Organizacja pozarządowa Marine Stewardship Council (MSC) działa w Polsce już 10 lat, promując zrównoważone rybołówstwo, by morza i oceany pozostały zdrowe i pełne ryb. W tym czasie wielkość produkcji przetwórstwa rybnego w naszym kraju wzrosła o ponad 38%[1], a liczba certyfikowanych produktów zaliczyła blisko 14-krotny wzrost[2].

Według badań przeprowadzonych przez Mintel 44% Polaków deklaruje, że względy zdrowotne skłoniły ich do zmniejszenia ilości zjadanego mięsa przetworzonego. Z tego samego powodu już 23% z nas coraz częściej rezygnuje z mleka krowiego[1]. Osoby ograniczające lub wykluczające ze swojego menu te produkty szukają alternatyw, których na rynku na szczęście nie brakuje. [1] Źródło: Kantar Profiles/Mintel, sierpień 2022

W imieniu Komitetu Organizacyjnego, mamy zaszczyt zaprosić Państwa do udziału w XXIX Sympozjum Bromatologicznym - Żywność i żywienie a zdrowie człowieka - aspekty epidemiologiczne i kliniczne, które odbędzie się w dniach 20-21 czerwca 2023 roku w Poznaniu.

W dniu 7 kwietnia obchodzony jest Światowy Dzień Zdrowia. Tradycyjnie już Wyższa Szkoła Zdrowia w Gdańsku w ramach obchodów tego wyjątkowego święta, zaplanowała organizację licznych atrakcji, których celem będzie zwrócenie uwagi na to co najważniejsze czyli ZDROWIE. W tym roku wydarzenie zaplanowane zostało na dzień 5 kwietnia. Tegorocznym hasłem ustanowionym przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) jest „HEALTH FOR ALL” . W myśl tych słów planujemy realizację różnorodnych zajęć – prelekcji oraz warsztatów z obszaru medycyny, higieny, dietetyki, fizjoterapii i sportu.  

TARTALETKI WITARIAŃSKIE MOCNO CZEKOLADOWE (2–3 szt. ok. 10 cm) 120 g daktyli 60 g migdałów 60 g orzechów włoskich 10–20 g kakao 30 g syropu z agawy 15 g oleju kokosowego 0,3 łyżeczki kurkumy 0,3 g cynamonu 0,1 g gałki muszkatołowej 0,5–1 szt. awokado 1 łyżka soku z cytryny owoce do dekoracji Przygotowanie Daktyle w ilości 60 g, migdały, kurkumę, gałkę muszkatołową i orzechy włoskie blendujemy razem, aż uzyskamy zwartą konsystencję. Wykładamy powstałą masę na spód wcześniej przygotowanych foremek/papilotek lub rantów. Wstawiamy do lodówki. Awokado obieramy ze skórki, wkładamy do pojemnika blendera i wlewamy sok z cytryny. Dodajemy pozostałe składniki: daktyle, syrop z agawy (można dodać więcej, jeśli masa jest za mało słodka), kakao, olej kokosowy, cynamon i blendujemy na gładki krem. Otrzymaną masę nakładamy na wcześniej przygotowane ranty i dekorujemy owocami wedle uznania. Następnie wstawiamy do lodówki na 2–3 godziny, a najlepiej na całą noc, by się wszystko dobrze związało. BATONIKI SŁODKA ODPORNOŚĆ (ok. 8–10 szt.) 80 g daktyli 100 g mąki migdałowej 100 g płatków owsianych bez glutenu 30 g oleju kokosowego 0,5 średniej wielkości marchewki 50 g wiórków kokosowych/mąki kokosowej 50 g orzechów włoskich  skórka z połowy pomarańczy 0,3 łyżeczki kardamonu 0,3 łyżeczki cynamonu 0,3 łyżeczki imbiru szczypta soli 75 g gorzkiej czekolady (min. 60–65%) 25 g mleka roślinnego 15 g miodu  suszone płatki róży/nitki chilli/pomarańcza Przygotowanie Daktyle moczymy w ciepłej wodzie 15–30 min lub w zimnej 2–3 godz. Olej kokosowy rozpuszczamy. Marchew obieramy i trzemy na tarce o drobnych oczkach. Wymoczone daktyle blendujemy na gładko. Do naczynia kielicha lub miski przekładamy odpowiednio orzechy włoskie, płatki owsiane, marchew, wiórki kokosowe i miksujemy na drobno. Dodajemy pozostałe składniki – daktyle, mąkę migdałową, skórkę, olej kokosowy, przyprawy i miód (jeśli masa jest za mało słodka, dodajemy więcej). Blendujemy. Gdy masa zacznie gęstnieć, wyrabiamy ją ręką. Jeżeli ciasto jest zbyt lepkie, dodajemy mąki migdałowej, jeśli zbyt gęste dolewamy odrobinę wody. Na kawałku folii lub papieru do pieczenia rozpłaszczamy gotowe ciasto w kształt kwadratu i wycinamy z niego batoniki. Wstawiamy je do lodówki, aby się schłodziły. W tym czasie w kąpieli wodnej rozpuszczamy czekoladę z mlekiem. Po wyciągnięciu batoników z lodówki oblewamy je czekoladą i posypujemy dowolnymi bakaliami lub dekorujemy w dowolny sposób. Sprawdź również książkę Patrz, czuj, kosztuj autorstwa zwyciężczyni dwunastej edycji MasterChefa Joanny Szymanowskiej

Z roku na rok coraz bardziej fascynuje mnie ludzki mikrobiom. Niby wiedzy o nim przybywa, ale nadal tyle kart pozostaje nieodkrytych. Jedno jest pewne – wszystko od niego zależy i z tego powodu należy mu się ogromna troska i poszanowanie. To taki mały duży dyktator – który uczy pokory mnie i moich pacjentów, a przy tym ciągle fascynuje. Bez myślenia o nim trudno mi już wyobrazić sobie właściwą interwencję dietetyczną.

Minęło już prawie 9 lat od ukazania się Dietoterapii, publikacji podejmującej tematykę żywienia człowieka w różnych schorzeniach oraz dietoprofilaktyki. Medycyna i dietetyka nie zatrzymują się jednak w miejscu, tak więc dość oczywista stała się potrzeba aktualizacji tej pozycji. Współczesna dietoterapia jest odpowiedzią na tę potrzebę – to bardziej nowoczesna i znacznie obszerniejsza monografia, która kompleksowo podchodzi do tematu diety i żywienia w jednostkach chorobowych. Opracowana została przez zespół ekspertów z Katedry Dietetyki Instytutu Nauk o Żywieniu Człowieka SGGW, a redakcją objęli ją dr hab. Dariusz Włodarek oraz dr hab. Ewa Lange.  21 rozdziałów nowej monografii kompleksowo przeprowadza czytelnika przez wszystkie zagadnienia związane z dietoterapią. Nowa publikacja zawiera podstawy zapotrzebowania energetycznego organizmu człowieka oraz stanowi kompendium wiedzy na temat składników pokarmowych i podstawowych diet. Szczególnie warto docenić obszerne rozdziały poświęcone witaminom oraz składnikom mineralnym, bardzo wyczerpująco objaśniające wszystkie związane z nimi zawiłości.  Najbardziej istotną część opracowania stanowi omówienie postępowania dietetycznego w chorobach różnych układów i narządów:  przewodu pokarmowego (choroba refluksowa, choroba wrzodowa, choroby zapalne jelit, IBS, SIBO, zaparcia oraz przewlekłe zapalenie trzustki), wątroby, układu sercowo-naczyniowego, nerek czy układu moczowego, otyłości, nadciśnienia tętniczego, cukrzycy, hiperurykemii i dnie moczanowej, niedokrwistości, a także osteoporozie.  Na szczególną uwagę zasługuje także poruszenie przez autorów monografii takich zagadnień, jak postępowanie dietetyczne przy zaburzeniach odżywiania oraz leczenie żywieniowe – bardzo ważne z perspektywy aktualnych doniesień dietetycznych. Publikacja obejmuje więc bardzo szeroki zakres tematyczny. Podejmuje także zagadnienia istotne dla dietetyków XXI wieku.  Warto przyjrzeć się bliżej praktycznym elementom publikacji, takimi jak przykładowe diety polecane do wprowadzenia przy konkretnych jednostkach chorobowych czy tabele zawartości poszczególnych składników w produktach spożywczych.  Tę obszerną – bo liczącą około 600 stron – monografię polecamy nie tylko lekarzom, pielęgniarkom czy dietetykom. Doskonale sprawdzi się ona również u studentów dietetyki oraz wszystkich osób, które są zainteresowane zgłębianiem wiedzy na temat aktualnych zaleceń żywieniowych. Dzięki przystępnej formie materiał zgromadzony w publikacji pozwoli na szybkie powtórzenie i przyswojenie potrzebnych informacji.  Aktualna ekspercka wiedza przekazywana przez wysokiej klasy specjalistów w dziedzinie żywienia człowieka to przepis na sukces, jakim jest skuteczna i dająca pozytywne rezultaty dietoterapia.

W dniu 8 listopada 2022 r. odbyło się darmowe szkolenie online dla dietetyków dotyczące wybranych kwestii prawnych związanych z wykonywaniem zawodu dietetyka. Na zaproszenie magazynu „Food Forum” miałam przyjemność przeprowadzić uczestników m.in. przez zmiany związane z wprowadzeniem konsultacji dietetycznych w ramach podstawowej opieki zdrowotnej oraz omówić projekt przepisów o dietetykach jako zawodzie medycznym. Przychodzę dzisiaj z podsumowaniem najważniejszych zagadnień poruszanych na webinarium oraz aktualizacją stanu prawnego. Dietetyk w POZ Dnia 1 października 2022 r. weszły w życie przepisy, zgodnie z którymi konsultacje dietetyczne mają być dostępne w placówkach POZ. Wynika to z ogólnej reformy systemu ochrony zdrowia, która wprowadza opiekę koordynowaną jako świadczenie gwarantowane [1]. Szczegółowe zasady związane z zasadami świadczenia opieki koordynowanej, w tym konsultacji dietetycznych, są uregulowane w zarządzeniu Prezesa NFZ [2]. Zgodnie z przyjętymi założeniami, pacjent POZ ma zostać „obsłużony” kompleksowo, uzyskać dostęp do profesjonalnej i specjalistycznej opieki. Intencja przyświecająca zmianom jest taka, żeby odciążyć lekarzy specjalistów, a znaczną część problemów zdrowotnych pacjentów rozwiązywać już w przychodniach. Świadczenia opieki koordynowanej, obejmujące również konsultacje dietetyczne, mają być realizowane w co najmniej jednym z następujących obszarów: kardiologia, diabetologia, choroby płuc i endokrynologia. Zgodnie z przepisami, w każdej z tych czterech kategorii pacjent ma mieć prawo do porady kompleksowej, która obejmuje wywiad, badanie, analizę wyników badań i stosowne leczenie, zlecenie niezbędnych konsultacji specjalistycznych i badań diagnostycznych, a także opracowanie Indywidualnego Planu Opieki Medycznej (IPOM), który obejmuje także konsultacje dietetyczne. Jak wynika z zarządzenia Prezesa NFZ, w ramach świadczeń gwarantowanych jeden pacjent może otrzymać rocznie nie więcej niż trzy konsultacje dietetyczne. Kwalifikacje dietetyka w POZ Przepisy o dietetykach w POZ precyzują, jakie kwalifikacje ma spełniać osoba udzielająca konsultacji dietetycznych. Mogą one być świadczone przez dietetyka: po ukończeniu szkoły policealnej publicznej lub niepublicznej o uprawnieniach szkoły publicznej i uzyskaniu tytułu zawodowego dietetyka lub dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w zawodzie dietetyka, po ukończeniu technikum lub szkoły policealnej i uzyskaniu tytułu zawodowego technika technologii żywienia w specjalności dietetyka, po uzyskaniu tytułu zawodowego magistra lub licencjata na kierunku dietetyka, po uzyskaniu tytułu magistra w przypadku studiów wyższych rozpoczętych przed 1 października 2007 r. o specjalności dietetyka, obejmujących co najmniej 1784 go- dziny kształcenia w zakresie dietetyki, po uzyskaniu tytułu magistra lub inżyniera w przypadku studiów wyższych rozpoczętych przed 1 października 2007 r.  na kierunku technologia żywności i żywienie człowieka o specjalności żywienie człowieka. W związku z nową funkcją dietetyka w placówkach podstawowej opieki zdrowotnej pojawiła się dla dietetyków możliwość pracy w przychodniach i wspomagania procesu leczenia poprzez zalecenia i konsultacje dietetyczne. Dietetyk jako zawód medyczny Kolejnym tematem poruszonym na listopadowym spotkaniu były prace nad projektem ustawy o niektórych zawodach medycznych. Regulacja o randze ustawy wprowadzająca ochronę dla zawodu dietetyka jest od lat wyczekiwana przez środowisko. Dla porządku należy wskazać, że nieprawdą jest, że zawód dietetyka nie ma w polskim prawie żadnego unormowania. Obecnie obowiązują już rozporządzenia, czyli akty prawne niższej rangi niż ustawa, które odnoszą się do zawodu dietetyka czy zawodów związanych z dietetyką [3]. Przepisy te nie rozwiązują kompleksowo problemów związanych z sytuacją prawną osób, które świadczą usługi z zakresu dietetyki, ani globalnie nie chronią interesów pacjentów lub klientów takich osób. Wprowadzenie ustawy regulującej zawód dietetyka ma na celu rozwiązanie wielu problemów. Po pierwsze, ustawa ma określić podstawowe zadania osób, które tytułują się dietetykami. Po drugie, ma regulować kwalifikacje i kompetencje, które są niezbędne do wykonywania zawodu. Dotyczy to zarówno wykształcenia, jak i obowiązków związanych z doskonaleniem zawodowym i zachowaniem standardów etycznych. Przepisy mają dać też długo wyczekiwaną ochronę tytułu zawodowego, czyli zabronić niewykwalifikowanym osobom przedstawiać się i reklamować jako dietetycy. Projekt ustawy o niektórych zawodach medycznych Pierwsze oficjalne prace nad projektem w obecnym kształcie rozpoczęły się na początku 2022 r. [4]. Warto podkreślić, że projekt ustawy ewoluuje. Obecnie najnowsza dostępna wersja to dokument z 15 stycznia 2023 r. [5], różniący się od tego omawianego podczas webinaru, który odbył się 8 listopada 2022 r. Podstawowe założenia projektu i jego trzon pozostają takie same, zmieniły się jednak szczegóły proponowanych rozwiązań. Niniejsze omówienie dotyczy wersji projektu ustawy z dnia 15 stycznia 2023 r. Nowe przepisy nie będą dotyczyły wyłącznie zawodu dietetyka. Ustawa będzie nosić nazwę „o niektórych zawodach medycznych” i jako taka zawierać regulacje dla łącznie 17 zawodów. Oprócz dietetyka zawodami medycznymi będą m.in. asystentka i higienistka stomatologiczna, logopeda, technik farmaceutyczny, technik masażysta i inne. Jak wynika z obecnie obowiązującej ustawy o działalności leczniczej [6], osobą wykonującą zawód medyczny jest osoba uprawniona do udzielania świadczeń zdrowotnych i legitymująca się nabyciem fachowych kwalifikacji do udzielania świadczeń zdrowotnych w określonym zakresie lub w określonej dziedzinie medycyny. Dietetyk – czyli kto? W przypadku dietetyka wykonywanie czynności zawodowych będzie polegać w szczególności na planowaniu, wdrażaniu i nadzorowaniu dietetycznego żywienia indywidualnego, zbiorowego i leczniczego. Szczegółowy wykaz czynności dietetyka ma zostać określony w rozporządzeniu. Dietetycy zyskają prawo wglądu do dokumentacji medycznej pacjenta w takim zakresie, w jakim będzie to niezbędne do wykonywania przez nich zadań zawodowych. W ustawie prawdopodobnie wprost wskaże się obowiązek, aby zawód medyczny był wykonywany z należytą starannością, zgodnie z wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej i umiejętnościami niezbędnymi do wykonywania tego zawodu, z poszanowaniem praw pacjenta i dbałością o jego bezpieczeństwo. Za naruszenie zasad związanych z wykonywaniem zawodu będzie groziła odpowiedzialność dyscyplinarna. Zgodnie z projektem ustawy, żeby wykonywać zawód medyczny, w tym zawód dietetyka, trzeba będzie spełniać określone warunki. Najwięcej emocji budzą wymagania dotyczące odbytej edukacji. W obecnym kształcie kwalifikacje osoby mającej wykonywać zawód medyczny znajdują się w załączniku do projektu ustawy. Od dietetyka prawdopodobnie będzie się wymagało: uzyskania tytułu zawodowego co najmniej licencjata po ukończeniu studiów w zakresie dietetyki rozpoczętych po 30 września 2012 r., uzyskania tytułu zawodowego co najmniej licencjata na kierunku (specjalności) dietetyka – w przypadku studiów rozpoczętych przed dniem 1 października 2012 r., uzyskania tytułu zawodowego co najmniej licencjata po ukończeniu studiów na kierunku technologia żywności i żywienie człowieka w specjalności żywienie człowieka – w przypadku studiów rozpoczętych przed 1 października 2007 r., uzyskania tytułu zawodowego lub dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w zawodzie dietetyk po ukończeniu szkoły policealnej publicznej lub niepublicznej o uprawnieniach szkoły publicznej – w przypadku rozpoczęcia tej szkoły przed 1 września 2013 r., albo uzyskanie tytułu zawodowego technik technologii żywienia w specjalności dietetyka po ukończeniu szkoły policealnej publicznej lub niepublicznej o uprawnieniach szkoły publicznej. W Polsce będą także akceptowane uprawnienia zawodowe zdobyte za granicą – na zasadach opisanych w projekcie ustawy. Dodatkowo od przedstawicieli zawodów medycznych będzie się wymagało znajomości języka polskiego, niekaralności za przestępstwa umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwa skarbowe, pełni praw publicznych i pełnej zdolności do czynności prawnych. Urlop na podnoszenie kwalifikacji Zachowanie wysokich standardów usług świadczonych przez dietetyków będzie również możliwe dzięki nałożeniu na przedstawicieli tego zawodu obowiązku rozwoju zawodowego. Dietetycy będą musieli stale podnosić swoje kwalifikacje i aktualizować wiedzę, co będzie podlegało ewidencji w karcie rozwoju zawodowego. Na potrzeby udziału w szkoleniach dietetykom będzie przysługiwało 6 dni urlopu w roku. Rejestr dietetyków W planach jest także wprowadzenie centralnego rejestru osób uprawnionych do wykonywania zawodu. Przedstawiciele zawodów medycznych, w tym dietetycy, będą mieli obowiązek wpisania się do ewidencji. Wpis prawdopodobnie będzie kosztował 100 zł. W rejestrze będą się znajdowały takie informacje, jak: imię i nazwisko osoby wykonującej zawód medyczny, numer wpisu, informacja o wykonywanym zawodzie, informacje o wykształceniu, nazwa i adres miejsca wykonywania zawodu i inne. Ewidencja będzie częściowo jawna.  Ochrona tytułu dietetyka Wreszcie zostanie wprowadzona wyczekiwana zmiana - wymienione w ustawie zawody medyczne będą podlegać ochronie prawnej. Oznacza to, że wyłącznie osoby mające odpowiednie uprawnienia będą mogły tytułować się dietetykiem. Podszywanie się pod dietetyka lub świadczenie usług zarezerwowanych dla tej profesji bez uprawnień będzie zakazane pod groźbą grzywny, a nawet ograniczenia wolności. Pożądane zmiany czy niepotrzebny kaganiec? Wydaje się, że zawód dietetyka wreszcie doczeka się długo oczekiwanych zmian. Wprowadzenie dla pacjentów możliwości uzyskania konsultacji dietetycznych w przychodniach było postulowane od lat. Praktycy sygnalizują jednak, że dietetyków w publicznej ochronie zdrowia nie ominie problem od lat znany innym zawodom medycznym – niedofinansowanie. Wskazuje się, że ze względu na stawki proponowane przez NFZ za konsultacje dietetyczne nie będzie wielu chętnych, aby pomagać pacjentom w przychodniach. Środowisko jest również zgodne co do tego, że zawód dietetyka wymaga uregulowania na poziomie ustawowym. Kierunek tych zmian wydaje się korzystny. Niemal pewne jest, że zawód będzie podlegał ochronie prawnej, że zostaną wskazane kwalifikacje konieczne, aby wykonywać tę profesję oraz że dietetycy będą podlegać odpowiedzialności dyscyplinarnej. Należy jednak mieć na uwadze, że omawiana regulacja jest na etapie przygotowania i jej ostateczny kształt może odbiegać od projektu. Zachęcamy jednak do śledzenia procesu legislacyjnego, aby być przygotowanym na nieuchronne zmiany. Bibliografia Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 15 września 2022 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej (Dz. U. z 2022 r., poz. 1965). Zarządzenie nr 79/2022/DSOZ Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 29 czerwca 2022 r. w sprawie warunków zawarcia i realizacji umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w rodzaju podstawowa opieka zdrowotna, tekst jednolity, https://baw.nfz.gov.pl/NFZ/document/1625/. Przykładowo: rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy oraz zakresu jej stosowania (Dz. U. z 2014 r., poz. 1145, t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 227), rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie kwalifikacji wymaganych od pracowników na poszczególnych rodzajach stanowisk pracy w podmiotach leczniczych niebędących przedsiębiorcami (Dz. U. z 2011 r. Nr 151, poz. 896) lub rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu rehabilitacji leczniczej (Dz. U. z 2013 r., poz. 1522, t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 265). Informacja na stronie Rządowego Centrum Legislacji: https://legislacja.gov.pl/projekt/12355717/katalog/12849352#12849352. Projekt ustawy o niektórych zawodach medycznych dostępny pod adresem: https://legislacja.gov.pl/projekt/12355717/katalog/12849394#12849394.  Ustawa o działalności leczniczej (Dz. U. z 2011 r. Nr 112, poz. 654, t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 633).

Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) jest nieodwracalną i postępującą chorobą trzustki charakteryzującą się stanem zapalnym, zwłóknieniem i bliznowaceniem. Proces ten prowadzi do trwałego uszkodzenia struktur trzustki, co skutkuje upośledzeniem funkcji zewnątrz- i wewnątrzwydzielniczej tego narządu [1]. Funkcje trzustki Trzustka jest organem trawiennym, który wydziela sok trzustkowy (funkcja zewnątrzwydzielnicza) oraz insulinę i glukagon (funkcja wewnątrzwydzielnicza). Sok trzustkowy, który jest wydzielany do dwunastnicy, składa się z enzymów trawiących białka, tłuszcze i węglowodany. Upośledzenie wydzielania soku trzustkowego prowadzi do zaburzeń trawienia i wchłaniania składników odżywczych, a co za tym idzie do rozwoju niedożywienia. Insulina i glukagon natomiast odpowiadają za utrzymanie prawidłowego stężenia glukozy we krwi. A niedobór insuliny w organizmie człowieka prowadzi do rozwoju cukrzycy [2]. Epidemiologia, patogeneza i przebieg choroby Częstość występowania PZT nie jest dokładnie poznana, ponieważ bardzo trudno rozpoznać chorobę w stadium początkowym. Szacuje się, że występuje ona u 0,04-5% populacji [3].  PZT jest chorobą wieloczynnikową. Może rozwinąć się na podłożu toksycznym (najczęściej alkoholowym), metabolicznym (hipertójglicerydemia), idiopatycznym, autoimmunologicznym, genetycznym i zaporowym (np. kamica przewodu trzustkowego, guz) [4]. Przewlekłe zapalenie trzustki jest chorobą prowadzącą do stopniowego niszczenia tego organu. Początek choroby jest bezobjawowy. Natomiast w późniejszym stadium pojawiają się objawy niewydolności narządu: ból (głównie po posiłku), zaburzenia trawienia i wchłaniania objawiające się biegunką tłuszczową i niedożywieniem, zaburzenia gospodarki węglowodanowej (rozwija się cukrzyca) [5]. PZT a ryzyko niedożywienia Wraz ze stopniową utratą funkcji wewnątrz- i zewnątrzwydzielniczej trzustki oraz występującym przewlekłym stanem zapalnym zwiększa się ryzyko niedożywienia. Szacuje się, że prawie 50% pacjentów z PZT jest niedożywionych. U chorych rozwijają się zaburzenia trawienia i wchłaniania, dodatkowo pacjenci często nie spożywają odpowiednich ilości składników odżywczych i energii z powodu poposiłkowych bólów brzucha, nudności, wczesnego uczucia sytości i biegunki. Wprowadzające w błąd zalecenia dietetyczne lub nadmierne restrykcje w diecie, np. dieta beztłuszczowa w leczeniu biegunki tłuszczowej, mogą dodatkowo sprzyjać niedoborom żywieniowym [6]. Niedożywienie białkowo-energetyczne to nie jest jedyny problem osób cierpiących na PZT. Ze względu na upośledzenie trawienia i wchłaniania tłuszczów często obserwuje się niedobory witamin w nich rozpuszczalnych. Najczęściej wykrywany jest niedobór witaminy D. Niedobory witamin A, E i K występują rzadziej [7]. Zbyt niskie stężenie witaminy D w organizmie człowieka niesie za sobą poważne konsekwencje, takie jak zwiększone ryzyko osteoporozy i złamań, osłabienie siły mięśniowej, zwiększone ryzyko nowotworów jelita grubego, chorób układu krążenia i depresji [8]. Należy również zwracać uwagę na niedobory witaminy B12, kwasu foliowego, cynku, selenu, wapnia i żelaza [9]. Wytyczne ESPEN dotyczące dietoterapii Według ESPEN przyczynami niedożywienia u osób z PZT są niewydolność trzustki, ból brzucha, nadużywanie alkoholu, zmniejszone spożycie pokarmu, cukrzyca i palenie tytoniu. W związku z wysokim ryzykiem niedożywienia ESPEN zaleca ocenę stanu odżywienia na podstawie oceny antropometrycznej (zmiany masy ciała, siła uścisku), badań biochemicznych (np. stężenie witamin i składników mineralnych, poziom hemoglobiny glikowanej), wywiadu żywieniowego (ocena apetytu i dziennego spożycia składników odżywczych) oraz nasilenia objawów choroby. W ocenie stanu odżywienia nie powinno się kierować wyłącznie wskaźnikiem BMI, ponieważ nie uwzględnia on stopnia sarkopenii czy niedoborów pokarmowych. Według zaleceń ESPEN pacjenci z PZT nie muszą stosować diety niskotłuszczowej ani restrykcyjnej. Ograniczenie tłuszczu w diecie zalecane jest tylko pacjentom, u których występuje biegunka tłuszczowa mimo stosowania odpowiedniej suplementacji enzymów trzustkowych i inhibitorów pompy protonowej. Pacjenci z prawidłowym stanem odżywienia powinni przestrzegać zasad diety zbilansowanej. W przypadku zdiagnozowania niedożywienia (BMI < 20 kg/m2 u osób do 70. r.ż. lub BMI < 22 kg/m2 u osób powyżej 70. r.ż. oraz niezamierzona utrata masy ciała > 5% w ciągu ostatnich 3 miesięcy) należy zalecić spożywanie 5-6 małych posiłków dziennie oraz pokarmów wysokobiałkowych i wysokoenergetycznych. Należy natomiast unikać diet wysokobłonnikowych. Błonnik pokarmowy może nasilać wzdęcia. Zmniejsza także działanie suplementowanych enzymów trzustkowych [10, 17]. Zalecenia żywieniowe Istnieje bardzo niewiele danych sugerujących optymalne postępowanie dietetyczne u pacjentów z PZT. W przeszłości pacjentów zachęcano do stosowania diety niskotłuszczowej. Badania przeprowadzone w Holandii wykazują, że 48-58% pacjentów nadal ogranicza tłuszcze w diecie [11].  Międzynarodowe wytyczne konsekwentnie zalecają, aby pacjenci stosowali zbilansowaną dietę i unikali ograniczenia spożycia tłuszczu. Badania pokazują, że dieta zawierająca 30–33% energii pochodzącej z tłuszczu jest dobrze tolerowana przez pacjentów z zewnątrzwydzielniczą niewydolnością trzustki [12]. Dieta niskotłuszczowa pogarsza stan odżywienia oraz zmniejsza wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, których niedobory są często wykrywane u tych chorych [13].  W PZT występują zaburzenia nie tylko w trawieniu i wchłanianiu tłuszczu, ale również węglowodanów i białek. Straty związane z niewchłanianiem węglowodanów i białek mogą wynosić nawet 475 kcal dziennie [12]. W związku z tak dużymi stratami energetycznymi osoby chore na PZT powinny stosować dietę wysokoenergetyczną.  Dzienna racja pokarmowa powinna być rozłożona na 5-6 małych posiłków spożywanych o regularnych porach [13]. Podaż białka powinna wynosić 1,0-1,5 g/kg masy ciała/dobę, a tłuszcz powinien stanowić około 30% dziennego zapotrzebowania energetycznego. U niedożywionych pacjentów zaleca się zwiększenie podaży tłuszczu ponad 30% wartości energetycznej diety. W przypadku utrzymującej się biegunki tłuszczowej mimo stosowania odpowiedniej suplementacji enzymami trawiennymi rekomenduje się ograniczenie ilości tłuszczu w diecie do 0,5-1,0 g/kg masy ciała/dobę. Węglowodany powinny stanowić uzupełnienie dziennego zapotrzebowania na energię. Bardzo ważny jest również wybór odpowiedniej obróbki termicznej. Zalecane jest gotowanie, duszenie w wodzie i na parze, pieczenie w folii aluminiowej i w pergaminie. Natomiast niewskazane jest smażenie i duszenie z dodatkiem tłuszczu [14].  Dodatkowo zalecane jest całkowite powstrzymanie się od spożywania alkoholu w jakiejkolwiek postaci oraz palenie tytoniu [10].   Cukrzyca w przebiegu PZT W PZT często obserwuje się nietolerancję glukozy oraz cukrzycę. Wynika to najczęściej z uszkodzenia wysp trzustkowych wskutek stanu zapalnego [15]. Zmniejszenie ilości wysp trzustkowych prowadzi nie tylko do zmniejszonego wydzielania insuliny, ale również glukagonu, który jest odpowiedzialny za podwyższanie poziomu glukozy we krwi. Nieprawidłowe nawyki żywieniowe spowodowane bólem i nudnościami, zaburzenia wchłaniania węglowodanów oraz spożywanie alkoholu mogą również prowadzić do niestabilnej glikemii. U osób ze zdiagnozowaną cukrzycą zaleca się stosowanie diety opartej na produktach z niskim indeksem glikemicznym oraz wykluczenie produktów wysokoprzetworzonych. Ilość błonnika pokarmowego oraz tłuszczu w diecie powinna być indywidualnie dopasowana do pacjenta [16].   Tabela 1. Rekomendowana podaż składników odżywczych w PZT [10, 13, 14] Składnik odżywczy Podaż Białko 1,0–1,5 g/kg m.c./d Tłuszcze 30% wartości energetycznej diety lub 0,5–1,0 g/kg m.c./d w przypadku biegunki tłuszczowej Węglowodany 3–6 g/kg m.c./d Witaminy A, D, E, K, B1, B12, kwas foliowy Składniki mineralne: wapń, magnez, żelazo, selen, cynk suplementacja w razie niedoboru suplementacja w razie niedoboru Suplementacja diety Chorzy na PZT są narażeni na niedobory makro- i mikroelementów oraz witamin. W przypadku wykrycia niedoborów należy zastosować odpowiednie strategie dietetyczne oraz włączyć suplementację diety. Wzbogacenie diety w żywność specjalnego przeznaczenia medycznego (FSMP) może być skutecznym sposobem leczenia niedożywienia u tych osób. Suplementację diety tymi produktami należy rozważyć dopiero po próbie wprowadzenia zbilansowanej diety. Około 80% pacjentów można odpowiednio odżywiać za pomocą diety oraz suplementacji enzymami trzustkowymi. W związku z tym FSMP należy zalecać niedożywionym pacjentom tylko wtedy, gdy żywienie doustne jest niewystarczające do osiągnięcia docelowych ilości kalorii i białka w diecie. Należy monitorować stężenie witamin (A, D, E, K, B12, kwasu foliowego, tiaminy) oraz składników mineralnych, takich jak magnez, żelazo, selen i cynk. Odpowiednią suplementację należy wdrożyć, dopiero gdy zdiagnozowane zostaną ich niedobory, wystąpią kliniczne objawy niedoborów oraz w przypadku stwierdzonego zespołu złego wchłaniania. Wszystkim pacjentom z PZT należy zalecić profilaktykę osteoporozy, w tym odpowiednią podaż wapnia, witaminy D, regularne ćwiczenia fizyczne z obciążeniem oraz unikanie palenia tytoniu i picia alkoholu. Dodatkowe leczenie farmakologiczne powinno być zarezerwowane dla pacjentów z osteopenią, a w szczególności z osteoporozą [10]. Podsumowanie Dietoterapia jest jednym z ważniejszych elementów leczenia PZT. Zaleca się stosowanie diety lekkostrawnej, wysokoenergetycznej, o niskim indeksie glikemicznym. W razie potrzeby należy włączyć suplementację diety odpowiednimi witaminami i składnikami mineralnymi. Bibliografia Barry K. Chronic Pancreatitis: Diagnosis and Treatment. Am Fam Physician, 2018, 97(6), s. 385–393. Gajewski P. Interna Szczeklika. Medycyna Praktyczna. Kraków, 2021, s. 1135–1153. Dąbrowski A. Gastroenterologia. Cz. 1. Medical Tribune Polska, Warszawa, 2019, s. 372–399. Lipczyński R. Wytyczne dotyczące diagnostyki i leczenia przewlekłego zapalenia trzustki. Gastroenterologia Kliniczna, 2017, tom 9, nr 3, s. 65–93. Pham A., Forsmark C. Chronic pancreatitis: review and update of etiology, risk factors, and management. F1000Res. 2018, 7: F1000 Faculty Rev-607. Published: 2018 May 17. doi: 10.12688/f1000research.12852.1. Ul Ain Q., Bashir Y., Kelleher L. et al. Dietary intake in patients with chronic pancreatitis: A systematic review and meta-analysis. World J Gastroenterol, 2021, 27(34), s. 5775–5792. doi: 10.3748/wjg.v27.i34.5775. Martínez-Moneo E., Stigliano S., Hedström A. et al. Deficiency of fat-soluble vitamins in chronic pancreatitis: A systematic review and meta-analysis. Pancreatology, 2016, 16(6), s. 988–994. doi: 10.1016/j.pan.2016.09.008. Hoogenboom S.A., Lekkerkerker S.J., Fockens P. et al. Systematic review and meta-analysis on the prevalence of vitamin D deficiency in patients with chronic pancreatitis. Pancreatology, 2016, 16(5), s. 800–806. doi: 10.1016/j.pan.2016.07.010. Chaudhary A., Domínguez-Muñoz J.E., Layer P. et al. Pancreatic exocrine insufficiency as a complication of gastrointestinal surgery and the impact of pancreatic enzyme replacement therapy. Dig Dis, 2020, 38(1), s. 53–68. doi: 10.1159/000501675. Arvanitakis M., Ockenga J., Bezmarevic M. et al. ESPEN guideline on clinical nutrition in acute and chronic pancreatitis. Clin Nutr, 2020, 39(3), s. 612–631. doi: 10.1016/j.clnu.2020.01.004. Sikkens E.C., Cahen D.L., van Eijck C. et al. Patients with exocrine insufficiency due to chronic pancreatitis are undertreated: a Dutch national survey. Pancreatology, 2012, 12(1), s. 71–73. doi: 10.1016/j.pan.2011.12.010. Löhr J.M., Dominguez-Munoz E., Rosendahl J. et al. United European Gastroenterology evidence-based guidelines for the diagnosis and therapy of chronic pancreatitis (HaPanEU). United European Gastroenterol J, 2017, 5(2), s. 153–199. doi: 10.1177/2050640616684695. Radecka M., Ukleja A., Jachnis A. i wsp. Ocena nawyków żywieniowych wśród chorych z ostrym i przewlekłym zapaleniem trzustki. Pielęgniarstwo Polskie, 2017, 1(63), s. 34–38. Włochala M., Grzymisławski M. Rola żywienia w leczeniu przewlekłego zapalenia trzustki. Piel Zdr Publ, 2013, 3(3), s. 303–310. Ewald N., Hardt P.D. Diagnosis and treatment of diabetes mellitus in chronic pancreatitis. World J Gastroenterol, 2013, 19(42), s. 7276–7281. doi: 10.3748/wjg.v19.i42.7276. Singh A., Aggarwal M., Garg R. et al. Post-pancreatitis diabetes mellitus: insight on optimal management with nutrition and lifestyle approaches. Ann Med, 2022, 54(1), s. 1776–1786. doi: 10.1080/07853890.2022.2090601. Cederholm T., Bosaeus I., Barazzoni R. i wsp. Diagnostic criteria for malnutrition – An ESPEN Consensus Statement, Clin Nutr, 2015 Jun, 34(3), s. 335–40. doi:  10.1016/j.clnu.2015.03.001.

Wstęp Wiesiołek (Oenothera L.) należy do rodzaju roślin zielnych rodziny wiesiołkowatych (Onagraceae) powszechnie występujących na polnych drogach i kwiecistych łąkach. Pierwotnym miejscem uprawy tej rośliny był teren Ameryki Północnej. Stamtąd rozprzestrzeniła się ona na inne kontynenty i wyspy oceaniczne, dzięki czemu wiesiołek obecnie spotykany jest na całej kuli ziemskiej, z wyjątkiem Antarktydy [1]. Roślinę tę cechuje bogata różnorodność rodzajów taksonomicznych. Może szczycić się około 200 gatunkami odmian zgrupowanymi w 16 podrodzajach. Do dwóch gatunków najczęściej stosowanych w ziołolecznictwie należą: wiesiołek dwuletni (Oenothera biennis L.) oraz wiesiołek dziwny (Oenothera paradoxa Hudziok) [2]. W ostatnim czasie ta niepozornie urokliwa roślina zyskuje coraz większą popularność za sprawą nasion, z których metodą tłoczenia na zimno pozyskiwany jest olej. Dobroczynne właściwości oleju z nasion wiesiołka wynikają z jego składu, w którym przede wszystkim dominują kwasy tłuszczowe z rodziny omega-6, takie jak kwasy linolowy (LA) i γ-linolenowy (GLA) zaliczane do grupy niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT) [3]. Ponadto olej z nasion wiesiołka odznacza się wysoką zawartością witaminy E oraz różnorodnych składników mineralnych [4]. Skład chemiczny W dotychczas opublikowanych doniesieniach naukowych wielokrotnie zwracano uwagę na bogaty skład oleju z nasion wiesiołka (Oleum Oenotherae), jednocześnie wskazując na jego dobroczynne właściwości prozdrowotne. W porównaniu z olejem z nasion czarnuszki, pestek malin, olejem kukurydzianym czy oliwą z oliwek olej z wiesiołka charakteryzuje się szczególnie niską zawartością nasyconych kwasów tłuszczowych (kwas palmitynowy i kwas stearynowy), a wysoką zawartością kwasów tłuszczowych z rodziny omega-6 (kwas linolowy - LA i kwas γ-linolenowy - GLA) (tab. 1). Te dwa głównie występujące nienasycone kwasy tłuszczowe (LA - zawartość 70-75% i GLA - zawartość 10-15%) cechuje dodatkowo szczególnie wysoka biodostępność w przewodzie pokarmowym [5]. Oleum Oenotherae zawiera również szeroką grupę makro- i mikroelementów, takich jak: wapń, magnez, potas, sód, fosfor, mangan, żelazo, cynk i miedź (tab. 2). Ponadto nasiona wiesiołka odznaczają się wysoką zawartością białka, w którym występuje 8 z 9 niezbędnych aminokwasów, w tym tryptofan - 10,5%, lizyna - 2%, treonina - 2,3%, metionina - 11%, walina - 3,4%, izoleucyna - 2,7%, leucyna - 5,7%, tyrozyna - 6,9% [2].  Charakterystyka i morfologia W Polsce rośliny podrodzaju Oenothera są nieliczne i spotykane lokalnie, wyjątkiem jest wiesiołek dwuletni - Oenothera biennis. Jak sama nazwa wskazuje, roślina ta przeważnie zakwita w drugim roku wegetacji. Na jej pojedynczej i owłosionej łodydze znajdują się liczne liście odziomkowe o krótkich ogonkach.  Ta niesamowicie ekspansywna roślina może osiągać wysokość nawet do 2 m [2]. Kwiatostan wiesiołka odsłania wieczorem żółte płatki o długości 20-30 mm. O północy kwiatostan zamyka się i przekwita, tworząc torebki nasienne, w których znajduje się około 230 nasion [5]. Warto podkreślić że gatunki wiesiołka są niezwykle trudne do odróżnienia. Zapylane przez ćmy tworzą liczne mieszanki. Właściwości prozdrowotne dla kobiet Korzystny wpływ na stan skóry Dieta oraz związana z nią podaż nienasyconych kwasów tłuszczowych odgrywa ważną rolę w utrzymaniu dobrego stanu skóry. Jednak zachowanie diety, która zapewni dzienne zapotrzebowanie na te składniki, jest trudne. Istotną rolę zarówno w profilaktyce, jak i leczeniu niektórych chorób dermatologicznych spełnia właśnie kwas linolowy (LA), który pod wpływem 6-desaturacji tworzy kwas γ-linolenowy (GLA). Zawartość w organizmie wcześniej wspomnianego kwasu maleje wraz z wiekiem, a także po przebytej farmakoterapii m.in. lekami z grupy NLPZ oraz glikokortykosteroidami. Palenie papierosów, nadmierne spożywanie alkoholu również zmniejsza zawartość kwasu γ-linolenowego w organizmie [7]. Kwas linolowy należy do kwasów tłuszczowych, które są jednym ze składników tworzących ceramidy, one zaś pełnią funkcję głównego budulca warstwy rogowej skóry. Niedobór tego kwasu ma negatywny wpływ na warstwę lipidową otaczającą korneocyty, zaburzając funkcję ochronną płaszcza hydrolipidowego. Brak w organizmie kwasu γ-linolenowego powoduje problemy ze skórą, która staje się sucha, mało elastyczna oraz bardziej podatna do tworzenia się zmarszczek, pęknięć czy ran [8]. Dobrym źródłem kwasu γ-linolenowego jest olej z nasion wiesiołka. Może on być bezpośrednio aplikowany na skórę w formie kremu bądź maści na podłożu z euceryną. Przedostaje się wtedy przez najbardziej zewnętrzną, wierzchnią warstwę naskórka, czyli warstwę rogową. Jeżeli natomiast zostanie podany doustnie, przedostaje się do warstwy skóry właściwej, tym samym ją wzmacnia, zapobiega utracie wody oraz chroni barierę ochronną skóry przed wnikaniem drobnoustrojów chorobotwórczych (bakterii, toksyn, grzybów) oraz alergenów [8].   Tabela 1. Skład wybranych olejów roślinnych [6] Nazwa oleju Nasycone kwasy tłuszczowe [%] Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT) [%] Omega-3 Omega-6 Omega-9 Inne Olej z nasion czarnuszki MA (< 1), PA (10–14), SA (1–4) ALA (< 0,5) LA (50–60), GLA (< 0,5) OA (20–30) POA (< 0,5) Oliwa z oliwek PA (11), ARA, BA, MAR ALA (0,7) – OA (75) – Olej z nasion wiesiołka PA (6,2), SA (1,8) ALA (< 2) LA (70–75), GLA (10–15) OA (3,5–5,4) – Olej z pestek malin PA (2,1), SA (0,9) ALA (23,9) LA (57,5) OA (13,3), EA (0,4) – Olej kukurydziany PA (55–65), SA (4) – – OA (29) – Objaśnienia skrótów: PA – kwas palmitynowy, SA – kwas stearynowy, ARA – kwas arachidowy, BA – kwas behenowy, MA – kwas mirystynowy, MAR – kwas margarynowy, LCA – kwas lignocerynowy, ALA – kwas α-linolenowy, LA – kwas linolowy, GLA – kwas γ-linolenowy, POA – kwas palmitooleinowy, OA – kwas oleinowy, EA – kwas eikozenowy Korzystny wpływ na dolegliwości kobiece Dolegliwości kobiece, głównie związane z PMS i menopauzą, często bywają bardzo bolesne oraz uciążliwe. Zespół napięcia przedmiesiączkowego (ang. premenstrual syndrome) jest grupą objawów natury m.in. fizycznej. Symptomami charakterystycznymi dla tego stanu są: wzdęcia, bóle głowy, obrzmienie, tkliwość i ból piersi [9]. Mastalgia jest problemem dotyczącym około 70% pacjentek. Przeprowadzone badania wykazały istotny wpływ kwasu γ-linolenowego lub jego pochodnych na leczenie wcześniej wspomnianych dolegliwości [10]. Wyciągnięto tym samym wnioski, iż olej ten mógłby stać się środkiem pierwszego rzutu w łagodzeniu dolegliwości kobiecych [11]. Olej z wiesiołka sprawdza się jako metoda leczenia zarówno cyklicznego (przedmiesiączkowego), jak i niecyklicznego bólu piersi. Już dawka 500 mg dwa razy dziennie byłaby w stanie poprawić odczucia pacjentek i zredukować ból. Jak dotąd nie odnotowano żadnych skutków ubocznych po regularnym zażywaniu oleju z nasion wiesiołka u pacjentek z żadnej grupy wiekowej.  Ze względu na niedostateczną ilość badań wśród kobiet w ciąży nie wyciągnięto jednoznacznych wniosków dotyczących zażywania oleju z nasion wiesiołka w tej grupie. Pozytywne działanie oleju z nasion wiesiołka znalazło również zastosowanie w łagodzeniu objawów menopauzy, która przeciętnie występuje u kobiet między 48. a 52. r.ż. Stan przekwitania charakteryzuje się bólami głowy, nocnymi potami, kołataniem serca i uderzeniami gorąca [12]. Doustne dawkowanie oleju z wiesiołka przyniosło w licznych badaniach jeden wspólny wniosek, iż intensywność wyżej wymienionych dolegliwości została znacznie zredukowana. Pierwsze symptomy poprawy jakości życia zaobserwowano po 8 tygodniach spożywania oleju z wiesiołka. Terapeutyczne właściwości tego naturalnego preparatu przypisuje się bezpośredniemu działaniu kwasów tłuszczowych na komórki odpornościowe, a także ich pośredniemu wpływowi na syntezę eikozanoidów, w tym prostaglandyn, cytokin i mediatorów cytokin [13]. Ostatnie badania doniosły o pozytywnych aspektach łagodzenia objawów reumatoidalnego zapalenia stawów. Zauważono zmniejszanie się porannej sztywności i tkliwości stawów, co przyczyniało się do uśmierzania bólu [14]. Tabela 2. Skład chemiczny oleju z nasion wiesiołka [1, 6] Kwasy tłuszczowe [%] Kwas linolowy  Kwas γ-linolenowy  Kwas oleinowy  Kwas palmitynowy  Kwas stearynowy  Kwas wakcenowy  Kwas eikozenowy  Kwas eikozanowy Kwas behenowy  73,88 9,24  6,9 6,31  1,88  0,81  0,55 0,31  0,10  Makroelementy [mg/100g suchej masy] Wapń (Ca) Magnez (Mg) Potas (K) Sód (Na) Fosfor (P) 1800,0 530,0 460,0 18,0 410,0 Mikroelementy [mg/100g suchej masy] Żelazo (Fe) Cynk (Zn) Miedź (Cu) Mangan (Mn) Tryptofan Lizyna Treonina Metionina Walina Izoleucyna Leucyna Tyrozyna 39,0 7,0 1,1 0,5 10,5 2,0 2,3 11,0 3,4 2,7 5,7 6,9 Aminokwasy [%] Olej z nasion wiesiołka jest pozyskiwany metodą tłoczenia na zimno, przez co nie powinien być poddawany obróbce termicznej, ponieważ doszłoby do strat cennych wartości odżywczych. Jednak olej z pewnością odnajdzie swoje miejsce w kuchni jako dopełnienie wielu dań. Może być wykorzystywany jako dressing do sałatek, past kanapkowych czy jako dodatek do twarożków. Obecnie na rynku dostępne są także liczne produkty zawierające olej z nasion wiesiołka, występujące w formie żelowych kapsułek, tabletek bądź w formie płynu sprzedawanego w butelkach z ciemnego szkła. Należy jednak pamiętać o zalecanej dawce (dla osób dorosłych - 5 ml dziennie) oraz przechowywaniu w ciemnym i chłodnym miejscu w celu zachowania jak najdłużej najlepszej jakości tego produktu. Bibliografia Rostański K. Problemy taksonomiczne w obrębie rodzaju Oenothera L. (wiesiołek) i zróżnicowanie gatunkowe wiesiołka w Polsce. Zbiór prac. Sympozjum. Olej z nasion wiesiołka w profilaktyce i terapii. Łódź – Tuszyn, 1992. Szczęsna M. Ocena zdrowotności nasion z wiesiołka. 1993, XLIV, 2–3, s. 139–140. Muggli R. Systematic evening primorse oil improves the biophysical skin parameters of healthy adults. International Journal of Cosmetic Science, 2005, 27, s. 243–249.

Wprowadzenie Kombucha to napój fermentowany powstający przez dodanie bakterii i drożdży do mieszanki z czarnej lub zielonej herbaty i cukru. Kombucha zyskała popularność jako potencjalne źródło żywych kultur bakterii, które są żywymi organizmami pomagającymi zrównoważyć mikrobiotę jelitową [12]. Badania przeprowadzone na początku lat 20. XXI w. pokazują, że kombucha może zwiększyć odporność na raka, zapobiegać chorobom układu krążenia, wspierać funkcje trawienne, stymulować układ odpornościowy, zmniejszyć stany zapalne. Przynosi także wiele innych korzyści. Czym jest kombucha? Kombucha to fermentowany napój pochodzenia azjatyckiego. Zdobyła popularność ze względu na działanie lecznicze m.in. przeciwbakteryjne, antyoksydacyjne, przeciwnowotworowe, przeciwcukrzycowe. Ponadto wspomaga leczenie wrzodów żołądka i hiperlipidemii. Wykazała również wpływ na odpowiedź immunologiczną i detoksykację wątroby [3]. Tradycyjny napój powstaje z fermentacji słodzonej czarnej herbaty (Camellia sinensis). Do jego przygotowania można wykorzystać również inne herbaty [15]. Fermentacja herbaty jest procesem wykorzystującym symbiotyczne kolonie bakterii i drożdży włożonych w warstwę celulozy. Ta celulozowa folia, nazywana SCOBY (ang. symbiotic colony of bacteria and yeasts), jest znana również jako grzyb herbaciany lub macierz kombuchy [7]. Podczas gdy drożdże osmofilne fermentują cukier w herbacie i produkują m.in. etanol, bakterie utleniają alkohol i wytwarzają kwas octowy [16].  Oprócz kwasu octowego powstają inne kwasy organiczne, np. glukonowy, mlekowy, jabłkowy, cytrynowy i winowy, które mają działanie antybakteryjne i zapobiegają zanieczyszczeniu kombuchy przez bakterie chorobotwórcze [13]. Korzystne działanie kombuchy przypisuje się obecności m.in. mikroorganizmów probiotycznych (bakterii octowych i mlekowych), antybiotyków, aminokwasów, polifenoli z herbaty, cukrów, kwasów organicznych, etanolu, witamin rozpuszczalnych w wodzie oraz wielu mikroelementów wytwarzanych podczas fermentacji. Jeśli chodzi o smak, kombucha jest lekko kwaśna i lekko gazowana. Może być niskoalkoholowym zamiennikiem win musujących lub napojów bezalkoholowych ze względu na wysoki stopień karbonizacji, stanowiąc ich zdrowszą alternatywę. Istnieją wersje bezalkoholowe i niskoalkoholowe, czyli zawierające poniżej 0,5% (v/v) alkoholu, a nawet wersje alkoholowe [14]. Potencjalne źródło żywych kultur bakterii Sfermentowana żywność, np. jogurty, kapusta kiszona i kefir, zawiera żywe mikroorganizmy. Ponieważ kombucha jest produktem fermentacji, pojawia się w niej szereg mikroorganizmów probiotycznych. W określonych stężeniach te bakterie probiotyczne mogą pomóc w zrównoważeniu poziomu bakterii w jelitach i poprawić trawienie. Jednak do tej pory nie przeprowadzono wystarczającej liczby badań, aby potwierdzić, że kombucha zawiera odpowiednie ilości tych korzystnych bakterii i można ją uznać za napój probiotyczny. Co więcej, ilości i szczepy mikrobów probiotycznych będą się różnić w zależności od różnych czynników, w tym sposobu wykonania kombuchy i czasu jej fermentacji [4]. Badania na liniach komórkowych i zwierzętach wskazują, że herbata może mieć właściwości przeciwzapalne i przeciwbakteryjne, o czym mówią również badania przeprowadzone u ludzi [6]. Podobnie jak ciemna czekolada i oliwa z oliwek sama herbata ma wysoką zawartość polifenoli, czyli przeciwutleniaczy. Przeciwutleniacze, które pochodzą z herbaty, same w sobie mają wiele korzyści zdrowotnych.   Kombucha – źródło antyoksydantów Antyoksydanty to substancje, które chronią organizm przed uszkodzeniami oksydacyjnymi powodowanymi przez wolne rodniki. Wolne rodniki są normalnym produktem ubocznym procesów zachodzących w organizmie. Ważne jest zminimalizowanie ich negatywnego wpływu poprzez spożywanie żywności i napojów bogatych w przeciwutleniacze. Herbata, zwłaszcza zielona, jest bogata w grupę przeciwutleniaczy zwanych polifenolami, szczególnie w katechiny. Istnieje jednak wiele czynników, które mogą wpływać na właściwości antyoksydacyjne kombuchy, w tym herbata, z której została zrobiona, i czas fermentacji [4]. Źródło witamin i składników mineralnych Kombucha zawiera niewielkie ilości witamin i składników mineralnych, które są uwalniane podczas rozkładu cukrów przez drożdże. Należą do nich: cynk, miedź, magnez, żelazo, nikiel i kobalt oraz witamina C i witaminy z grupy B, takie jak B1, B6 i B12 [8]. Ich poziomy prawdopodobnie różnią się między produktami ze względu na ilość i dobór składników [4]. Kombucha a nowotwory Dietetyczne związki fitochemiczne zostały zidentyfikowane jako skuteczne czynniki przeciwnowotworowe. Dlatego też ostatnio obserwuje się trend spożywania żywności bogatej w te związki bioaktywne. Badania naukowe dowodzą, że kombucha ma również działanie przeciwnowotworowe [6].  Stwierdzono, że zdolność tego fermentowanego napoju do działania przeciwnowotworowego wynika z obecności polifenoli herbacianych oraz wtórnych metabolitów wytwarzanych w procesie fermentacji [9]. W wielu badaniach jako możliwe mechanizmy działania przeciwnowotworowego podkreślono zdolność polifenoli herbacianych do hamowania mutacji genów, hamowania proliferacji komórek nowotworowych oraz indukowania ich apoptozy, a także zdolność do przerywania przerzutów. Zauważono również, że spożywanie herbaty kombucha może pomóc chorym na nowotwory w ponownym wyrównaniu pH krwi, które w przebiegu choroby zwykle wzrasta powyżej 7,56 [6]. Dodatkowo u chorych na raka brakuje kwasu L-mlekowego w tkankach łącznych, co również można skorygować poprzez spożywanie kombuchy, gdzie w procesie fermentacji powstaje kwas mlekowy jako produkt uboczny [6]. Wiele związków, których obecność stwierdzono w kombusze, takich jak: polifenole, kwas glukonowy, kwas glukuronowy, kwas mlekowy i witamina C, znane są z tego, że mają zdolność zmniejszania występowania raka żołądka [6]. Stwierdzono również, że kombucha zawiera kwas D-sacharowy-1,4-lakton (DSL), o którym wiadomo, że hamuje aktywność glukuronidazy, enzymu uważanego za pośrednio związanego z powstawaniem raka. Glukuronidaza ma zdolność do hydrolizy glukuronidu i wytwarzania rakotwórczych aglikonów [6]. Odkryto, że polifenole obecne w kombusze mają właściwości przeciwnowotworowe i działają tym samym jako czynnik blokujący glukornidazy wpływające na powstawanie nowotworów [6]. Kombucha a ochrona wątroby Hepatoprotekcja to zdolność do zapobiegania uszkodzeniom zachodzącym w wątrobie przez substancje toksyczne. Wiele badań przeprowadzonych na liniach komórkowych i modelach zwierzęcych dowiodło, że kombucha wykazuje aktywność hepatoprotekcyjną wobec paracetamolu [9]. Wiele leków ma zdolność do wywoływania hepatotoksyczności i uszkadzania wątroby. Przeprowadzono wiele badań naukowych, aby ocenić zdolność tego napoju herbacianego do skutecznego tłumienia zmian fizjologicznych, które są spowodowane przez czynniki wywołujące hepatotoksyczność, takich jak: aflatoksyna B1, chlorek kadmu, wodoronadtlenek tert-butylui acetaminofen. Tetrachlorek węgla (CCl4) jest ksenobiotykiem, który indukuje peroksydację lipidów i tworzy wolny rodnik, a to wiąże się z gromadzeniem oksydantów pochodzących z lipidów, co prowadzi do uszkodzenia wątroby [10]. Wykazano, że spożywanie kombuchy hamuje aktywność CCl4 i zapobiega uszkodzeniu wątroby u szczurów. Wyniki badań in vivo sugerują, że kombucha jest w stanie zapobiegać hepatotoksyczności wywołanej paracetamolem. Kombucha – efekty terapeutyczne Kwas mlekowy jest jednym z kwasów organicznych powstających podczas fermentacji herbaty kombucha. Jest on w stanie poprawić krążenie krwi i pomaga zapobiegać zaparciom [9].  Kwas szczawiowy, który również powstaje jako produkt uboczny, może być przydatny w produkcji adenozynotrójfosforanu (ATP) [9]. Bakterie znajdujące się w macierzy grzybów, z których powstaje kombucha produkują kwas glukonowy poprzez rozkład kwasu kaprylowego, który może zapobiegać niektórym rodzajom infekcji, np. kandydozie wywołanej przez drożdże. Kwas masłowy jest produktem drożdży dostępnych w macierzy kombuchy i pomaga w ochronie błony komórkowej człowieka, gdzie łączy się z kwasem glukonowym i wzmacnia ściany jelit np. w warunkach kandydozy [9]. Ponadto w badaniach histopatologicznych i biochemicznych było widoczne gojenie się wrzodów żołądka u szczurów dzięki kombusze [1]. Spożycie tego napoju w celu wyeliminowania wzrostu siwych włosów oraz w celu poprawy wzroku u ludzi to tylko niektóre z korzyści zdrowotnych, które również zostały zgłoszone [8]. Doustne podawanie kombuchy w dawce 5 mg/kg masy ciała szczurom z cukrzycą wywołaną alloksanem wykazało hamowanie aktywności enzymów α-amylazy i lipazy w osoczu i trzustce, a także obniżanie stężenia glukozy we krwi. Komucha ma potencjalną aktywność hipoglikemiczną i antylipidemiczną.   Czy kombucha jest dla każdego? Kombucha nie jest zalecana dla kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz osób z osłabionym układem odpornościowym. Ważne jest, aby nadmienić, że nie przeprowadzono wystarczająco wielu badań klinicznych u ludzi, aby udowodnić jej bezpieczeństwo i skuteczność. Istnieją doniesienia, że picie zbyt dużej ilości tego napoju może prowadzić do nieprzyjemnych skutków ubocznych, takich jak: ból brzucha, nudności i zawroty głowy. Przedłużająca się fermentacja nie jest zalecana ze względu na gromadzenie się kwasów organicznych, które mogą osiągnąć szkodliwy poziom. Sfermentowana żywność, w tym kombucha, ma wysoką zawartość histaminy. Osoby z nietolerancją histaminy powinny szczególnie uważać na spożywanie kombuchy, ponieważ może ono nasilić objawy tego schorzenia [4]. Podsumowanie Istnieje ograniczona liczba badań potwierdzających korzyści zdrowotne kombuchy. Jednak napój ten zyskał na popularności, a wiele osób używa go w celu poprawy zdrowia jelit i łagodzenia innych dolegliwości, takich jak zaparcia i stany zapalne. Kombucha, chociaż cieszy się popularnością, nie jest dla każdego. Kobiety w ciąży, ludzie przyjmujący leki i mający jakieś schorzenia powinni porozmawiać z lekarzem lub dietetykiem i upewnić się, że kombucha jest dla nich bezpieczna. Bibliografia Banerjee D., Hassarajani S., Maity B. et al. Comparative healing property of kombucha tea and black tea against indomethacin-induced gastric ulceration in mice: possible mechanism of action. Food and Function, 2010, 1(3), s. 284–293. Campano C., Balea A., Blanco A. et al. Enhancement of the fermentation process and properties of bacterial cellulose: a review. Cellulose, 2016, 23(1), s. 57–91. Chakravorty S., Bhattacharya S., Chatzinotas A. et al. Kombucha tea fermentation: microbial and biochemical dynamics. Int J Food Microbiol, 2016, 220, s. 63–72. Coelho R.M.D, Almeida A., de Amaral R. et al. Kombucha: Review. International Journal of Gastronomy and Food Science, 2020, 22, s. 100272. Deghrigue M., Chriaa J., Battikh H. et al. Antiproliferative and antimicrobial activities of Kombucha tea. African Journal of Microbiology Research, 2013, 7, s. 3466–3470. Dufresne C., Farnworth E. Tea, Kombucha, and health: a review. Food Research International, 2000, 33(6), s. 409–421. Filippis D., Troise F., Vitaglione A.D. et al. Different temperatures select distinctive acetic acid bacteria species and promotes organic acids production during Kombucha tea fermentation. Food Microbiol, 2018, 17, s. 11–16. Jayabalan R., Malbaša R., Lončar E. et al. A review on kombucha tea - microbiology, composition, fermentation, beneficial effects, toxicity, and tea fungus. Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety, 2014, 13(4), s. 538–550. Jayabalan R., Marimuthu S., Swaminathan K. Changes in content of organic acids and tea polyphenols during kombucha tea fermentation, Food Chemistry, 2007, 102(1), s. 392–398. Jeon T., Hwang S.G., Park G. et al. Antioxidative effect of chitosan on chronic carbon tetrachloride induced hepatic injury in rats. Toxicology, 2003, 187(1), s. 67–73. Leal M., Suarez V., Jayabalan R. et al. A review on health benefits of kombucha nutritional compounds and metabolites. CyTA - J Food, 2018, 16(1), s. 390–399. Malbaša R., Lončar R., Vitas J. et al. Influence of starter cultures on the antioxidant activity of kombucha beverage. Food Chemistry, 2011, 127(4), s. 1727–1731. Neffe-Skocinska K., Sionek B., Scibisz I. et al. Acid contents and the effect of fermentation condition of Kombucha tea beverages on physicochemical, microbiological and sensory properties. CyTA - J Food, 2017, 15(4), s. 601–607. Nummer B. Kombucha brewing under the food and drug administration model food code: risk analysis and processing guidance. J Environ Health, 2013, 76(4), s. 8–11. Rodrigues R., Machado M., Barboza G. et al. Características físicas e químicas de kombucha a `base de cha´ de hibisco (Hibiscus sabdariffa, L.). Desvendando mitos, 6° Simposio´ de Segurança Alimentar. FAURGS, Gramado/RS, 2018. Teoh A.L., Heard G., Cox J. Yeast ecology of Kombucha fermentation. Int J Food Microbiol, 2004, 95(2), s. 119–126.