Selen jest niezbędnym pierwiastkiem śladowym uczestniczącym w utrzymaniu prawidłowej czynności ośrodkowego układu nerwowego. Poprzez aktywność selenoprotein wspiera ochronę neuronów przed stresem oksydacyjnym, reguluje procesy zapalne oraz uczestniczy w utrzymaniu funkcji mitochondriów i neuroplastyczności, czyli zdolności mózgu do tworzenia nowych połączeń między neuronami. W ostatnich latach istotnie poszerzono wiedzę na temat znaczenia selenu dla funkcji poznawczych, regulacji nastroju oraz procesów neurodegeneracyjnych. Aktualne badania wskazują, że jego znaczenie zależy przede wszystkim od stopnia zaopatrzenia organizmu w ten pierwiastek, a nie wyłącznie od stosowania suplementacji. W artykule przedstawiono współczesne dane dotyczące biologicznej roli selenu w funkcjonowaniu mózgu oraz omówiono ich znaczenie dla praktyki dietetycznej i klinicznej.
Dział: Suplementy
Artykuł przedstawia aktualne dane dotyczące przeciwzapalnego działania kwasów omega-3 EPA i DHA. Opisuje ich wpływ na błony komórkowe, mediatory lipidowe oraz wygaszanie zapalenia, a także możliwe zastosowanie w chorobach sercowo-naczyniowych, metabolicznych, depresji i chorobach autoimmunologicznych. Omawia też znaczenie dawki, proporcji EPA do DHA, indeksu omega-3 oraz jakości preparatu.
Niepłodność ma złożoną etiologię, a obok wieku i czynników klinicznych znaczenie mogą mieć sposób żywienia, stan odżywienia i styl życia. W artykule omówiono rolę wybranych składników odżywczych i suplementacji w płodności kobiet i mężczyzn, ze szczególnym uwzględnieniem aktualnych dowodów naukowych. Największe korzyści dotyczą wyrównywania niedoborów oraz stosowania określonych składników w wybranych sytuacjach klinicznych. Suplementacja powinna być elementem zindywidualizowanego postępowania i nie zastępuje diagnostyki, leczenia przyczynowego ani zbilansowanej diety.
W praktyce o skuteczności suplementacji magnezem rozstrzyga nie tylko sól na etykiecie, lecz pięć kolejnych filtrów: rozpuszczenie w żołądku, aktywny transport TRPM6, droga paracelularna, zachowanie ligandu oraz konkurencja z innymi składnikami diety. Na tym tle artykuł omawia kinetykę pięciu kluczowych soli magnezu w świetle dowodów 2020–2026.
Zespół jelita nadwrażliwego (IBS) jest przewlekłym zaburzeniem czynnościowym przewodu pokarmowego związanym z bólem brzucha, wzdęciami oraz zaburzeniami rytmu wypróżnień. Coraz więcej badań wskazuje, że istotną rolę w patogenezie IBS odgrywają zaburzenia mikrobioty jelitowej oraz zmniejszona produkcja krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, szczególnie maślanu. Maślan sodu wykazuje działanie przeciwzapalne, wspiera integralność bariery jelitowej oraz może wpływać na motorykę jelit i nadwrażliwość trzewną. Dane literaturowe sugerują jednak, że skuteczność suplementacji zależy od postaci IBS. Największe korzyści obserwuje się u pacjentów z IBS-D, natomiast u części chorych z IBS-C suplementacja może nasilać zaparcia.
Selen jest pierwiastkiem śladowym o kluczowym znaczeniu dla funkcjonowania układu sercowo-naczyniowego, którego rola wykracza poza klasyczne ujęcie antyoksydacyjne. Wbudowany w strukturę co najmniej 25 selenoprotein, wpływa na regulację homeostazy redoks, funkcjonowanie mitochondriów, odpowiedź zapalną oraz integralność śródbłonka naczyniowego [1]. Współczesne badania wskazują, że zarówno niedobór, jak i nadmiar selenu mogą zaburzać funkcję układu krążenia, co znajduje odzwierciedlenie w koncepcji krzywej U-ryzyka.
Grzyby funkcjonalne stanowią element żywności funkcjonalnej o potencjale immunomodulującym i neuroprotekcyjnym. Szczególne znaczenie przypisuje się soplówce jeżowatej (Hericium erinaceus (Bull.) Pers.) oraz shiitake (Lentinula edodes (Berk.) Pegler), których działanie obejmuje modulację osi jelito–mózg, wpływ na mikrobiotę jelitową, wsparcie funkcji poznawczych i układu nerwowego oraz regulację odpowiedzi zapalnej. W artykule omówiono mechanizmy działania tych grzybów oraz potencjalne zastosowania w praktyce dietetycznej.
Selen jest jednym z kluczowych mikroelementów warunkujących prawidłowe funkcjonowanie tarczycy, a jego znaczenie wykracza daleko poza klasyczne ujęcie jako składnika enzymów antyoksydacyjnych. W ostatnich latach, wraz z rozwojem badań nad selenoproteinami, pojawia się bardziej złożony obraz jego działania, obejmujący regulację metabolizmu hormonów tarczycy, modulację odpowiedzi immunologicznej oraz wpływ na stan zapalny i stres oksydacyjny. Jednocześnie rosnąca liczba metaanaliz i badań randomizowanych wskazuje na konieczność bardziej selektywnego podejścia do suplementacji selenu w praktyce klinicznej.
Koncentracja uwagi stanowi jedną z kluczowych domen funkcji poznawczych i warunkuje efektywność uczenia się, pracy zawodowej oraz codziennego funkcjonowania. Ze względu na wysokie zapotrzebowanie energetyczne mózgu, jego funkcjonowanie jest szczególnie wrażliwe na jakość diety, stabilność podaży energii oraz status wybranych składników odżywczych. Istotne znaczenie dla koncentracji mają: stabilna glikemia, odpowiednia podaż białka jako źródła aminokwasów prekursorowych neuroprzekaźników, kwasy tłuszczowe omega-3 (DHA, EPA), witaminy z grupy B regulujące metabolizm homocysteiny, żelazo uczestniczące w mielinizacji i syntezie dopaminy, a także jod, witamina D czy polifenole.
Magnez jest kluczowym makroelementem uczestniczącym w licznych procesach metabolicznych. Pomimo jego istotnej roli fizjologicznej, niedobory magnezu w populacji mają najczęściej charakter łagodny i wynikają z niewielkiego niedoboru dietetycznego. Dane naukowe wskazują, że skuteczna suplementacja nie wymaga stosowania wysokich dawek, gdyż biodostępność magnezu maleje wraz ze wzrostem podaży. Istotne znaczenie mają forma chemiczna, obecność witaminy B6 oraz postać farmaceutyczna preparatu.
Suplementacja kreatyną u kobiet w każdym wieku może przynieść szereg pozytywnych korzyści ze względu na jej wielokierunkowe działanie w organizmie. Stosowanie kreatyny w połączeniu z regularnym treningiem siłowym może złagodzić utratę tkanki mięśniowej i kostnej oraz zwiększyć siłę mięśni szkieletowych, wydolność fizyczną i koordynację nerwowo-ruchową u kobiet w okresie perimenopauzy i po menopauzie. Kreatyna może również poprawiać pracę mózgu, zdolności poznawcze i samopoczucie psychofizyczne.
Kwasy tłuszczowe omega-3 odgrywają kluczową rolę w rozwoju i prawidłowym funkcjonowaniu ludzkiego organizmu – wielu kluczowych jego narządów i szlaków metabolicznych. Ten dobroczynny wpływ jest obserwowany od urodzenia (a nawet życia płodowego – stąd wskazana jest również suplementacja tych substancji w okresie prenatalnym i w okresie ciąży), aż do późnego wieku starczego. Liczne badania potwierdzają skuteczność i zdecydowanie korzystny wpływ kwasów omega-3 na wiele procesów: poznawczych, pamięć, uwagę kontrolę emocji i zachowań, szczególnie w grupie pacjentów pediatrycznych z zaburzeniami neurorozwojowymi oraz seniorów. Udowodniono w wielu badaniach, że podawanie preparatów suplementacyjnych zawierających kwasy omega-3 (odpowiednio zbilansowanych pod względem dawki i proporcji), stanowi cenne wsparcie w funkcjonowaniu poznawczym i neuroprotekcyjnym oraz działa profilaktycznie w aspekcie zaburzeń neurodegeneracyjnych i psychiczno- -emocjonalnych [1, 2].