Ramen, jedna z popularniejszych japońskich zup, to nic innego jak rosół wzbogacony jajkiem, dużą ilością mięsa i niestandardowych dodatków.  Dla miłośników orientalnych smaków, podpowiadamy jak wykonać ramen z polską nutą.     Ramen w polskim wydaniu Fot. VOG Polska  Sp. z o.o.   Składniki (4 porcje): 2 litry wywaru warzywno-drobiowego, może być z dodatkiem wołowiny, ugotowanego z gwiazdką anyżu 400 g piersi indyka 200 g pieczarek 1/2 opakowania (lub według własnych preferencji) makaronu spaghetti Conte di Roma 2 marchewki 6 kiszonych rzodkiewek lub 2 kiszone ogórki 1 mały ogórek zielony 2 garście szpinaku 1 gwiazdka anyżu natka pietruszki szczypiorek 6 łyżek ciemnego sosu sojowego 6 łyżek oleju Rapso 4 jajka 1 łyżka sezamu czarnego 1 plaster cytryny 1 łyżka octu jabłkowego lub ryżowego   Wykonanie:   1.            Pierś indyka oczyszczamy, osuszamy i kroimy w średniej wielkości plasterki. 2.            Pieczarki obieramy i dokładnie myjemy. 8 mniejszych pozostawiamy w całości, resztę kroimy w plasterki. 3.            Do miski wlewamy olej i sos sojowy i dokładnie mieszamy. Dodajemy indyka oraz wszystkie pieczarki. Pozostawiamy na 5 minut, mieszając od czasu do czasu. 4.            Przekładamy na patelnię zawartość miski (indyk i pieczarki) i podsmażamy do momentu uzyskania ładnego koloru ze wszystkich stron. 5.            W międzyczasie gotujemy makaron według zaleceń producenta. 6.            Gotujemy  jajka w ulubionej formie – na miękko, twardo lub tylko samo żółtko. 7.            Warzywa kroimy według własnych preferencji. 8.            Zagotowujemy bulion i zdejmujemy go z ognia, a następnie dodajemy ocet, szpinak i przykrywamy na 2 minuty. Doprawiamy ewentualnie do smaku, np. sosem sojowym i ostrą papryką. 9.            W tym czasie wykładamy do miseczek porcje makaronu, który następnie zalewamy bulionem (ze szpinakiem) i dosypujemy pozostałe składniki. 10.          Jeżeli używamy całych jajek, to przekrajamy je na pół, układamy w misce i posypujemy sezamem. 11.          Całość dekorujemy szczypiorkiem i natką pietruszki. --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   VOG Polska Sp. z o.o. ul. Przemysłowa 8 96-100 Skierniewice www.vog.pl

O wpływie beta-karotenu na organizm napisano już całe książki. Powszechnie wiadomo, że jest prowitaminą witaminy A, że neutralizuje rodniki w organizmie, że wzmacnia system immunologiczny, chroni przewód pokarmowy i drogi oddechowe przed infekcjami, wpływa na obniżenie cholesterolu, poprawia wzrok, opóźnia procesy starzenia się… To zaledwie mała część dobroczynnych działań, jakie oferuje beta-karoten. Warto więc się z nim zaprzyjaźnić. Szczególnie w sezonie letnim, ponieważ na lato Beta-Karoten ma dla nas coś ekstra: znacznie pomaga w uzyskaniu ładnej, równej opalenizny o pożądanym odcieniu. Jeżeli tylko będzie go w organizmie pod dostatkiem, to skóra zyska dodatkową ochronę przed promieniowaniem UV, a jednocześnie będzie wytwarzać więcej naturalnego pigmentu, który nie tylko wyrówna, ale i przedłuży trwałość opalenizny. Należy jednak systematycznie przyjmować beta-karoten w zalecanych dawkach, przynajmniej na dwa tygodnie przed opalaniem i oczywiście nie wolno zapominać o stosowaniu kosmetyków z filtrami. Komu nie do końca smakują soki marchwiowe, może skorzystać z suplementu diety:     Naturalny BetaKaroten 15 mg (ProWitamina A 25 000 IU), marki Aliness, zawierający CaroCare®, opatentowaną europejską postać naturalnego beta-karotenu pochodzącego z biofermentacji. Więcej informacji znajduje się na stronie producenta://aliness.pl/pl/p/Naturalny-BetaKaroten-15-mg-ProWitamina-A-25-000-IU-x-100-tab.-vege/124

Nie bez powodu mówi się, że w XXI w. to żywność jest najczęstszą przyczyną chorób. Żyjemy w erze „ludzi instant”, gdzie wszystko ma być dostarczone szybko, ale nie od dziś wiemy, że pośpiech jest złym doradcą. Takie ekspresowe działania kształtujące nawyki żywieniowe niekoniecznie idą w parze z jakością dostarczanych produktów żywnościowych. Królują przekąski w postaci białego pieczywa, fastfoodów, słodyczy i napojów energetycznych. Nie ma co się dziwić, że wynikiem wielomiesięcznych – a niekiedy wieloletnich – niekorzystnych rytuałów jest pogorszony stan zdrowia.

Właściwości i zastosowanie gotu koli  Gotu kola jest cenioną rośliną medycyny ajurwedyjskiej, zapoczątkowanej ponad 3000 lat temu w południowo-wschodniej Azji, a szczególnie w Indiach. Uważana jest tam za roślinę o właściwościach rewitalizujących i spowalniających procesy starzenia się organizmu. Choć na pierwszy rzut oka wygląda dość niepozornie, istotna liczba doniesień naukowych wykazała, że może mieć ona wszechstronne zastosowanie kliniczne. Gotu kola jest powszechnie znana ze swego działania usprawniającego pracę umysłu, a także z korzystnego wpływu na krążenie, w szczególności przy niewydolności żylnej, oraz na problemy skórne i trudno gojące się rany. Należy także do roślin adaptogennych, które w ostatnim czasie cieszą się ogromnym zainteresowaniem naukowców, dietetyków oraz osób aktywnych fizycznie. Czym są adaptogeny? Termin „adaptogen“ stworzył w 1947 roku Mikołaj Lazarev, sowiecki lekarz i badacz, który poszukiwał substancji zwiększających odporność na stres. Szczególne zainteresowanie wzbudził w nim związek chemiczny dibazol o takim właśnie działaniu. Lazarev nazwał go „adaptogenem” od łacińskiego słowa adaptare, czyli „dostosowywać się, dopasowywać”, ponieważ zaobserwował, że istotnie wspomaga organizm w warunkach stresu.  Obecnie uważa się, że rośliny adaptogenne to takie, które wykazują normalizujący wpływ na organizm ludzki. Co istotne, ich działanie nie powinno pobudzać ani blokować normalnych funkcji ustroju. Przyjmowanie adaptogenów pozwala organizmowi przystosować się do szeregu niesprzyjających czynników środowiska, takich jak: chłód, upał, pragnienie, głód, infekcja, promieniowanie jonizujące, niedostatek tlenu (hipoksja) czy duży wysiłek fizyczny [1]. Warto dodać, że rośliny, których działanie istotnie przyczynia się do wzmocnienia organizmu, zyskały nazwę „adaptogeny” także dlatego, że produkują i zawierają w sobie kompozycje substancji chemicznych pozwalających samej roślinie adaptować się do ekstremalnie niekorzystnych warunków środowiska, w jakim żyje. Charakterystyka i występowanie wąkroty azjatyckiej Gotu kolę, lub zgodnie z nomenklaturą linneuszowską Centella asiatica, spotyka się  w tropikalnych i subtropikalnych krajach południowo-wschodniej Azji – w Indiach, Chinach, Japonii, Malezji i Indonezji, a także w Afryce Południowej, w Australii, na Madagaskarze oraz w Ameryce Południowej i Środkowej. Najlepiej rośnie w rejonach wilgotnych, lecz spotyka się ją także w słonecznych miejscach w pobliżu kamieni lub kamiennych murów na wysokości  do 700 m n.p.m. Nazwa rośliny ściśle związana jest z jej wyglądem. Centella wywodzi się od łacińskiego słowa centum,  które oznacza liczbę sto i prawdopodobnie może odnosić się do obfitości liści rośliny. W języku syngaleskim gotu oznacza kształt kielicha, zaś kola – liść. Wygląd gotu koli i rodzaj znajdujących się w niej substancji aktywnych zależny jest od warunków środowiska, w którym rośnie. W zasadzie cała roślina stanowi surowiec leczniczy: zarówno zielone, podkowiaste, pływające liście, masywne korzenie, jak i czerwone kwiaty oraz strąki z nasionami. Skład chemiczny Gotu kola obfituje w znaczne ilości pięciocyklicznych saponin triterpenowych. Jest to grupa związków szeroko rozpowszechnionych w środowisku naturalnym. W królestwie roślin można je znaleźć w ponad 500 gatunkach. W wąkrotce zidentyfikowano: azjatykozyd, madekasozyd, centellozyd, bramozyd, braminozyd, tankunizyd, scefoleozyd oraz kwas azjatykowy, kwas bramikowy, kwas tankunikowy, kwas madekasowy i kwas centelikowy. Związki te syntetyzowane są podczas wzrostu i rozwoju rośliny, stanowią jej wtórne metabolity i co najważniejsze – wpływają bezpośrednio na jej aktywność farmakologiczną [3]. Oprócz wymienionych saponin w wąkrotce występują również: monoterpeny, seskwiterpeny, związki poliacetylenowe, flawonoidy oraz cukry (glukoza i ramnoza). Ponadto roślina ta jest źródłem magnezu oraz witamin: A, C, E oraz K [4]. Korzystny wpływ na uszkodzenia skóry i jej kondycję Doświadczenia przeprowadzone na zwierzętach laboratoryjnych wykazały, że miejscowe podanie preparatów (wyciągów alkoholowych oraz związków wyizolowanych) z gotu koli zwiększa proliferację komórkową (tworzenie nowych komórek) i syntezę kolagenu w miejscu zranienia. Obserwowano także wyższą kontrakcję ran, krzyżowe usieciowanie kolagenu oraz szybszą epitelializację w porównaniu z badaną grupą kontrolą [5, 6, 7].  Gotu kola ma zastosowanie także w leczeniu ran pooparzeniowych. Wykazano, że miejscowe zastosowanie azjatykozydu nawet w bardzo małych dawkach (od 1 ng do 10 pg) podwyższa poziom chemoatraktantu monocytu proteiny-1 (MCP-1), naczyniowego śródbłonkowego czynnika wzrostu (VEGH) i interleukiny-1B (IL-1B) [8,9]. W efekcie dochodzi do wzrostu stężenia międzykomórkowej fibronektyny i syntezy kolagenu, a w konsekwencji – do większej wytrzymałości na rozciąganie nowo powstałej skóry [9]. Saponiny zawarte w gotu koli są szczególnie skuteczne w poprawianiu wyglądu i kondycji skóry, w związku z czym roślina ta budzi żywe zainteresowanie firm kosmetycznych i farmaceutycznych. Azjatykozyd zwiększa syntezę kwasu hialuronowego, dzięki czemu następuje wzrost nawilżenia i napięcia skóry, działa przeciwzapalnie i antybakteryjnie – przyspiesza leczenie zmian trądzikowych. Związek ten, podobnie jak estrogeny, usprawnia metabolizm fibroblastów, syntezę kolagenu i elastyny. Pozostałe trójterpenowe składniki tej leczniczej rośliny, oprócz stymulacji syntezy kolagenu, wykazują działanie przeciwobrzękowe. W efekcie obserwuje się wygładzenie zmarszczek, wzrost gęstości i elastyczności skóry, przyspieszenie bliznowacenia skóry i zmianę struktury blizn (np. rozstępów). Ekstrakt z gotu koli wzmacnia także ścianki naczyń krwionośnych. Stosowany jest często w profilaktyce opuchnięć i cieni pod oczami oraz w pielęgnacji cery naczynkowej. Łagodzi również skutki ukąszeń owadów [10,11]. Wykazano także efektywność kremów zawierających wspomniane triterpeny w zapobieganiu tworzenia się cellulitu, rozstępów skórnych u kobiet ciężarnych oraz w przeciwdziałaniu fotostarzenia [11, 12]. Pozytywne działanie na układ naczyniowy Działanie gotu koli nie ogranicza się tylko do poprawy stanu skóry. Opisano także jej pozytywny wpływ na układ sercowo-naczyniowy, w tym żylaki. Roślina ta działa wzmacniająco na układ naczyniowy i okołonaczyniową tkankę łączną, wzmaga syntezę kolagenu, a w konsekwencji poprawia elastyczność naczyń krwionośnych oraz krążenie krwi [13]. Przeprowadzone badania wykazały także, że frakcja triterpenowa gotu koli polepsza parametry mikrokrążenia, takie jak przezskórne ciśnienie parcjalne CO2 i O2, ponadto zmniejsza obrzęki i usprawnia odpowiedź żylno-tętniczą. U pacjentów, którym podawano triterpeny z wąkrotki azjatyckiej zaobserwowano zmniejszenie uczucia ciężkości oraz bólu i obrzęku kończyn dolnych [14].  Frakcja triterpenowa Centella asiatica powoduje także polepszenie przesączania włośniczkowego i zmniejszanie obrzęku stawu skokowego u pacjentów z nadciśnieniem żylnym. Działa także korzystnie w mikroangiopatii cukrzycowej, poprawiając mikrokrążenie i obniżając przepuszczalność kapilarną [15]. Działanie neuroprotekcyjne i uspokajające Zarówno eksperymenty z udziałem zwierząt, jak i przeprowadzone badania kliniczne z wykorzystaniem wyciągów oraz substancji wyizolowanych z gotu koli, wykazały ich ochronne działanie na układ nerwowy. Zaobserwowano korzystny wpływ tych substancji na komórki nerwowe oraz ich rolę w zapobieganiu chorobom psychicznym. Stwierdzono, że wyciąg z gotu koli zmniejsza tempo wytwarzania wolnych rodników i hamuje ekscytotoksyczność (proces uszkadzania neuronów przez glutaminian i podobne związki chemiczne) wobec hipokampa. Wykazano także znaczne podwyższenie poziomu enzymów o działaniu antyoksydacyjnym (katalazy oraz dysmutazy ponadtlenkowej), co potwierdza jej rolę w hamowaniu procesów neurodegeneracyjnych [16]. Inna grupa badaczy analizowała także ochronne działanie kwasu azjatykowego oraz jego pochodnych (wydzielonych z gotu koli) na komórki korowe. Przeprowadzone badanie również wykazało, że związki te wzmacniają komórkowy mechanizm obrony oksydacyjnej, przez co stają się efektywne w ochranianiu neuronów przed działaniem oksydacyjnym wywołanym nadmiarem glutaminianów [17].  Gotu kola największą popularność zdobyła jako suplement diety poprawiający pamięć i koncentrację, co ma ugruntowane uzasadnienie naukowe. Jak dowiedziono, aktywuje ona uwalnianie neurotroficznego czynnika pochodzenia mózgowego (BDNF) – białka, które pobudza proces powstawania nowych neuronów [18]. Przeprowadzone na zwierzętach doświadczenia wykazały ponadto korzystny wpływ wodnego wyciągu z gotu koli na rozwój komórek nerwowych i zwiększenie sprawności mózgu [19]. Udokumentowano także jej rolę w plastyczności synaptycznej i komunikacji między komórkami nerwowymi. Zaobserwowano wzrost długości dendrytów oraz zdolność odnowy aksonów pod wpływem wyciągu ze świeżych liści i ekstraktu z ziela tej rośliny [20, 21].  Wyniki badań kilku grup naukowców dowiodły, że gotu kola wykazuje także działanie neuroprotekcyjne w kontekście chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera. W jej przebiegu dochodzi do powstawania złogów toksycznego β-amyloidu oraz wzrostu aktywności enzymów rozkładających acetylocholinę: acetylocholinoesterazy i butyrylocholinoesterazy. Przeprowadzone na zwierzętach doświadczenia pozwoliły zaobserwować, że ekstrakt pozyskany z tej rośliny zmniejsza przypadki śmierci neuronów, zapobiega tworzeniu się złogów β-amyloidu w hipokampie oraz zmniejsza kluczowy w rozwoju demencji – stres oksydacyjny. Zaobserwowano także spadek aktywności acetylocholinoesterazy oraz butyrylocholinoesterazy. Wyniki tych analiz wskazują na możliwość wykorzystania ekstraktu z gotu koli w zapobieganiu rozwojowi choroby Alzheimera oraz obniżeniu neurotoksyczności β-amyloidu [22, 23, 24].  Prócz swoich właściwości neuroprotekcyjnych gotu kola wykazuje także działanie terapeutyczne po udarze mózgu. Ekstrakt z tej rośliny okazał się bardziej skuteczny w poprawie zdolności pamięciowych i poznawczych po udarze niż powszechnie stosowany kwas foliowy [25].  Wyciągi z Centella asiatica oddziałują także łagodząco na ośrodkowy układ nerwowy – mają działanie uspokajające, antydepresyjne, przeciwdrgawkowe i przeciwbólowe. Udokumentowano, że wyciąg wodny z tej rośliny zmniejsza spontaniczną aktywność u myszy i wydłuża czas snu zwierząt. Za to działanie odpowiedzialne są dwa glikozydy – bramozyd i braminozyd [26]. Ponadto badania porównujące działanie jej wyciągu wodnego i diazepamu (leku psychotropowego z grupy benzodiazepin) dowiodły, że wyciąg wodny redukuje aktywność spontaniczną w takim samym stopniu jak diazepam. Ekstrakt z gotu koli zmniejszał także wywoływane u myszy drgawki i działał łagodniej w porównaniu do diazepamu [27].  Działanie antybakteryjne Za sprawą polskich naukowców wykazano, że ekstrakt alkoholowo-wodny z gotu koli wykazuje działanie bakteriostatyczne wobec wszystkich badanych bakterii Gram-dodatnich (13 szczepów) i Gram-ujemnych (8 szczepów) wyizolowanych z ran o różnym pochodzeniu. Badany wyciąg nie wykazał działania drażniącego, a wyniki uzyskanych badań dowiodły, że aplikowany miejscowo krem lub żel, zawierający 5% badanego ekstraktu z ziela gotu koli (5 mg na 1 g preparatu), może znaleźć zastosowanie w leczeniu zakażonych ran [28]. Ponadto z badań przeprowadzanych na myszach wynika, że wyciąg z liści tej rośliny wykazuje działanie hamujące wzrost Helicobacter pylorii [29].  Dawkowanie i suplementacja Istnieje wiele metod stosowania gotu koli. Znane są okłady miejscowe, można również przyjmować tabletki lub pić napary. Dozwolone jest jednoczesne stosowanie okładów oraz preparatów do stosowania wewnętrznego. Oczywiście, dawka ekstraktu, wyciągu lub suplementu z gotu koli uzależniona jest ściśle od schorzenia, na jakie ekstrakt ma działać. Dane podane w literaturze wskazują, że preparat z gotu koli o działaniu terapeutycznym powinien zawierać co najmniej 10% substancji czynnych, czyli triterpentynów.  Przeciwwskazania do stosowania Przeprowadzone badania wykazały, że przyjmowanie preparatów z wąkroty azjatyckiej w niskich dawkach przez okres maksymalnie sześciu miesięcy jest względnie bezpieczne, niemniej zaleca się zachowanie ostrożności, gdyż wysokie dawki są toksyczne i mogą prowadzić do uszkodzenia wątroby. Najczęściej występującymi skutkami ubocznymi są wysypka, niestrawność, nudności, zawroty głowy i senność. Szczególną ostrożność należy zachować przy podawaniu preparatu dzieciom, kobietom w ciąży oraz karmiącym piersią. Stosowania gotu koli nie powinno się łączyć z przyjmowaniem środków uspokajających takich jak benzodiazepiny. Gotu kola nie jest także polecana osobom z niskim ciśnieniem tętniczym krwi [3].  Szeroko udokumentowane działanie lecznicze gotu koli budzi zainteresowanie naukowców, o czym świadczą liczne badania. Niemniej, by możliwe było precyzyjne określenie bezpieczeństwa i skuteczności działania tej rośliny w nowych aspektach terapeutycznych, konieczna jest kontynuacja wielokierunkowych badań biologicznych i chemicznych z jej użyciem.   Bibliografia:   Baj T. Zioła w homeostazie organizmu. Magazyn Aptekarski 2008; 9: 8–11. Bylka W., Znajdek-Awiżeń P., Studzińska-Sroka E., Brzezińska M. Centella asiatica in cosmetology. Advances in Dermatology and Allergology/Postępy Dermatologii I Alergologii. 2013; 30(1): 46–49. doi:10.5114/pdia.2013.33378. Gohil K.J., Patel J.A., Gajjar A.K. Pharmacological Review on Centella asiatica: A Potential Herbal Cure-all. Indian Journal of Pharmaceutical Sciences. 2010; 72(5): 546–556. doi:10.4103/0250-474X.78519. Sushma T., Sangeeta G., Gambir I.S. Centella asiatica: a concisse drug review with probable clinical uses. J Stress Physiol Biochem 2011; 7: 39–44. Maquart F.X., Chastang F., Simeon A. i wsp. Triterpenes from Centella asiatica stimulate extracellular matrix accumulation in rat experimental wounds. Eur J Dermatol 1999; 9(4): 289–96. Suguna L., Sivakumar P., Chandrakasan G. Effect of Centella asiatica extract on dermal wound healing in rats. Indian J Exp Biol 1996; 34: 1208–11. Shetty B.S. i wsp. Effect of Centella asiatica L. (Umbelliferae) on normal and dexamethasone-suppressed wound healing in rats. Int J Low Extrem Wounds 2006; 5: 137–43. Shetty B.S., Pemmineti S. Evaluation of Centella asiatica leaf extract for wound healing in streptozotocin induced diabetic rats. Res J Pharm,Biol Chem Sci 2013; 4: 1082–90 Kimura Y., Sumiyoshi M., Samukawa K-I i wsp. Facilitating action of asiaticoside at low doses on burn wound repair and its mechanism. Eur J Pharmacol 2008; 584: 415–23.  Król D., Wąkrota azjatycka (Centella asiatica L.) – właściwości lecznicze, „Postępy Fitoterapii“ 2010; 2. Ratz-Łyko A., Arct J., Pytkowska K. Moisturizing and Antiinflammatory Properties of Cosmetic Formulations Containing Centella asiatica Extract. Indian J Pharm Sci. 2016 Jan–Feb;78(1): 27–33. Bylka W., Znajdek-Awiżeń P., Studzińska-Sroka E. i wsp. Centella asiatica in cosmetology. Post Dermatol Alergol 2013; 30(1): 46–9. Garcia Hernandez J.A., Madera Gonzalez D., Padilla Castillo M. Use of specific anti-stretch mark cream for preventing or reducing the severity of striae gravidarum. Randomized, doubleblind controlled trial. Intern J Cosm Sci 2013; 35: 233-7 Chong N.J., Aziz Z. A systematic review of the efficacy of Centella asiatica for improvement of the signs and symptoms of chronic venous insufficiency (Review). Evid-Based Complement Altern Med 2013; 2013: article number 627182. Incandela I., Cesarone M.R., Cacchio M. i wsp. Effects of the total triterpenic fraction of Centella asiatica in chronic venous insufficiency and in high-perfussion microangiopathy. Angiology 2001; 52(Suppl. 2): 9–13. Incandela L., Belcaro G., Cesarone M.R. i wsp. Treatment of diabetic microangiopathy and edema with total triterpenic fraction of Centella asiatica: a prospective, placebo-controlled randomized study. Angiology 2001; 52(Suppl. 2): 27–31 Ramanathan M., Sivakumar S., Anandvijayakumar P.R. i wsp. Neuroprotective evaluation of standardized extract of Centella asiatica in monosodium glutamate treated rats. Indian J Exp Biol 2007; 45(5): 425–31. Lee M.K., Kim S.R., Sung S.H. i wsp. Asiatic acid derivatives protect cultured cortical neurons from glutamateinduced excitotoxicity. Res Commun Mol Pathol Pharmacol 2000; 108 (1–2): 75–86. Husnul Khotimah, Sutiman B. Sumitro, Mulyohadi Ali, M. Aris Widodo. Standardized Centella Asiatica Increased Brain- Derived Neurotrophic Factor and Decreased Apoptosis of Dopaminergic Neuron in Rotenone-Induced Zebrafish. „GSTF Journal of Psychology“ 2015. Rao S.B., Chetana M., Uma Devi P. Centella asiatica treatment during postnatal period enhances learning and memory in mice. Physiol Behav 2005; 86(4): 449–57. Mohandas Rao K.G., Muddanna Ra, Gurumadhava Rao S. Centella asiatica (L.) leaf extract treatment during the growth spur period enhances hippocampal CA3 neuronal dendritic arborization in rats. Evid-Based Complement Alternat Med 2006; 3: 349–57. Soumyanath A., Zhong Y.P., Gold S.A. i wsp. Centella asiatica accelerates nerve regeneration upon oral administration and contains multiple active fractions increasing neurite elongation in vitro. J Pharm Pharmacol 2005; 57: 1221–9. Dhanasekaran M., Holcomb L.A., Hitt A.R., Tharakan B., Porter J.W., Young K.A., Manyam B.V. Centella asiatica extract selectively decreases amyloid beta levels in hippocampus of Alzheimer’s disease animal model. Phytother Res. 2009 Jan; 23(1): 14–9. Mook-Jung I.,Shin J.E., Yun S. i wsp. Protective effects of asiaticoside derivatives against beta-amyloid neurotoxicity. J Neurosci Res 1999; 58(3): 417–25. Orhan I.E., Atasu E., Senol F.S. i wsp. Comparative studies on Turkish and Indian Centella asiatica (L.) Urban (Gotu kola) samples for their enzyme inhibitory and antioxidant effects and phytochemical characterization. Ind Crops Prod 2013; 47: 316–22. Farhana K.M., Malueka R.G., Wibowo S., Gofir A. Effectiveness of Gotu Kola Extract 750 mg and 1000 mg Compared with Folic Acid 3 mg in Improving Vascular Cognitive Impairment after Stroke. Evidence-based Complementary and Alternative Medicine: eCAM. 2016; 2016: 2795915. Cheng C.L., Guo J.S., Luk J., Koo M.W. The healing effects of Centella extract and asiaticoside on acetic acid induced gastric ulcers in rats. Life Sci. 2004 Mar 19; 74(18): 2237–49. Wijeweera P., Armason J.T., Koszycki D. i wsp. Evaluation of anxiolytic properties of Gotu Kola – (Centella asiatica) extracts and asiaticoside in rat behavioral models. Phytomed 2006; 13(9–10): 668–76. Kędzia B, Bobkiewicz-Kozłowska T, Furmanowa M i wsp. Badania nad właściwościami biologicznymi wyciągów z ziela Centella asiatica (L.) Urban. Herba Pol 2007; 53:34-44. Zheng H-M, Choi M-J, Kim JM, Lee KW, Park YH, Lee DH. In vitro and In vivoAnti-Helicobacter pylori Activities of Centella asiatica Leaf Extract. Preventive Nutrition and Food Science. 2016;21(3):197-201. doi:10.3746/pnf.2016.21.3.197.

Niedożywienie zgodnie z obiegową opinią kojarzone jest głównie z niedoborową masą ciała, zaburzeniami odżywiania oraz niskokaloryczną dietą. Należy jednak pamiętać, że niedożywienie może mieć również charakter jakościowy i wynikać z niedoboru konkretnego składnika odżywczego. Fakt prawidłowej masy ciała, a nawet jej nadmiaru nie świadczy o optymalnym stanie odżywienia. Osoba otyła również może borykać się z niedoborami na poziomie organizmu, czego odzwierciedleniem jest przykładowo niedokrwistość z niedoboru żelaza. Stan odżywienia to stan zdrowia wynikający ze zwyczajowego sposobu żywienia, przebiegu procesów trawienia, wchłaniania oraz wpływu na te procesy czynników patologicznych. W celu utrzymania zdrowia niezbędne jest dostarczenie wszystkich egzogennych składników odżywczych w codziennym jadłospisie. Niespełnienie powyższego warunku i obecność stanów chorobowych czy zespołu złego wchłaniania prowadzą nieuchronnie do rozwoju szeregu niedoborów pokarmowych. Niedobory pokarmowe, nazywane czasem „ukrytym głodem”, urastają do rangi globalnej epidemii i stanowią spore wyzwanie dla przedstawicieli zdrowia publicznego. Szacuje się, że aż dwa biliony ludzi na świecie doświadcza niedoborów pokarmowych dotyczących głównie: żelaza, cynku, kwasu foliowego czy witaminy A [1]. Warto mieć na uwadze, że niedobory pokarmowe przez długi czas mogą pozostać nierozpoznane z uwagi na ich utajony przebieg. Opóźnia to, a jednocześnie utrudnia podjęcie decyzji o odpowiednim wsparciu żywieniowym czy suplementacji diety deficytowym składnikiem [2]. Dlatego istotne jest bilansowanie codziennej diety nie tylko w kontekście podaży makroskładników, ale również mikroskładników, takich jak żelazo, wapń, magnez czy selen. W celu rozpoznania niedoborów pokarmowych przydatne mogą okazać się testy biochemiczne oceniające w surowicy krwi stężenie prealbumin, białka wiążącego retinol, całkowitej liczby limfocytów oraz wskaźników wysycenia organizmu witaminami i składnikami mineralnymi [2]. Ponadto niezwykle istotna jest diagnostyka niedoborów pokarmowych w grupach szczególnie wrażliwych. Mowa tutaj o kobietach w ciąży, u których zapotrzebowanie tkanek na składniki odżywcze znacząco wzrasta, co ma związek z dynamicznie rozwijającym się płodem i tkankami matczynymi. Kolejną grupą są dzieci i młodzież w okresie intensywnego wzrostu i rozwoju psychofizycznego oraz osoby w wieku podeszłym, u których z uwagi na zaawansowane procesy inwolucji starczej duże znaczenie przypisuje się prawidłowej podaży kluczowych makro- i mikroskładników [3]. Nie należy również zapominać o chorobach przewodu pokarmowego, które w istotny sposób determinują wchłanianie i biodostępność składników. W grupie ryzyka są pacjenci z chorobą trzewną (celiakią), nieswoistymi chorobami zapalnymi  jelit, chorobą wrzodową żołądka i dwunastnicy, pacjenci po zabiegach bariatrycznych czy z zespołem złego wchłaniania, np. w wyniku popromiennego zapalenia jelit.  Warto przyjrzeć się bliżej manifestacjom klinicznym poszczególnych niedoborów pokarmowych (tabela 1).   Tabela 1. Niedobory pokarmowe – diagnostyka i objawy kliniczne [4]  Niedobór  Diagnostyka w surowicy krwi Objawy kliniczne żelazo ferrytyna < 15 μg/l niedokrwistość mikrocytarna, zapalenie języka, zapalenie kącików ust, koilonychia (tzw. palce łyżeczkowate – charakterystyczne wgłębienie w płytce paznokciowej) wapń skorygowany wapń < 2,2 mmol/l objaw Chvostka (skurcz mięśni twarzy), objaw Trousseau (charakterystyczny skurcz kończyny górnej), tężyczka, osłabienie, miopatia proksymalna i parestezja okolicy ust magnez magnez < 0,7 mmol/l miopatia fosforany fosforany < 0,8 mmol/l miopatia proksymalna miedź aktywność fosfatazy nadtlenkowej krwinek czerwonych osteoporoza, niedokrwistość (hipochromiczna), leukopenia cynk cynk < 6 μmol/l łuszczycopodobna czerwona wysypka, jadłowstręt, depresja, biegunka, kandydoza, zaburzenie percepcji smaku selen aktywność peroksydazy glutationu niewydolność serca witamina C – słabe gojenie się ran, przerost dziąseł i krwawienie oraz wylewy krwawe okołomieszkowe kwas foliowy kwas foliowy < 120 ng/l niedokrwistość makrocytarna witamina B12 witamina B12 < 150 ng/l bolesna neuropatia, ataksja, słaba propriocepcja i niedokrwistość makrocytarna tiamina (witamina B1) transketolaza krwinek czerwonych oftalmoplegia (zniesienie czynności mięśni gałki ocznej), ataksja, neuropatia, splątanie, psychoza, niewydolność serca ryboflawina (witamina B2) reduktaza glutationu krwinek czerwonych zapalenie jamy ustnej w okolicy kątów warg, zajady, ataksja, apatia, niedokrwistość normochromiczna pirydoksyna (witamina B6) aktywność aminotransferaz niedokrwistość syderoblastyczna, neuropatia amid kwasu nikotynowego (witamina PP) metabolity w moczu zapalenie skóry, biegunka i upośledzenie pamięci lub otępienie   Niedobór żelaza Niedobór żelaza jest najczęstszą przyczyną niedokrwistości. Do niedoboru żelaza prowadzą m.in. zwiększona utrata krwi, przykładowo u kobiet miesiączkujących, zwiększone zapotrzebowanie, szczególnie istotne u dzieci i młodzieży, a także zbyt niska podaż tego składnika pokarmowego. Przyczyny niedoboru żelaza zostały przedstawione w tabeli 2 [5].  Najbardziej znamiennym parametrem dla niedokrwistości żelaza jest obniżone stężenie ferrytyny w surowicy krwi  (< 12–15 μg/l). Należy jednak pamiętać, że na stężenie ferrytyny może mieć wpływ stan zapalny, a jej wysokie wartości (> 300–400 μg/l) nie muszą świadczyć o optymalnych zasobach żelaza, lecz przykładowo o toczącym się procesie nowotworowym [5]. Niedobór cynku Cynk to szczególnie istotny mikroelement, który wchodzi w skład wszystkich sześciu klas enzymów w organizmie człowieka (aktywuje aż 300 z nich). Jego niedobór prowadzi do zahamowania wzrostu, opóźnionego dojrzewania płciowego, upośledzenia funkcji układu odpornościowego, zaburzeń w systemie nerwowym oraz nieprawidłowej percepcji smaku. Składnik ten jest szczególnie istotny w pierwszych latach życia dziecka, kiedy organizm rozwija się intensywnie [6]. Jego niedobór występuje u jednej trzeciej populacji ogólnoświatowej (głównie w krajach rozwijających się). Deficyt cynku w diecie prowadzi do upośledzenia funkcji immunologicznych oraz ograniczonego rozwoju mózgu u dzieci. Wśród przyczyn niedoboru cynku wskazuje się błędy żywieniowe związane z niską podażą produktów odzwierzęcych i wysoką zawartością błonnika, zmniejszoną przyswajalnością na poziomie przewodu pokarmowego i obniżoną zawartością cynku w mleku kobiecym. Jak się okazuje, błędy żywieniowe oraz palenie tytoniu przez kobietę karmiącą wpływają na niższe stężenie cynku u dzieci, a dodatkowo skorelowane jest z podwyższonym poziomem kadmu i rtęci w organizmie niemowląt [7]. Niedobór magnezu Badania w Europie i Stanach Zjednoczonych jednoznacznie wskazują na podaż magnezu w diecie populacji poniżej rekomendowanych wartości. Za główną przyczynę powyższego stanu rzeczy upatruje się korzystanie z żywności wysokoprzetworzonej. Szacuje się, że średnia dzienna podaż magnezu w ciągu ostatnich  100 latach spadła z 500 mg/dzień do 175–225 mg/dzień [8]. Podstawowe źródła pokarmowe magnezu to woda, chlorofil (zielone warzywa), ziarna, orzechy oraz nieprzetworzone zboża i pseudozboża.  Podaż magnezu jest niezwykle istotna, ponieważ jego niedobór skutkuje zwiększonym ryzykiem chorób i zaburzeń, takich jak: miażdżyca, nadciśnienie tętnicze krwi, zaburzenia profilu lipidowego, insulinooporność, cukrzyca typu 2, a także schorzenia neuropsychiatryczne. Najnowsze doniesienia dokumentują udział magnezu w patofizjologii stresu oksydacyjnego, stanu zapalnego oraz starzenia się ustroju [8].    Tabela 2. Przyczyny niedoboru żelaza [5] Zwiększona utrata krwi Zwiększone zapotrzebowanie    Niedostateczna podaż Niedostateczna podaż z przewodu pokarmowego: choroba wrzodowa, stany zapalne/owrzodzenia, choroba nowotworowa, żylaki przełyku/odbytu, pasożyty przewodu pokarmowego z układu moczowego: kamica, stany zapalne, nowotwory z dróg rodnych: miesiączka, mięśniaki macicy, zmiany nowotworowe z układu oddechowego: częste krwotoki z nosa, gruźlica, nowotwory ciąża i laktacja okres intensywnego wzrostu (niemowlęta, okres dojrzewania) szybka regeneracja układu krwiotwórczego (np. po przebytych krwotokach) błędy żywieniowe dieta wegetariańska zaburzenia odżywiania upośledzone wchłanianie nadmiar błonnika, fosforanów i fitynianów w diecie stany po usunięciu żołądka, jelit zespoły złego wchłaniania wady anatomiczne jelit uporczywe biegunki   Niedobór witaminy D3 Witamina D3, oprócz powszechnie znanego oddziaływania na układ kostny, wpływa również na pracę wielu układów i narządów. Wynika to z jej plejotropowego działania. Odpowiednie dostarczanie witaminy D3 będzie istotne w kontekście profilaktyki chorób układu sercowo-naczyniowego, nowotworowych czy układu nerwowego (w tym depresji) [9]. Dodatkowo niedobór witaminy D3 może odgrywać rolę w patogenezie autoimmunologicznego zapalenia tarczycy, dlatego tak ważna jest prawidłowa jej podaż, optymalnie w połączeniu z witaminą K2, co zapobiega kalcyfikacji tętnic wieńcowych [10, 11]. Ogólnopopulacyjny niedobór witaminy D jest faktem powszechnie znanym, jednakże w dalszym ciągu warto szerzyć informacje na temat suplementacji diety wskazaną witaminą, ponieważ niektóre grupy populacyjne (np. seniorzy) pozostają nieświadome istniejących niedoborów [9]. Niedobór witamin z grupy B Witaminy z grupy B to bardzo szeroka grupa związków. Biorą one udział w procesie metylacji, syntezie DNA oraz metabolizmie fosfolipidów. Niedobory witamin z grupy B prowadzą do rozwoju zaburzeń pamięci, ogólnego upośledzenia funkcji poznawczych i demencji. Witaminy z grupy B są szczególnie istotne u osób narażonych na permanentny stres związany z pracą zawodową. Istnieją nawet analizy dokumentujące korzystne efekty suplementacji diety witaminami z grupy B na subiektywne odczucie stresu w trakcie wykonywanej pracy [12].  Nie należy również zapominać, że witaminy z grupy B biorą udział w metabolizmie homocysteiny, uznanej za niezależny czynnik ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego. Unikanie niedoborów witamin z grupy B będzie zatem szczególnie istotne u osób z zespołem metabolicznym i z obciążonym wywiadem rodzinnym w kierunku chorób serca.     Bibliografia:   Hibberd MC, Wu M, Rodionov DA et al. The effects of micronutrient deficiencies on bacterial species from the human gut microbiota. Sci Transl Med 2017;9(390): doi: 10.1126/scitranslmed.aal4069. Biernat J, Wyka J., Stan odżywienia w aspekcie stanu zdrowia. Now Lek 2011; 80(3):209-212. Millward DJ. Nutrition, infection and stunting: the roles of deficiencies of individual nutrients and foods, and of inflammation, as determinants of reduced linear growth of children. Nutr Res Rev 2017; 30:50-72. Keshav S, Culver E, Rydzewska G., Gastroenterologia. Przypadki kliniczne. Edra Urban&Partner, Wrocław, 2013. Solnica B., Diagnostyka laboratoryjna. PZWL, Warszawa, 2014. Kambe T, Fukue K, Ishida R et al. Overview of inherited zinc deficiency in infants and children. J Nutr Sci Vitaminol (Tokyo) 2015; 61:44-6. Yasuda H, Tsutsui T. Infants and elderlies are susceptible to zinc deficiency. Sci Rep 2016; 6: doi: 10.1038/srep21850. Grober U, Schmidt J, Kisters K. Magnesium in prevention and therapy. Nutrients 2015; 7(9):8199-226. Wilson LR, Tripkovic L, Hart KH et al. Vitamin D deficiency as a public health issue: using vitamin D2 or vitamin D3 in future fortification strategy. Proc Nutr Soc 2017; 76(3):392-399. Liontiris MI, Mazokopakis EE. A concise review of Hashimoto thyroidits (HT) and the importance of iodine vitamin D and gluten on the autoimmunity and dietary management of HT patients. Points that need more investigation. Hell Nucl Med. 2017; 20(1):51-56. Beulens JW, Booth SL, van den Heuvel EG et al. The role of menaquinones (vitamin K2) in human health. Br J Nutr 2013; 110: 135768. Stough C, Scholey A, Lloyd J et al. The effect of 90 day administration of a high dose vitamin B-complex on work stress. Hum Psychopharmacol 2011; 26(7):470-6.