Kwas masłowy to jeden z ważniejszych metabolitów bakterii. W jelicie odpowiada za odżywianie enterocytów, utrzymanie integralności nabłonka oraz tworzenie warstwy śluzowej. Kwas masłowy oraz jego sól sodowa mogą mieć też szereg innych korzyści zdrowotnych, czy też potencjalne zastosowanie terapeutyczne. Oprócz potencjalnych korzyści dla zdrowia jelit, maślan został również zbadany pod kątem jego potencjalnej roli w poprawie funkcji neurologicznych, wsparciu układu odpornościowego i walki ze stanem zapalnym, a także jako środek terapeutyczny w niektórych chorobach. Jednak potrzebne są dalsze badania w celu odkrycia pełnego potencjału terapeutycznego.

Zespół jelita nadwrażliwego (IBS) jest zaburzeniem czynnościowym pracy jelit o podłożu wieloczynnikowym. Wśród przyczyn występowania objawów związanych z IBS wymienia się dysbiozę jelitową. Jest to podstawa do wdrażania probiotykoterapii w leczeniu IBS. Wyniki badań wskazują, że stosowanie probiotykoterapii znacząco przyczynia się do wyciszania objawów IBS, takich jak ból, dyskomfort, wzdęcia brzucha, zaparcia oraz biegunki.

Mikroskopowe zapalenie jelita grubego (MZJG) to przewlekła choroba zapalna przewodu pokarmowego (rozpoznawana na podstawie badania histopatologicznego), objawiająca się głównie wodnistą biegunką. W leczeniu MZJG zazwyczaj stosuje się farmakoterapię. Ostatnio wskazuje się na potencjalne występowanie w MZJG dysbiozy jelitowej.

Analogi GLP-1 są stosowane u pacjentów z nadmierną masą ciała celem wspomagania leczenia otyłości. Oprócz postępowania farmakologicznego nieodzownym elementem całego procesu terapeutycznego jest zmiana stylu życia, obejmująca wykształcenie prawidłowych wzorców żywienia oraz zwiększenie poziomu aktywności fizycznej. Dieta przede wszystkim powinna być gęsta odżywczo, o niskim ładunku glikemicznym i zwiększonej zawartości błonnika. U pacjentów doświadczających dolegliwości żołądkowo-jelitowych okresowo wprowadza się dietę lekkostrawną. Warto podkreślać, że leczenie farmakologiczne otyłości nie polega tylko na „odchudzaniu”, konieczna jest długofalowa zmiana stylu życia.

Otyłość jest obecnie uznawana za przewlekłą chorobę o istotnych konsekwencjach zdrowotnych, psychologicznych, społecznych i ekonomicznych. Stosowanie liraglutydu, analogu GLP-1 początkowo wykorzystywanego w leczeniu cukrzycy, przynosi obiecujące wyniki w redukcji masy ciała. Liraglutyd działa na ośrodek głodu i sytości w OUN, zmniejszając apetyt. Połączenie liraglutydu z interwencjami niefarmakologicznymi, takimi jak dieta i aktywność fizyczna, jest kluczowe dla długoterminowego sukcesu. Liraglutyd stanowi przełom w leczeniu otyłości, jednak powinien być rozważany jako część kompleksowego podejścia terapeutycznego.

Znaczenie neurologicznych chorób zawodowych w ostatnich latach wzrasta. Już w latach 2003-2008 obserwowało się zwiększenie liczby orzeczeń przewlekłych chorób zawodowych obwodowego układu nerwowego aż o 79,8%, przy jednoczesnym zmniejszeniu liczby stwierdzonych chorób zawodowych ogółem o 18,8% [1]. Do najczęstszych schorzeń z tej grupy zalicza się zespół cieśni nadgarstka (głównie wśród kobiet), a także przewlekłe nieswoiste bóle krzyża. Rolą dietetyka podczas konsultacji jest dokładne przeprowadzenie wywiadu zdrowotnego, gdyż bardzo często pacjent zgłasza się z innego powodu, a dietetyk może zwrócić uwagę na konieczność  stosowania odpowiedniej diety i suplementacji w przypadku występowania neurologicznych schorzeń zawodowych.  

Zbilansowana dieta to klucz do dobrej relacji z własnym ciałem i psychiką – nie tylko pod względem osób, zmagających się z problemami z nadwagą, niedowagą, czy innymi problemami związanymi z nieprawidłowym żywieniem. Wielu naukowców udowodniło, że to co jemy przekłada się także w dużym stopniu na to jak wygląda nasza kondycja psychiczna. W artykule przedstawimy, jakie są konkretne korzyści wynikające ze zbilansowanej diety oraz jakie produkty należy włączyć do swojego jadłospisu, aby czuć się lepiej.

Zupa botwinkowa (4 porcje, ok. 50 kcal w porcji) Składniki 1 pęczek botwiny wraz z buraczkami 1200 ml bulionu warzywnego 1 ząbek czosnku 2-3 łyżeczki posiekanego koperku 1 łyżeczka cukru 2 łyżki octu (jabłkowego lub innego, opcjonalnie: soku z cytryny) 1 gałązka lubczyku (opcjonalnie) śmietana (według uznania) Wykonanie Umyj botwinkę. Buraczki odetnij i obierz, pokrój w plasterki. Zagotuj bulion, dodaj plastry buraczków. Gotuj 5 minut. Dodaj pokrojone listki i łodyżki botwinki. Zetrzyj i dodaj czosnek. Całość gotuj przez kilka minut, następnie wyłącz ogień. Dodaj drobno pokrojony lubczyk. Zahartuj śmietanę – dodaj do niej 2 łyżki zupy, pomieszaj, dodaj do garnka. Dopraw cukrem i octem do smaku, dodaj koperek. Sprawdź również książkę Patrz, czuj, kosztuj autorstwa zwyciężczyni dwunastej edycji MasterChefa Joanny Szymanowskiej

Konferencje naukowe mają to do siebie, że są miksem wykładów akademickich, targów handlowych i spotkań towarzyskich w branżowym gronie. Dla mnie jest to doskonała okazja do poszerzenia horyzontów, a nawet zmiany czy weryfikacji poglądów. Byłam i jestem fanką takich spotkań. Wracam po nich z głową pełną nowych idei i pomysłów. Dziś każdy z nas może zapoznać się z wynikami większości badań z całego świata i śledzić interesujące go tematy w internecie, jednak gdy przedstawia je konkretny człowiek (i w dodatku praktyk) dane pubmedowe w jakiś sposób stają się bardziej zrozumiałe. Może w tym tkwi fenomen konferencji stacjonarnych.

Świat wciąż pędzi do przodu, a razem z nim – my. Coraz trudniej zatrzymać się na chwilę, wziąć oddech. Szybko, szybko, coraz szybciej – gdzie w tym biegu jest miejsce na zdrowe odżywianie?  Dieta dla zabieganych w pigułce autorstwa Agaty Stawińskiej (Wydawnictwo Publicat) to świetna propozycja dla osób w ciągłym biegu – dla tych, którym niełatwo w tej zabieganej codzienności znaleźć czas (czy nawet przestrzeń w głowie) na zdrowe odżywianie i podejmowanie kroków w dążeniu do zdrowego stylu życia.  Na publikację składają się dwie części: pierwsza jest stricte poradnikowa, druga natomiast zawiera w sobie istotny rozdział „Co trzeba wiedzieć przed rozpoczęciem diety?” oraz jadłospis – dwa tygodnie diety dla zabieganych.  Część poradnikowa składa się z małego kompendium wiedzy na temat redukcji masy ciała oraz z omówienia kwestii związanych z planowaniem diety. Autorka w przystępny sposób przeprowadza czytelnika przez podstawy; wyjaśnia, co jest najważniejsze w odchudzaniu, a następnie płynnie przechodzi do obliczania całkowitego zapotrzebowania energetycznego – wraz z samouczkiem wyjaśniającym, jak dokładnie to zrobić. Istotny temat w tej części to także wyznaczanie celów za pomocą metody SMART oraz poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, dlaczego tak trudno budować zdrowe nawyki. Mimo że Agata Stawińska zwraca uwagę na sporo aspektów związanych z planowaniem diety, czytelnik nie gubi się w tych treściach – może przyswajać wiedzę od ogółu do szczegółu, małymi krokami.  „Dieta dla zabieganych” to z kolei moduł, który szczególnie zwrócił moją uwagę. Ogromnym plusem tej części jest rozdział wprowadzający do 14-dniowego jadłospisu. Autorka omawia w nim kwestie takie jak elastyczność planu żywieniowego, a także daje wskazówki dotyczące przechowywania posiłków oraz wskazuje zamienniki produktów wykorzystywanych w przepisach (przydatny bonus: na końcu książki można znaleźć spis wszystkich zamienników!).  Dwutygodniowa dieta dla zabieganych opiera się na czterech kalorycznościach: 1500, 1600, 1800 oraz 2000 kalorii.  Jadłospis jest bardzo zróżnicowany, odżywianie przestaje być czymś monotonnym. W propozycjach śniadaniowych znajdziemy m.in. owsianki czy wrapy, propozycje obiadowe to dania zarówno słodkie, jak i wytrawne, z kolei kolacje stanowią idealne zwieńczenie każdego dnia i zawierają nawet tak oryginalne posiłki, jak ryżanka czy zupa tajska. A do tego – piękne i inspirujące zdjęcia potraw! Sama przez kilka dni testowałam przepisy z proponowanej diety i mam kilka wniosków, z czego najważniejszy: jest naprawdę smacznie! Jednocześnie dieta jest tak skomponowana, że nic się nie marnuje, a gotowe listy zakupów na każdy tydzień zdecydowanie usprawniają cały proces gotowania. Faktycznie jest zdrowo, prosto i tanio. Książka doskonale sprawdzi się zarówno u osób, które dopiero chcą rozpocząć swoją przygodę ze zdrowym odżywianiem, jak również u tych, którym wcześniej zabrakło motywacji lub czasu. Autorka krok po kroku przeprowadza czytelników przez temat redukcji masy ciała i planowania diety, wskazuje, co trzeba wiedzieć przed rozpoczęciem odchudzania, i wreszcie – przedstawia gotowe rozwiązanie – jadłospis na 14 dni. Solidne wprowadzenie do zagadnienia, praktyczne planowanie – po tym wystarczy tylko przejść do działania.  

Komisja Europejska podejmuje kolejne działania mające na celu ograniczanie marnotrawstwa żywności. Jakiś czas temu wprowadzono możliwość przekazywania przeterminowanej żywności na cele społeczne. Teraz zaś przyszedł czas na zmiany w informowaniu o okresie przydatności do spożycia. Zgodnie z proponowaną nowelizacją załącznika nr X do rozporządzenia 1169/2011 obok oznaczeń „Najlepiej spożyć do…” i „Najlepiej spożyć przed końcem…” pojawi się nowa informacja – „Często dobre dłużej”.

Mózg dorosłego człowieka składa się z około 100 miliardów neuronów, czyli komórek nerwowych. Każda z tych komórek tworzy połączenia (synapsy) z 1000 innych komórek nerwowych (sic!). Komórki mózgu porozumiewają się ze sobą za pomocą neurotransmiterów (neuroprzekaźników) – substancji chemicznych produkowanych w neuronach i wydzielanych na zakończeniach aksonów, aby przekazywać informacje do kolejnych komórek. Tworzą się w ten sposób m.in. myśli czy ślady pamięciowe. Wracając do neurotransmiterów… Dzieli się je zasadniczo na dwie grupy: pobudzające i hamujące. Najważniejszym neuroprzekaźnikiem pobudzającym w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN) ssaków jest kwas glutaminowy, wykorzystywany przez 35–40% synaps. Większość podstawowych dróg czuciowych i ruchowych ma charakter glutaminergiczny. Z kolei najważniejszym neuroprzekaźnikiem hamującym w OUN jest kwas γ-aminomasłowy (GABA) wykorzystywany przez 17–30% synaps w mózgach ssaków [1]. Do tej pory odkryto ponad 50 różnych neuroprzekaźników. Niemniej do klasycznych neurotransmiterów należą: ester kwasu octowego i choliny – acetylocholina, aminokwasy (kwas glutaminowy, kwas γ-aminomasłowy) oraz aminy biogenne, takie jak dopamina, adrenalina, noradrenalina, serotonina i histamina. Jak się okazało synteza neuroprzekaźników uwarunkowana jest składnikami diety [2]. Synteza i uwalnianie neuroprzekaźników zależą w dużej mierze od składu diety. W przypadku klasycznych neuroprzekaźników znaczącą rolę odgrywa ilość i rodzaj spożywanego białka, które jest przede wszystkim źródłem aminokwasów: L-tyrozyny, fenyloalaniny, tryptofanu, kwasu glutaminowego i histydyny, węglowodanów, kwasów tłuszczowych, witamin (B1, B6, B9, B12, C, E), składników mineralnych (Ca, Na, K, Mg, Fe, Mn, Zn, J). Naturalna żywność zawiera wymienione związki odżywcze oraz związki biologicznie czynne, np. związki fenolowe, które dodatkowo wzmagają potencjał antyoksydacyjny ustroju, chroniąc komórki nerwowe przed stresem oksydacyjnym. Białka Już w połowie lat 70. XX w. przeprowadzono badania na modelu zwierzęcym, w których wykazano, że szybkość syntezy neuroprzekaźników, takich jak serotonina, dopamina, acetylocholina zależy od podaży w diecie ich prekursorów, czyli aminokwasów: tryptofanu i tyrozyny oraz choliny [3]. Wiele późniejszych badań zdaje się potwierdzać tę tezę. Co więcej, ważny jest skład pierwszego posiłku w ciągu dnia, bowiem okazuje się, że to właśnie on wpływa na całodzienną syntezę neuroprzekaźników. Spożycie α-laktoalbuminy podnosi stężenie tryptofanu w osoczu o 55%, gluten zaś obniża je o około 25%, natomiast zeina - aż o oko- ło 50% [4]. Wpływ na syntezę neuroprzekaźników ma także to, jakim ładunkiem obdarzone są aminokwasy, bowiem kwasy asparaginowy i glutaminowy, które same są neurotransmiterami, mają ładunek ujemny i tym samym trudniej przechodzą przez barierę krew-mózg [5].  Bogatym źródłem białek dostarczających wszystkich niezbędnych prekursorów do syntezy neuroprzekaźników są produkty pochodzenia zwierzęcego, takie jak: chudy twaróg, chudy drób i wędliny drobiowe, chude ryby morskie oraz jaja. Doskonałym uzupełnieniem diety będą produkty pochodzenia roślinnego: nasiona roślin strączkowych, produkty zbożowe, warzywa, owoce i orzechy.  Węglowodany Mózg zużywa ok. 130 g glukozy dziennie; zatem w stanie spoczynku duża część dostępnej glukozy zostanie wykorzystana przez mózg. Glukoza jest przechowywana w mózgu jako glikogen w astrocytach i może być degradowana w odpowiedzi na nagły wzrost zapotrzebowania na energię w okresach zwiększonej aktywności neuronów, podczas procesów poznawczych oraz podczas długotrwałych ćwiczeń wytrzymałościowych [6]. W badaniach przeprowadzonych na zwierzętach wykazano, że spożywanie węglowodanów przyczynia się do wzrostu stężenia tryptofanu, prowadząc w konsekwencji do wzrostu stężenia serotoniny, który jest zauważalny już po 15 minutach, jeśli węglowodany podawane są w pierwszym posiłku. Ale długotrwałe (28 tygodni) podawanie węglowodanów rafinowanych spowodowało zakłócenie pracy ośrodków głodu i sytości oraz wzrost ekspresji genu transportera serotoniny [7]. W diecie powinny dominować zatem węglowodany złożone, z niskim indeksem i ładunkiem glikemicznym. Takie wartościowe węglowodany można znaleźć m.in. w ziarnach zbóż, pełnoziarnistym pieczywie, kaszach, ryżu brązowym, ziemniakach i nasionach roślin strączkowych. Tłuszcze Ponieważ mózg zawiera większe stężenie lipidów niż inne narządy, tłuszcze zawarte w diecie są istotnym składnikiem. Większość suchej masy mózgu dorosłego człowieka stanowią tłuszcze, spośród których aż 35% to wielonienasycone kwasy tłuszczowe (PUFA) omega-3 i omega-6. Kwasy te są elementem strukturalnym błon komórkowych, a także pełnią rolę w sygnalizacji komórkowej, dlatego też ich zawartość w diecie odzwierciedla się w kondycji mózgu [8]. Szlak metaboliczny kwasów omega-6 rozpoczyna się od konwersji kwasu cis-linolowego do kwasu γ-linolenowego, a następnie do kwasu arachidonowego. Natomiast w metabolizmie kwasów omega-3 kwas α-linolenowy zamieniany jest do kwasu eikozapentaenowego (EPA) i dalej do kwasu dokozaheksaenowego (DHA). Bogatym źródłem kwasów EPA i DHA są ryby, a ich zawartość jest różna w zależności od gatunku. Ryby morskie, zwłaszcza te z zimnych mórz północnych, zawierają większą ilość kwasów EPA, natomiast DHA znajdziemy głównie w rybach pochodzących z mórz południowych. Spożywanie ryb dwa razy w tygodniu powinno zapewnić niezbędną ilość 250 mg kwasów tłuszczowych PUFA, przy czym ważny jest stosunek spożywanych kwasów omega-3 do omega-6; zalecana jest proporcja około 1 : 4 [9]. Suplementacja EPA i DHA powinna być stosowana w przypadku, gdy nie jest możliwe wystarczające pokrycie dziennego zapotrzebowania wraz z dietą. Witaminy Witaminy są przede wszystkim kofaktorami reakcji enzymatycznych. Z punktu widzenia budowy i działania mózgu ważne są witaminy z grupy B, takie jak: B1, B6, B9, a także witaminy z grupy antyoksydantów jak witamina C. Witamina B1 bierze udział w syntezie neuroprzekaźników, głównie w systemach adrenergicznym i serotoninergicznym, zapewniając prawidłowe przekazywanie impulsów nerwowych. Znacząco wpływa także na wykorzystanie glukozy przez mózg [10]. Witamina B6 odgrywa rolę w syntezie neuroprzekaźników: serotoniny, dopaminy, adrenaliny, noradrenaliny i GABA. Jej niedobór przyczynia się do powstawania zmian w mózgu o charakterze degeneracyjnym, a także do przedwczesnego starzenia się układu nerwowego. Witamina B9 jest niezbędna do syntezy serotoniny, dopaminy i adrenaliny. Jej niedobór powoduje m.in. zaburzenia nastroju.  Z powodu wysokiej zawartości fosfolipidów neurony są szczególnie podatne na stres oksydacyjny, co sprzyja ich peroksydacji, która z kolei powoduje spadek płynności błon komórkowych i uszkodzenia białek błonowych, a także inaktywację receptorów, enzymów i kanałów jonowych, co prowadzi do zaburzeń funkcjonowania mózgu oraz nasilenia procesów neurodegeneracji. Dlatego też dieta powinna być odpowiednio skomponowana i zawierać także witaminy z grupy antyoksydantów: C i E. Obie witaminy należą do grupy zmiataczy wolnych rodników i w przypadku obu wykazano, że mogą zapewniać ochronę przed chorobą Alzheimera, gdy są przyjmowane razem, nawet w dawkach wyższych niż dostępne w poszczególnych suplementach [11]. Niemniej jednak należy zwrócić uwagę na górny tolerowany poziom spożycia (nazywany także górnym bezpiecznym poziomem spożycia) poszczególnych witamin. Jest to najwyższy biologicznie tolerowany poziom zwyczajowego spożycia danego składnika ze wszystkich źródeł (z żywności, wody pitnej, suplementów diety – łącznie), niewywołujący niekorzystnych efektów zdrowotnych u prawie wszystkich (97,5%) osób w danej populacji. W przypadku witaminy E wynosi on 300 mg/dobę,  a w przypadku witaminy C 1000 mg/dobę. Naturalnym źródłem witamin z grupy B są: soja, wątróbka drobiowa i wątroba wieprzowa, kasze, produkty pełnoziarniste. Natomiast głównym źródłem witaminy C wbrew pozorom nie jest cytryna, ale czarna porzeczka, natka pietruszki i papryka czerwona. Witaminę E znajdziemy np. w oleju rzepakowym. Składniki mineralne Jony wapnia (Ca) są niezbędne do prawidłowego uwalniania neuroprzekaźników z pęcherzyków synaptycznych, tym samym możliwa jest prawidłowa transmisja sygnału przekazywanego pomiędzy komórkami. Magnez (Mg) natomiast jest niezbędny do aktywnego transportu jonów potasu (K) i wapnia przez błony komórkowe, co wpływa na przewodzenie impulsów nerwowych [12]. Miedź (Cu) z kolei jest niezbędnym kofaktorem enzymów biorących udział w syntezie neurotransmiterów oraz odgrywa rolę w neuroprotekcji. Selen (Se) jako składnik enzymu peroksydazy glutationowej zapobiega (pośrednio) powstawaniu stresu oksydacyjnego poprzez ograniczenie ilości nadtlenków lipidów w ośrodkowym układzie nerwowym [13]. Źródłem Ca są przede wszystkim produkty mleczne, a także soja, natka pietruszki, orzechy laskowe. Magnez znajdziemy w nasionach dyni, otrębach pszennych, sezamie, kaszach i orzechach. Miedź to pestki dyni, słonecznika, orzechy, suszone morele, a selen - morskie ryby, kakao i produkty mleczne. Doskonale zatem sprawdza się powiedzenie: „Jesteś tym, co jesz”. Prawidłowa, dobrze zbilansowana dieta wpływa w znaczący sposób nie tylko na nasz wygląd zewnętrzny, kondycję skóry i włosów, ale także, a może przede wszystkim na kondycję ośrodkowego układu nerwowego. A nic tak nie definiuje człowieka, jak jego mózg. Bibliografia Longstaff A., Neurobiologia. Warszawa, 2002. Inam Q., IkramH., Shireen E. et al. Effects of sugar rich diet on brain serotonin, hyperphagia and anxiety in animal model of both genders. Pak J Pharm Sci, 2016, 29, s. 757–763. Wurtman R., Fernstrom J. Control of brain monoamine synthesis by diet and plasma amino acids. Am J Clin Nutr, 1975, 28, s. 638–647. Fernstrom J.D., Langham K., Marcellino L. et al. The ingestion of different dietary proteins by humans induces large changes in the plasma tryptophan ratio, a predictor of brain tryptophan uptake and serotonin synthesis. Clin Nutr, 2013, 32, s. 1073–1076. Fernstrom J.D. Large neutral amino acids: dietary effects on brain neurochemistry and function Amino Acids. 2013, 45, s. 419–430. Meeusen R., Decroix L. Nutritional Supplements and the Brain. Int J Sport Nutr Exerc Metab, 2018, 28(2), s. 200–211.  Spadaro P.A., Naug H.L., duToit E.F. et al. A refined high carbohydrate diet is associated with changes in the serotonin pathway and visceral obesity. Genet Res, 2015, 97, e23. Haag M. Essential fatty acids and the brain. Can J Psychiatry, 2003, 48, s. 195–203. Domagała P., Żuralska R., Mziray M. Rola niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych oraz ich znaczenie w wybranych schorzeniach. Pielęgniarstwo XXI wieku, 2014, 46, s. 27–30. Jankowska-Kulawy A., Bielarczyk H., Ronowska A. i in. Zaburzenia metabolizmu energetycznego mózgu w stanach niedoboru tiaminy. Diagn Lab 2014, 50, s. 333–338. Zandi P.P., Anthony J.C., Khachaturian A.S. et al. Reduced risk of Alzheimer disease in users of antioxidant vitamin supplements: the Cache County Study. Arch Neurol, 2004, 61, s. 82–88. Rude R.K., Shils M.E. Magnesium. W: modern nutrition in health and disease. Baltimore, 2006, s. 223–247. Hu N., Yu J.-T., Tan L. et al. Nutrition and the risk of Alzheimer’s disease. BioMed Res Internat, 2013, s. 524820.