  Legenda: K- wartość energetyczna (kcal), B- białko (g), T- tłuszcz (g), Wp- Węglowodany przyswajalnie (g), F- błonnik (g), WW- wymienniki węglowodanowe  Poniedziałek Śniadanie  K: 509,0 / B: 12,2 / T: 11,9 / WP: 87,8 / F: 9,0 / WW: 8,7 Czekoladowa owsianka  Składniki: mleko ryżowe naturalne bio    200 g (3/4 szklanki)  otręby owsiane    7 g (1 łyżka)  morele    135 g (3 sztuki)  płatki owsiane    70 g (7 łyżek)  czekolada gorzka    12 g (2 kostki) Sposób przygotowania: Płatki owsiane podgrzać na mleku ryżowym, dodać czekoladę. Pokroić morele w drobne cząstki. Wymieszać całość. Drugie śniadanie  K: 312,4 / B: 11,6 / T: 12,0 / WP: 38,1 / F: 5,1 / WW: 3,8 Warzywna sałatka z kaszą jęczmienną i jogurtem z otrębami  Składniki: kasza jęczmienna perłowa    30 g (2 łyżki)  oliwa z oliwek    5 g (1/2 łyżki)  otręby owsiane    3 g (3/4 łyżeczki)  papryka czerwona    70 g (1/2 sztuki)  jogurt naturalny    200 g (10 łyżek)  pomidor    60 g (1/2 sztuki)  sałata    20 g (4 liście)  oregano (suszone)    1 g (1/3 łyżeczki) Sposób przygotowania: Sałatę porwać na mniejsze kawałki. Pokroić pomidora i paprykę, wymieszać warzywa i polać oliwą z oliwek. Dodać ugotowaną kaszę. Do jogurtu wrzucić pół łyżeczki otrębów, wymieszać całość. Obiad  K: 561,4 / B: 27,9 / T: 16,6 / WP: 70,5 / F: 9,4 / WW: 6,9 Kasza gryczana gotowana  Składniki: kasza gryczana    100 g (8 łyżek) Sposób przygotowania: Kaszę ugotować na sypko, według opisu na opakowaniu. Tofu grillowane  Składniki: tofu wędzone    130 g (1 porcja)  Sposób przygotowania: Tofu pokroić w plastry i grillować na patelni z rusztem po ok. 3–4 min. Fasolka szparagowa gotowana  Składniki: fasolka szparagowa, mrożona    150 g (1/3 opakowania) sezam    5 g (1/2 łyżki) Sposób przygotowania: Fasolkę ugotować na parze, posypać prażonym sezamem. Podwieczorek K: 202,2 / B: 12,2 / T: 5,8 / WP: 26,5 / F: 2,5 / WW: 2,6 Jogurt z jabłkiem Składniki: otręby owsiane    7 g (1 łyżka)  jogurt naturalny, 2% tłuszczu    250 g (12,5 łyżki)  jabłko    70 g (1/2 sztuki) Sposób przygotowania: Wymieszać jogurt z otrębami. Dodać pokrojone w grubą kostkę jabłko. Kolacja  K: 427,8 / B: 11,0 / T: 16,9 / WP: 54,1 / F: 8,3 / WW: 5,4 Sałatka z kaszą pęczak  Składniki: słonecznik (nasiona łuskane)    10 g (1 łyżka)  kasza jęczmienna pęczak    60 g (4 łyżki)  pomidor    180 g (1,5 sztuki)  ogórek    80 g (2 sztuki)  oliwki zielone    45 g (3 łyżki)  cebula    50 g (1/2 sztuki)  oliwa z oliwek    5 g (1/2 łyżki) Sposób przygotowania: Ugotować kaszę. Pokroić pomidora, ogórka, cebulę. Wymieszać wszystkie składniki i doprawić do smaku. Suma dnia: K: 2012,8 / B: 74,9 / T: 63,2 /  WP: 276,9 / F: 34,3 / WW: 27,5 Wtorek Śniadanie  K: 474,5 / B: 21,4 / T: 16,0 / WP: 58,3 / F: 6,6 / WW: 5,9 Naleśniki gryczane z pieczarkami i soczewicą Składniki: mleko ryżowe naturalne bio    50 g (1/5 szklanki)  olej rzepakowy    10 g (1 łyżka)  soczewica zielona ugotowana    25 g (1/4 porcji)  cebula    25 g (1/4 sztuki)  jajo kurze    28 g (1/2 sztuki)  mąka gryczana    75 g (5 łyżek)  pieczarka uprawna, świeża    80 g (4 sztuki) Sposób przygotowania: Mąkę wymieszać z jajkiem i mlekiem. Dodać wody gazowanej, tak by ciasto uzyskało konsystencję ciasta naleśnikowego. Smażyć naleśniki na 1/2 porcji oleju. Pieczarki zetrzeć na tarce, cebulę pokroić w kostkę, doprawić i podsmażyć na reszcie oliwy. Wymieszać z soczewicą. Naleśniki nadziać farszem. Drugie śniadanie  K: 351,8 / B: 9,8 / T: 11,4 / WP: 49,4 / F: 6,2 / WW: 4,9 Cynamonowo-kakaowa jaglanka  Składniki: cynamon    2 g (szczypta)  kakao 16%, proszek    10 g (1 łyżka)  pomarańcza    100 g (1/2 sztuki)  kasza jaglana    50 g (4 łyżki)  orzechy laskowe    12 g (1 łyżka)  woda    200 ml (3/4 szklanki) Sposób przygotowania: Kaszę ugotować na sypko według wskazań na opakowaniu. Pomarańczę pokroić w kostkę. Kaszę, jogurt i pomarańczę wymieszać. Posypać kakao i cynamonem. Obiad  K: 680,9 / B: 21,9 / T: 29,1 / WP: 71,2 / F: 22,0 / WW: 7,1 Wegetariańskie leczo z brązowym ryżem  Składniki: olej rzepakowy    15 g (1,5 łyżki)  papryka czerwona    70 g (1/2 sztuki)  ciecierzyca    45 g (3 łyżki)  czosnek    5 g (1 ząbek)  cukinia    150 g (1/2 sztuki)  pietruszka, liście    12 g (2 łyżeczki)  pomidory z puszki (krojone)    400 g (4 porcje)  cebula    50 g (1/2 sztuki)  ryż brązowy    40 g (3 łyżki)  orzechy włoskie    15 g (1 łyżka) Sposób przygotowania: Ciecierzycę moczyć przez ok. 24 godziny. Ugotować. Posiekać cebulę, przecisnąć czosnek przez praskę, podsmażyć na oleju. Pokroić warzywa, dusić na patelni razem z pomidorami, czosnkiem i cebulą (pominąć pietruszkę). Przyprawić według uznania. Wyłożyć na talerz i posypać posiekaną pietruszką. Podawać z ugotowanym ryżem. Podwieczorek  K: 75,0 / B: 0,6 / T: 0,6 / WP: 15,2 / F: 3,0 / WW: 1,5 Jabłko  Składniki: jabłko    150 g (1 sztuka) Sposób przygotowania: Umyć jabłko i zjeść jako przekąskę. Kolacja K: 439,8 / B: 19,2 / T: 3,0 / WP: 74,0 / F: 15,5 / WW: 7,5 Risotto z pęczaku  Składniki: bulion warzywny (domowy)    500 ml (2 szklanki)  pieprz czarny mielony    1 g (szczypta)  tymianek    1 g (szczypta)  cebula    50 g (1/2 sztuki)  groszek zielony, mrożony    150 g (1 porcja)  cukinia    150 g (1/2 sztuki)  kasza jęczmienna pęczak    70 g (5 łyżek) Sposób przygotowania: Cebulkę podsmażyć, dodać pęczak, podlewać bulionem stopniowo, tak żeby pęczak go wchłaniał. Zetrzeć na najdrobniejszej tarce cukinię i razem z groszkiem dodać do pęczaku, doprawić i dusić do miękkości. Suma dnia: K: 2021,9 / B: 72,8 / T: 60,0 /  WP: 268,0 / F: 53,3 / WW: 26,9 Środa Śniadanie  K: 466,9 / B: 8,9 / T: 12,7 / WP: 78,5 / F: 5,1 / WW: 7,9 Kasza jaglana z bananem i orzechami  Składniki: mleko ryżowe naturalne bio    200 g (3/4 szklanki)  orzechy włoskie    15 g (1 łyżka)  banan    120 g (1 sztuka)  kasza jaglana    45 g (4 łyżki) Sposób przygotowania: Kaszę ugotować na mleku. Wyłożyć do miseczki, dodać pokrojonego banana i orzechy. Drugie śniadanie  K: 203,0 / B: 5,3 / T: 11,5 / WP: 15,3 / F: 9,6 / WW: 1,5 Dynia z sosem z awokado  Składniki: bazylia (suszona)    4 g (1 łyżeczka)  sok cytrynowy    6 ml (1 łyżka)  sól biała    2 g (2 szczypty)  czosnek    5 g (1 ząbek)  awokado    70 g (1/2 sztuki)  dynia    200 g (1 porcja) Sposób przygotowania: Surową dynię pokroić na kawałki i obrać ze skórki. Rozdrobnić widelcem awokado, wymieszać z przeciśniętym przez praskę czosnkiem, sokiem z cytryny i przyprawami. Jeść surową dynię, nabierając nią sos z awokado. Dynię można podpiec lub wymienić na inne warzywa. Obiad  K: 693,0 / B: 32,8 / T: 13,9 / WP: 96,1 / F: 21,4 / WW: 9,6 Fasola z żurawiną i kaszą bulgur (przepis na 2 porcje)  Składniki: kasza bulgur    100 g (8 łyżek)  fasola biała ugotowana    80 g (8 łyżek)  olej rzepakowy    10 ml (1 łyżka)  Sok cytrynowy    12 g (2 łyżka)  masło orzechowe    15 g (1 łyżeczka)  bazylia (świeża)    7 g (7 listków)  brokuły, mrożone    200 g (1/3 opakowania)  marchew    45 g (1 sztuka)  żurawina suszona    12 g (1 łyżka) Sposób przygotowania: Fasolę wyłożyć do naczynia żaroodpornego, skropić olejem, sokiem z cytryny, doprawić. Do fasoli dodać pociętą obieraczką w cienkie paseczki marchewkę, żurawinę oraz brokuły. Wszystko zapiekać w 180°C przez ok. 40 minut. Kaszę ugotować. Rozgrzać łyżeczkę masła na patelni, dodać posiekane listki bazylii i kaszę. Dokładnie wymieszać. Śródziemnomorska zupa warzywna  Składniki: groszek zielony, konserwowy,  bez zalewy    45 g (3 łyżki)  makaron tagliatelle    50 g (1 porcja)  pomidor    60 g (1/2 sztuki)  bazylia (suszona)    4 g (1 łyżeczka)  bulion warzywny (domowy)    120 ml (1/2 szklanki)  pieprz czarny mielony    2 g (2 szczypty)  czosnek    5 g (1 ząbek)  cebula    50 g (1/2 sztuki)  włoszczyzna krojona  w paski, mrożona    100 g (1 porcja) Sposób przygotowania: Obrać cebulę i czosnek, a następnie podsmażyć. Dodać włoszczyznę i groszek. Zalać warzywa bulionem i gotować 20 minut.  Na 5 minut przed zakończeniem dodać makaron i fasolkę z puszki. Na koniec wrzucić drobno pokrojony pomidor, najlepiej obrany ze skórki. Całość doprawić do smaku. Podwieczorek K: 203,0 / B: 12,8 / T: 7,8 / WP: 21,4 / F: 5,6 / WW: 2,1 Maślanka z otrębami  Składniki: nasiona chia    10 g (2 łyżeczki)  maślanka 1,5%    250 g (1 szklanka)  otręby owsiane    14 g (2 łyżki) Sposób przygotowania: Wymieszać maślankę, chia i otręby. Kolacja K: 463,5 / B: 17,0 / T: 18,4 / WP: 55,6 / F: 13,0 / WW: 5,6 Makaron z brokułem  Składniki: olej rzepakowy    15 ml (1,5 łyżki)  brokuły    100 g (1/5 sztuki)  makaron penne  (pełnoziarnisty)    80 g (7 łyżek)  pieprz czarny mielony    1 g (1 szczypta)  bazylia (suszona)    4 g (1 łyżeczka)  suszone pomidory    2 g (0,29 sztuki)  cebula    50 g (1/2 sztuki) Sposób przygotowania: Wrzucić na wrzątek makaron. W połowie czasu gotowania dodać brokuł. Cebulę pokroić w drobną kostkę i zeszklić na oleju razem z pokrojonymi w kostkę suszonymi pomidorami. Doprawić bazylią, pieprzem. Dodać odcedzony makaron i brokuł. Wymieszać wszystkie składniki i doprawić do smaku. Suma dnia: K: 2029,5 / B: 76,8 / T: 64,3 /  WP: 266,9 / F: 54,7 / WW: 26,7 Czwartek Śniadanie  K: 393,2 / B: 8,6 / T: 10,6 / WP: 64,6 / F: 4,8 / WW: 6,5 Owsiane placuszki bananowe  (przepis na 2 porcje) Składniki: mleko ryżowe naturalne bio    125 g (1/2 szklanki)  migdały w płatkach    20 g (2 łyżki)  mąka ryżowa    75 g (7,5 łyżki)  olej rzepakowy    5 ml (1/2 łyżki)  banan    120 g (1 sztuka)  płatki owsiane    50 g (5 łyżek) Sposób przygotowania: Zemleć płatki. Banana rozgnieść widelcem na gładką masę. Wymieszać dokładnie składniki bez oleju. Smażyć małe placuszki na małej ilości tłuszczu. Połowę usmażonych placuszków położyć jeden na drugim, układając torcik. Posypać migdałami (1/2 ilości, tak by pozostałą część zostawić na drugą porcję). Drugie śniadanie  K: 379,6 / B: 26,6 / T: 7,8 / WP: 47,3 / F: 7,6 / WW: 4,7 Kanapka z tofu i mango  Składniki: awokado    5 g (1 łyżeczka)  kiełki rzodkiewki    8 g (1 łyżka)  mango     140 g (1/2 sztuki)  tofu wędzone    100 g (1 porcja)  chleb żytni razowy    60 g (2 kromki) Sposób przygotowania: Chleb posmarować awokado, poukładać na nim cienko pokrojone plastry mango i tofu. Na górę wyłożyć kiełki. Obiad  K: 501,8 / B: 17,2 / T: 17,1 / WP: 66,4 / F: 12,3 / WW: 6,7 Makaron ryżowy z warzywami  Składniki: groszek zielony, konserwowy,  bez zalewy    80 g (5 łyżek)  brokuły    200 g (1/3 opakowania)  makaron ryżowy    60 g (1,5 porcji)  orzechy nerkowca (bez soli)    12 g (1 łyżka)  kolendra (suszone liście)    1 g (szczypta)  czosnek    5 g (1 ząbek)  mielona papryka chili    1 g (szczypta)  sos sojowy jasny    5 ml (1/2 łyżki)  oliwa z oliwek    10 ml (1 łyżka)  pieprz czarny mielony    1 g (szczypta) Sposób przygotowania: Makaron przygotować według wskazań na opakowaniu. Na patelni rozgrzać oliwę, dodać rozdrobnione warzywa, sos sojowy, przyprawy i dusić do miękkości z ewentualnym dodatkiem wody, aby nie przypalić warzyw. Pod koniec dodać groszek i orzechy. Gotowe warzywa wymieszać z makaronem. Podwieczorek K: 292,7 / B: 3,1 / T: 1,4 / WP: 60,7 / F: 12,0 / WW: 6,0 Figi suszone i jabłko Składniki: figi suszone    70 g (5 sztuk) jabłko    150 g (1 sztuka) Sposób przygotowania: Umyć jabłko i zjeść jako przekąskę. Figi zjeść jako przekąskę. Kolacja K: 432,4 / B: 34,5 / T: 20,0 / WP: 23,3 / F: 10,9 / WW: 2,3 Soczewica z warzywami  Składniki: chleb graham    40 g (1,5 kromki)  brukselka    125 g (8 sztuk)  marchew    45 g (1 sztuka)  soczewica gotowana    120 g (3/4 szklanki) Sposób przygotowania: Warzywa ugotować na parze. Podać soczewicę z warzywami i pieczywem. Suma dnia: K: 1999,8 / B: 90,0 / T: 56,9 /  WP: 262,3 / F: 47,6 / WW: 26,2 Piątek Śniadanie  K: 461,9 / B: 9,6 / T: 12,9 / WP: 72,1 / F: 9,6 / WW: 7,2 Owsianka z daktylami  Składniki: płatki owsiane    50 g (5 łyżek) 
daktyle, suszone    60 g (12 sztuk)  orzechy włoskie    15 g (1 łyżka)  woda    250 ml (1 szklanka) Sposób przygotowania: Płatki ugotować na wodzie. Przełożyć owsiankę do miseczki i posypać orzechami. Drugie śniadanie  K: 350,9 / B: 15,2 / T: 3,2 / WP: 61,9 / F: 5,8 / WW: 6,2 Koktajl gryczany z mango i miętą  Składniki: kasza gryczana    45 g (4 łyżki)  mięta (świeża)    10 g (10 łyżek)  mango    140 g (1/2 sztuki)  maślanka spożywcza 0,5%    250 g (1 szklanka) Sposób przygotowania: Ugotować kaszę gryczaną. Pokroić mango. Wymieszać mango w blenderze z maślanką, miętą i kaszą gryczaną. Obiad  K: 377,6 / B: 11,2 / T: 11,8 / WP: 49,1 / F: 14,6 / WW: 4,9 Surówka z kapusty kiszonej  Składniki: oliwa z oliwek    10 g (1 łyżka)  pietruszka (natka)    18 g (3 łyżeczki)  marchew    45 g (1 sztuka)  kapusta kiszona    110 g (1 szklanka) Sposób przygotowania: Kapustę poszatkować, marchew zetrzeć, pietruszkę pokroić na drobno. Wymieszać z przyprawami i oliwą. Fasola szparagowa  Składniki: fasola szparagowa    220 g (2,5 garści) Sposób przygotowania: Fasolkę wrzucić do gotującej się, lekko osolonej wody i gotować około 15 minut do miękkości.  Ryż brązowy, gotowany Składniki: ryż brązowy, gotowany    140 g (11 łyżek) Sposób przygotowania:  Ugotować według przepisu na opakowaniu. Podwieczorek K: 426,6 / B: 18,6 / T: 23,6 / WP: 33,0 / F: 4,2 / WW: 3,3 Jogurt naturalny z ortębami i orzechami Składniki: jogurt naturalny 2%    250 g (12,5 łyżki)  orzechy włoskie    30 g (2 łyżki)  otręby orkiszowe    20 g (5 łyżek) Sposób przygotowania: Jogurt wymieszać z otrębami i orzechami. Kolacja K: 359,6 / B: 20,2 / T: 18,1 / WP: 25,8 / F: 7,6 / WW: 2,6 Kasza bulgur z groszkiem i warzywami  Składniki: kasza bulgur (ugotowana)    80 g (6 łyżek)  czosnek granulowany    4 g (4 szczypty)  oliwa z oliwek    10 g (1 łyżka)  oliwki czarne    15 g (1 łyżka)  papryka czerwona    30 g (1/3 sztuki)  jogurt naturalny    20 g (1 łyżka)  suszone pomidory    21 g (3 sztuki)  groszek zielony    150 g (1,5 porcji) Sposób przygotowania: Ugotować kaszę. Pokroić pomidory i paprykę. Jogurt naturalny wymieszać z przyprawą tzatziki i granulowanym czosnkiem, a następnie wszystkie składniki razem. Suma dnia: K: 1976,5 / B: 74,8 / T: 69,5 /  WP: 241,8 / F: 41,9 WW: 24,1 Sobota Śniadanie  K: 333,2 / B: 19,9 / T: 13,8 / WP: 29,3 / F: 6,6 / WW: 3,0 Kanapki z hummusem i rukolą  Składniki: pomidory koktajlowe    100 g (5 sztuk)  rukola    20 g (1 garść)  hummus    40 g (3 łyżki)  chleb żytni razowy    60 g (2 kromki)  Sposób przygotowania: Chleb posmarować hummusem. Na kanapkę wyłożyć opłukaną rukolę i zjeść z pomidorkami. Drugie śniadanie  K: 370,1 / B: 18,0 / T: 6,3 / WP: 57,3 / F: 5,5 / WW: 5,7 Płatki owsiane na jogurcie z gruszką i suszonymi śliwkami  Składniki: jogurt naturalny 1,5%    250 g (12,5 łyżki)  śliwki bez pestek, suszone    21 g (3 sztuki)  gruszka    70 g (1/2 sztuki)  płatki owsiane    30 g (3 łyżki) Sposób przygotowania: Płatki owsiane moczyć przez 10 minut w ciepłej wodzie. Wrzucić je do jogurtu. Dodać pokrojone śliwki i gruszkę do płatków. Całość można doprawić cynamonem. Obiad  K: 787,8 / B: 27,3 / T: 14,8 / WP: 116,2 / F: 30,3 / WW: 11,7 Makaron z bakłażanem, pomidorami i natką  Składniki: makaron spaghetti  pełnoziarnisty    140 g (1/2 szklanki)  bakłażan    350 g (2 średnie sztuki)  pomidor    350 g (3 średnie sztuki)  czosnek    15 g (3 ząbki)  papryczka ostra (chili)    10 g (1/2 sztuki)  pietruszka (natka)    12 g (2 łyżeczki)  oliwa z oliwek    10 g (1 łyżka)  sól biała    1 g (szczypta)  pieprz czarny mielony    1 g (szczypta) Sposób przygotowania: Bakłażana pokroić w słupki, posolić (ok. 1/2 łyżeczki) i odstawić. Nastawić makaron i przygotować warzywa pomidory pokroić w plasterki lub kostkę, czosnek i chili drobno posiekać, a natkę z grubsza. Bakłażana usmażyć na rozgrzanej oliwie i odłożyć. Na patelnię wrzucić czosnek i drobno posiekane chili, chwilę smażyć (uwaga, żeby się nie spaliły!), dodać pomidory, trzymać 2–3 minuty. Dodać bakłażana, posiekaną natkę, makaron, wymieszać, doprawić do smaku. Podwieczorek K: 154,4 / B: 11,2 / T: 4,7 / WP: 20,6 / F: 2,2 / WW: 2,0 Maślanka z otrębami  Składniki: maślanka 1,5%    250 g (1 szklanka)  otręby owsiane    14 g (2 łyżki) Sposób przygotowania: Maślankę wymieszać z otrębami. Kolacja K: 353,5 / B: 10,2 / T: 27,7 / WP: 13,9 / F: 4,4 / WW: 1,4 Sałatka caprese inaczej  (przepis na 2 porcje) Składniki: sól himalajska    1 g (1 szczypta)  pieprz czarny mielony    1 g (1 szczypta)  musztarda    10 g (1 łyżeczka)  miód pszczeli    12 g (1/2 łyżki)  olej rzepakowy    20 g (2 łyżki)  ocet jabłkowy  z dojrzałych jabłek    3 g (1 łyżeczka)  pomidor    240 g (2 sztuki)  ser mozzarella    60 g (4 porcje)  oliwki czarne    30 g (2 łyżki)  awokado    140 g (1 sztuka) Sposób przygotowania: Awokado i pomidor obrać i pokroić w plastry. Na talerzu wykładać na przemian plastry awokado, pomidora i mozzarelli. Na górę położyć oliwki. Z miodu, oleju, octu, musztardy, przypraw i 2 łyżek wody przygotować sos. Sałatkę polać sosem. Suma dnia: K: 1999,1 / B: 86,6 / T: 67,4 /  WP: 237,3 / F: 49,0 / WW: 23,8 Niedziela Śniadanie  K: 380,3 / B: 10,0 / T: 6,8 / WP: 70,7 / F: 5,2 / WW: 7,1 Jaglanka mleczna z bananem i orzechami  Składniki: otręby owsiane    7 g (1 łyżka)  woda    250 g (1 szklanka)  kasza jaglana    55 g (4,5 łyżki)  banan    120 g (1 sztuka)  orzechy nerkowca (bez soli)    10 g (3/4 łyżki) Sposób przygotowania: Ugotować kaszę i wymieszać składniki. Drugie śniadanie  K: 245,3 / B: 11,2 / T: 11,3 / WP: 25,7 / F: 5,0 / WW: 2,5 Jogurt z wiórkami kokosowymi i jabłkiem  Składniki: wiórki kokosowe    10 g (3/4 łyżki)  jabłko    70 g (1/2 sztuki)  jogurt naturalny 2%    200 g (10 łyżek)  otręby owsiane    10 g (1/2 łyżki) Sposób przygotowania: Wymieszać jogurt z wiórkami. Dodać pokrojone w grubą kostkę jabłko i otręby. Obiad  K: 558,1 / B: 28,3 / T: 16,8 / WP: 71,0 / F: 14,2 / WW: 7,0 Makaron z fetą i cukinią  Składniki: makaron penne  (pełnoziarnisty)    100 g (1,5 szklanki)  pomidorki koktajlowe    120 g (6 sztuk)  pieprz czarny mielony    1 g (szczypta)  sól himalajska    1 g (szczypta)  olej rzepakowy    5 g (1/2 łyżki)  cukinia    300 g (1 sztuka)  ser typu feta    50 g (1 porcja) Sposób przygotowania: Makaron ugotować al dente. Cukinię pokroić w grube plastry, wrzucić ją na patelnię z niewielką ilością oleju, doprawić i podsmażyć krótko. Dodać makaron i przekrojone na pół pomidorki. Wyłożyć na talerz i posypać pokruszoną fetą. Podwieczorek  K: 347,2 / B: 8,1 / T: 12,6 / WP: 46,7 / F: 7,9 / WW: 4,7 Sałatka z kaszą pęczak  Składniki: papryka czerwona    70 g (1/2 sztuki)  kasza jęczmienna pęczak    50 g (3,5 łyżki)  oliwa z oliwek    5 g (1/2 łyżki)  cebula    50 g (1/2 sztuki)  oliwki zielone    45 g (3 łyżki)  ogórek    80 g (2 sztuki)  pomidor    120 g (1 sztuka) Sposób przygotowania: Wymieszać pokrojone warzywa z ugotowaną kaszą, polać oliwą i doprawić do smaku. Kolacja  K: 435,2 / B: 24,6 / T: 18,2 / WP: 37,8 / F: 10,6 / WW: 3,9 Kotlet z selera z soczewicą i surówką z kalafiora i ryżem (przepis na 2 porcje)  Składniki: ryż brązowy, gotowany    200 g (1,5 szklanki)  olej rzepakowy    30 g (3 łyżki)  jogurt naturalny    40 g (2 łyżki)  koper ogrodowy    8 g (1 łyżka)  kalafior    250 g (1/2 sztuki)  seler korzeniowy    120 g (2 plastry)  kukurydza konserwowa    80 g (5,5 łyżek)  soczewica gotowana    200 g (1 szklanka) Sposób przygotowania: Seler pokroić w plastry, obtoczyć lekko w oleju, doprawić i upiec w piekarniku do miękkości. Kalafior pokroić w drobną kostkę, dodać kukurydzę, koper i jogurt. Doprawić. Ryż ugotować według instrukcji na opakowaniu i wymieszać z soczewicą.   Suma dnia: K: 1966,0 / B: 82,1 / T: 65,6 /  WP: 251,9 / F: 43,0 / WW: 25,2 Podsumowanie: Diety wegetariańskie prawidłowo zbilansowane są bezpieczne na każdym etapie życia. Korzyści ze stosowania diet wegetariańskich to przede wszystkim zmniejszenie ryzyka rozwoju chorób przewlekłych. Podczas bilansowania diet wegetariańskich należy zwrócić szczególną uwagę na udział produktów bogatych w żelazo, kwasy omega-3 oraz wapń. W diecie wegańskiej szczególnie niezbędna jest suplementacja witaminą B12. Bibliografia: Dwyer J., Vegeterian Diets, Encyclopedia of Human Nutrition, 2013; 316–322. Position of the American Dietetic Association: Vegetarian Diets, J Am Diet Assoc., 2009; 109, 1266–1282. McCullough M.L, Feskanich D., Stampfer M.J. i wsp., Diet quality and major chronic disease risk in men and women: moving toward improved dietary guidance, Am J Clin Nutr, 2002; 76: 6: 1261–1271. Pilis W., Stec K., Zych M., Pilis A., Health benefits and risk associated with adopting a vegetarian diet, Rocz Panstw Zakl Hig, 2014; 65(1), 9–14. Turner-McGrievy G., Harris M., Key elements of plant-based diets associated with reduced risk of metabolic syndrome, Curr Diab Rep, 2014; 14(9): 524. Kwok C.S., Umar S., Myint P.K. i wsp., Vegetarian diet, Seventh Day Adventists and risk of cardiovascular mortality: a systematic review and meta-analysis, Int J Cardiol, 2014; 20, 176(3), 680–6. Key T.J, Appleby P.N., Rosell M.S., Health effects of vegetarian and vegan diets, Proc Nutr Soc, 2006; 65(1), 35–41.  Mangels R., Messina V., Messina M., The dietitians guide to vegetarian diets, Jones and Bartlett Learning, LLC, USA 2011.  

Książka kucharska Polskiej Sieci Handlowej Lewiatan jest jedynym projektem z Polski docenionym w konkursie Pearl Impact Awards 2019, który powszechnie uznawany jest za branżowy standard nagród w kategorii marketing treści. Edukacyjne treści książki oraz połączenie jej potencjału z mediami społecznościowymi, a także szerokim wsparciem promocyjnym zdecydowało o przyznaniu wyróżnienia w kategorii Best Publisher Content Studio.

Insulinooporność (IO) to stan zmniejszonej odpowiedzi biologicznej tkanek na insulinę, który stanowi główną składową zespołu metabolicznego, jednego z podstawowych problemów zdrowotnych. Zaburzenie może mieć charakter pierwotny, wynikający z uwarunkowań genetycznych, lub wtórny, spowodowany otyłością albo innymi zaburzeniami hormonalnymi [1]. 

Żywienie niemowlęcia nie powinno być kwestią przypadku – świadomy i staranny dobór składników podczas komponowania codziennej diety to najlepsze wsparcie prawidłowego rozwoju dziecka. Zboża to jedne z pierwszych produktów uzupełniających dietę malucha – te w postaci kaszek dedykowanych najmłodszym odpowiadają na szczególne potrzeby wrażliwego i intensywnie rozwijającego się organizmu dziecka. Dowiedz się, dlaczego kaszki zajmują ważne miejsce w jadłospisie niemowlęcia oraz na co trzeba zwracać uwagę przy ich wyborze.

Powszechnie wiadomo, że ciało człowieka składa się w ok. 60 proc. z wody. Inaczej jednak jest w przypadku dziecka, u którego może ona stanowić nawet 75 proc. masy ciała. Nasze pociechy mają również inne niż my zapotrzebowanie na wodę, które może być nawet czterokrotnie większe (10-15 proc.) niż u osób dorosłych (2-4 proc.) w przeliczeniu na kilogram masy ciała.

Jaki propolis wybrać? Od czego zależy skuteczność propolisu? Jaki propolis jest dostępny na rynku? Postaramy się zgłębić temat. Propolis, czyli kit pszczeli występuje jako: 1.   surowy – bezpośrednio od pszczelarzy. 2.   farmakologiczny  – przerobiony i standaryzowany do celów spożywczych i farmakologicznych.

Tiramisu, to znany i lubiany włoski deser o lekkiej i delikatnie kremowej konsystencji. Z dodatkiem sezonowych owoców, suszonej żurawiny i jogurtu greckiego możemy wykonać jego letnie wydanie, które będzie doskonałym uzupełnieniem wakacyjnych biesiad na świeżym powietrzu. W zestawieniu z domową lemoniadą będzie stanowił doskonały sposób na złagodzenie letnich upałów.