Dołącz do czytelników
Brak wyników

Suplementy

5 czerwca 2019

NR 2 (Kwiecień 2019)

Nootropy – substancje potęgujące pracę mózgu

0 43

Po raz pierwszy koncepcja i sama definicja leku nootropowego została zaproponowana w roku 1972 przez Corneliu E. Guirgeę. Zsyntezował on piracetam, który wkrótce okrzyknięto lekiem nootropowym (rys. 1). 
 

Rys. 1. Schemat powstawania koncepcji leku nootropowego


Termin „nootropowy” zaczerpnięto z języka greckiego i jest on połączeniem dwóch słów: νους (nous) to rozum, a τρέπειν (trepein) – monitorowanie lub skręcanie/naginanie [1]. Współcześnie nootropy (substancje nootropowe, inaczej prokognitywne), definiowane również jako „inteligentne leki” (smart drug) czy też „wzmacniacze mózgu” (brain booster), są związkami stosowanymi we wspomaganiu leczenia funkcji poznawczych [2]. Termin ten obejmuje substancje naturalne i syntetyczne, którym przypisuje się pozytywne działanie na procesy kognitywne, takie jak uwaga, pamięć, percepcja, myślenie, język, zdolność uczenia się, funkcje psychomotoryczne i wykonawcze [3].

Nootropy usprawniają pracę mózgu, a działanie to opiera się m.in. na ich własnościach wazodylatacyjnych, przeciwzapalnych, neuroprotekcyjnych i przeciwutleniających [4]. Trzeba jednak pamiętać, że o ile substancje pochodzenia naturalnego były stosowane od wieków w celu wspierania pracy mózgu, o tyle syntetyczne substancje nootropowe powstały z myślą o leczeniu pacjentów cierpiących na zaburzenia pamięci i koncentracji, u których funkcje poznawcze zostały zachwiane w różnym stopniu – od łagodnych zaburzeń do otępienia czy chorób neurodegeneracyjnych, takich jak np. choroba Alzheimera czy Parkinsona. Leki nootropowe stosowane są także w odbudowie zdolności mentalnych u dzieci cierpiących na zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) oraz w usprawnieniu funkcji poznawczych u osób chorych na padaczkę czy po udarze mózgu.

Mechanizm działania

Wzmacnianie zdolności poznawczych wynikające z zastosowania środków nootropowych odbywa się wielotorowo. Dotychczasowa charakterystyka setek potencjalnych „wzmacniaczy” kognitywnych pozwoliła sklasyfikować je w 19 kategoriach zgodnie z mechanizmem ich działania, wobec czego wyróżniamy m.in. substancje oddziałujące z receptorami, enzymami, kanałami jonowymi, czynnikami wzrostu nerwów, transporterami wychwytu zwrotnego, przeciwutleniaczami czy chelatorami metali [5]. Większość środków o działaniu nootropowym wykazuje aktywność cholinergiczną, co nie powinno dziwić, jeśli weźmie się pod uwagę rolę acetylocholiny w procesie uczenia się i zapamiętywania. Efekt farmakologiczny wynika także z działania dopaminergicznego i serotoninergicznego [4]. 

Nootropy wpływają także na rozszerzanie naczyń krwionośnych i poprawę przepływu krwi w mózgu, w celu dostarczenia tlenu i składników odżywczych, ponadto ograniczają agregację płytek, wykazują działanie przeciwzakrzepowe i zmniejszają ryzyko uszkodzenia neuronów w wyniku niedokrwienia [6]. Środkom prokognitywnym przypisuje się także działanie neuroprotekcyjne, którego mechanizm obejmuje m.in. ochronę przed stresem oksydacyjnym, zwłaszcza peroksydacją lipidów mózgowych, wpływ na właściwości fizyczne błon komórkowych, poprawę ich płynności poprzez wiązanie fosfolipidów błonowych. Nootropy zmniejszają ryzyko wystąpienia stanu zapalnego w obrębie mózgu, chronią przed toksynami, minimalizują skutki procesów starzenia się mózgu, stymulują neurogenezę, a wszystko to aktywuje mózg, wzmacnia pamięć i zwiększa tym samym jego neuroplastyczność [4]. 

Spośród nutraceutyków o własnościach nootropowych najpopularniejszymi są: Ginkgo biloba (miłorząb japoński), Panax quinquefolius (żeń-szeń amerykański), Bacopa monnieri (bakopa drobnolistna) czy Centella asiatica (gotu kola, wąkrota azjatycka). Spotkać można również szereg preparatów będących prekursorami fosfatydylocholiny i acetylocholiny, takich jak alfosceran choliny i lecytyna. Wymienia się również syntetyczne pochodne alkaloidów sporyszu (nicergolina) i pochodne witaminy B1 (sulbutiamina). Natomiast lekami nootropowymi są racetamy (piracetam i jego pochodne), leki prokognitywne znajdujące zastosowanie w leczeniu ADHD (atomoksetyna) czy otępienia w przebiegu choroby Alzheimera lub Parkinsona (donepezil, rywastygmina, memantyna, lewodopa) i wiele innych. Zgodnie z kryteriami ustalonymi przez C.E. Guirgeę nootropy to pozbawione działania toksycznego „wzmacniacze kognitywne”, natomiast stymulanty (pochodne amfetaminy, eugeroiki) wykazujące szereg efektów ubocznych nie powinny być kwalifikowane do tej grupy substancji [7].

Poniżej przedstawiono charakterystykę wybranych substancji pochodzenia naturalnego i syntetycznego, którym przypisuje się korzystne działanie na poprawę pamięci i koncentracji.

Naturalne substancje nootropowe

Z liści Ginkgo biloba (miłorząb japoński) sporządza się jeden z popularniejszych suplementów charakteryzujących się wysoką korzyścią terapeutyczną we wspomaganiu pracy mózgu. Mechanizm jego działania uwarunkowany jest obecnością substancji chemicznych z grupy flawonoidów, terpenów (bilobalid, ginkgolid) oraz proantocyjanidynów [8]. Preparaty zawierające ekstrakt z liści miłorzębu japońskiego usprawniają przepływ krwi w mózgu, chronią neurony przed stresem oksydacyjnym, mają także własności antyamyloidogenne i zapobiegają agregacji β-amyloidu, hamują apoptozę oraz zmniejszają aktywność kaspazy-3 [9]. 

Randomizowane badanie z podwójnie ślepą próbą przeprowadzone w grupie osób powyżej 50. roku życia z łagodną lub umiarkowaną demencją pokazało znaczną poprawę zdolności poznawczych oraz jakości życia po podaniu preparatów G. biloba w dawce 240 mg/dzień przez 24 tygodnie [10]. Z kolei wstępne badania nad skutecznością ekstraktu z G. biloba w dawce 120 mg/dzień podawanego z inhibitorami acetocholinoesterazy (donepezil, rywastygmina, galantamina) potwierdziły korzystny wpływ na funkcje poznawcze u osób z chorobą Alzheimera [11].

Panaceum na niemalże wszelkie dolegliwości jest ceniony w lecznictwie chińskim już od 4000 lat Panax ginseng, czyli żeń-szeń właściwy, nazywany także ginsengiem lub wszechlekiem. Prepara...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy