Zespół suchego oka to powszechna, wieloczynnikowa choroba oczu, związana z utratą homeostazy filmu łzowego. Do najczęstszych objawów zaliczyć można uczucie suchości oczu, zaczerwienienie, pieczenie oraz uczucie ciała obcego w oku. Dolegliwość cechuje się znacznym rozpowszechnieniem ze względu na liczne czynniki ryzyka. Leczenie zespołu suchego oka obejmuje indywidualnie dobrane środki farmakologiczne, procedury medyczne oraz eliminację czynników pogarszających objawy. Jednakże coraz większe znaczenie przypisuje się również diecie oraz suplementacji, zwłaszcza składnikom o działaniu przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym.

Kwas masłowy, należący do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), powstaje w jelicie grubym w wyniku fermentacji niestrawnych polisacharydów i odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu homeostazy jelitowej. Jego sól – maślan sodu – wykazuje działanie przeciwzapalne, immunomodulujące, przeciwnowotworowe i metaboliczne. W kontekście nieswoistych chorób zapalnych jelit, choroby uchyłkowej, otyłości, cukrzycy typu 2 oraz nowotworów jelita grubego, maślan wspiera integralność bariery jelitowej, redukuje stan zapalny i moduluje mikrobiotę jelitową. Mechanizmy działania obejmują m.in. hamowanie deacetylaz histonowych, aktywację receptorów GPR43 i GPR109A oraz wpływ na ekspresję cytokin. Liczne badania naukowe wskazują na potencjał terapeutyczny maślanu jako uzupełnienia leczenia farmakologicznego oraz elementu interwencji żywieniowej.

Żelazo pełni istotną funkcję w organizmie kobiety, odpowiadając m.in. za transport tlenu do komórek. Jego niedobór może prowadzić do takich objawów, jak zmęczenie, osłabienie, bladość skóry, łamliwe włosy i paznokcie, trudności z koncentracją oraz większa skłonność do infekcji. Do częstych przyczyn niedoboru żelaza należą m.in. obfite miesiączki, zwiększone zapotrzebowanie na żelazo w ciąży, źle zbilansowana dieta lub zaburzenia wchłaniania wynikające z chorób (np. celiakii). W takich przypadkach konieczne jest znalezienie przyczyny niedoboru, zmiana diety oraz wdrożenie suplementacji pod nadzorem specjalisty.

Mikrobiota jelitowa odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia człowieka, a bakterie z rodzaju Bifidobacterium to jedni z jej najważniejszych reprezentantów – obecni już od pierwszych dni życia. Ich korzystny wpływ na trawienie, odporność, barierę jelitową i funkcje neuropsychiczne znajduje potwierdzenie w licznych badaniach naukowych. W artykule przedstawiono najnowsze dane dotyczące wybranych szczepów Bifidobacterium oraz ich zastosowania w probiotykoterapii, m.in. w kontekście zespołu jelita nadwrażliwego, celiakii, zaparć czy zespołu przewlekłego zmęczenia. Podkreślono znaczenie doboru konkretnych szczepów, ich udokumentowanego działania i synergii w mieszankach wieloszczepowych. Bifidobakterie, choć nie tak medialne, jak Lactobacillus, zasługują dziś na nową falę zainteresowania – jako naturalne wsparcie zdrowia jelit i całego organizmu.

Nieswoiste choroby zapalne jelit (NChZJ), obejmują głównie chorobę Leśniowskiego-Crohna (ChLC) oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG), jednak niekiedy do tej grupy schorzeń zalicza się również mniej znane mikroskopowe zapalenie jelita grubego oraz eozynofilowe zapalenie jelit. Należą one do schorzeń o przewlekłym i nawrotowym charakterze. Ich etiopatogeneza jest złożona – obejmuje czynniki genetyczne, immunologiczne, mikrobiotyczne i środowiskowe. W ostatnich latach rosnąca liczba badań wskazuje, że styl życia, w tym sposób żywienia oraz celowana suplementacja mogą istotnie wpływać na przebieg NChZJ i jakość życia pacjentów. Chociaż leczenie farmakologiczne pozostaje podstawą leczenia NChZJ, coraz częściej uznaje się rolę interwencji żywieniowych w wywoływaniu i utrzymywaniu remisji, zmniejszaniu stanu zapalnego, korygowaniu niedoborów składników odżywczych i modulowaniu mikrobiomu jelitowego. W artykule przedstawiono oparty na dowodach przegląd strategii dietetycznych i suplementacji w NChZJ, w oparciu na najnowszych badaniach naukowych.

Współczesne podejście w dietetyce i medycynie opiera się coraz częściej na modelu spersonalizowanym, w którym interwencje żywieniowe są dostosowane do indywidualnego profilu pacjenta. Uwzględniają jego stan kliniczny, uwarunkowania metaboliczne, styl życia oraz czynniki genetyczne i środowiskowe [1].  Tradycyjne metody oceny sposobu odżywiania, takie jak dzienniczki żywieniowe, wywiady 24-godzinne czy kwestionariusze częstości spożycia, wciąż stanowią podstawę analizy diety pacjenta [2]. Choć nowoczesne technologie, jak aplikacje mobilne czy analiza zdjęć posiłków, znacznie poprawiają jakość zbieranych danych, to nadal istnieją liczne ograniczenia. Wymienia się tutaj subiektywność danych, ponieważ pacjenci często nie pamiętają dokładnie, co zjedli, nie znają składników potraw lub mają trudność z oszacowaniem porcji [3]. To może prowadzić do istotnych błędów w pomiarze spożycia. Dodatkowo osoby z nadwagą, po dietach redukcyjnych lub kierujące się presją społeczną częściej raportują mniej niż rzeczywiście zjadły. Ograniczeniem może być także zmienność biodostępności składników. Przyswajanie witamin i składników mineralnych zależy od wielu czynników, m.in. aktualnego stanu odżywienia, obecności innych składników w posiłku czy formy chemicznej składnika, np. witamina C zwiększa wchłanianie żelaza, błonnik może obniżać dostępność karotenoidów, a obróbka cieplna wpływa na zawartość i przyswajalność witamin z grupy B i witaminy C. Większość narzędzi dietetycznych nie uwzględnia tych zależności, nie opisują dokładnie sposobu przygotowania dań ani nie analizują składników spożywanych jednocześnie [1]. Biomarkery oceny stanu odżywienia Ze względu na ograniczenia narzędzi służących do oceny sposobu żywienia, coraz większego znaczenia nabierają biomarkery, które umożliwiają bardziej precyzyjne i obiektywne oszacowanie stanu odżywienia. W przeciwieństwie do danych z kwestionariuszy żywieniowych, biomarkery pozwalają na ocenę przyswajalności i metabolizmu składników odżywczych, a nie jedynie ich deklarowanego spożycia.  Zgodnie z definicją, biomarker odżywczy to mierzalna cecha biologiczna, która może odzwierciedlać zarówno spożycie danego składnika, jak i jego biologiczną dostępność lub funkcję w organizmie, np. analiza poziomu kwasu foliowego, żelaza, witaminy B12, cynku czy miedzi może precyzyjnie wskazać niedobory pokarmowe prowadzące do anemii, które często są trudne do uchwycenia wyłącznie na podstawie wywiadu dietetycznego. Takie wskaźniki są szczególnie przydatne w praktyce klinicznej i mogą wspierać decyzje terapeutyczne, np. o konieczności suplementacji lub zmiany strategii żywieniowej [1]. Zarówno biomarkery, jak i narzędzia do oceny sposobu odżywiania mają swoje ograniczenia, jednak ich połączenie w jednym modelu współpracy, np. ocena kwestionariuszowa i analiza badań, pozwala znacząco zmniejszyć ryzyko błędu i zwiększa trafność diagnozy żywieniowej [4]. Aby biomarker mógł być stosowany w praktyce, musi spełniać określone kryteria. Powinien być mierzony metodą czułą, powtarzalną i ekonomicznie dostępną, a także reagować na zmiany związane zarówno z interwencją żywieniową, jak i ze stanem zdrowia pacjenta. Dodatkowo powinien być możliwy do oznaczenia z użyciem materiału biologicznego łatwo dostępnego, np. surowicy, moczu czy śliny, najlepiej metodą minimalnie inwazyjną. Kluczowym elementem jest także właściwa interpretacja wyników, która wymaga znajomości wartości referencyjnych, czyli zakresów uznanych za prawidłowe dla danej populacji [4]. Biomarkery można klasyfikować w zależności od informacji, jakich dostarczają: biomarkery spożycia (ang. intake biomarkers) − odzwierciedlają aktualne lub niedawne spożycie konkretnych składników diety, np. stężenie karotenoidów w surowicy jako wskaźnik spożycia warzyw i owoców [5]; biomarkery statusu (ang. status biomarkers) − odzwierciedlają stężenie składników odżywczych w tkankach lub płynach ustrojowych, co informuje o ich magazynowaniu w organizmie (np. ferrytyna dla żelaza, 25(OH)D dla witaminy D) [6]; biomarkery funkcji (ang. functional biomarkers) − mierzą wpływ składników odżywczych na procesy metaboliczne lub funkcje biologiczne. Odzwierciedlają, jak efektywnie organizm wykorzystuje dany składnik odżywczy (np. homocysteina jako marker funkcji witamin B6, B12 i folianów) [7]; biomarkery efektu/ryzyka (ang. effect/risk biomarkers) − wskazują na biologiczną odpowiedź organizmu na dietę lub stan odżywienia, często powiązane ze zwiększonym ryzykiem rozwoju chorób (np. hs-CRP jako marker stanu zapalnego) [8].   Niedobory witamin i minerałów są powszechne, a ich wpływ na zdrowie często jest niedoceniany, ponieważ objawy mogą być niespecyficzne i narastać stopniowo. Wśród nich witamina D − 25(OH)D − jest złotym standardem w ocenie statusu witaminy D w organizmie. Jej niedobór, definiowany jako stężenie 25(OH)D w surowicy poniżej 30 ng/ml (75 nmol/L), według Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego stanowi globalny problem zdrowotny [9]. Niski poziom witaminy D jest silnie skorelowany z przewlekłym zmęczeniem, obniżonym nastrojem, osłabioną odpornością, bólami mięśniowo-szkieletowymi, a także zwiększonym ryzykiem rozwoju wielu chorób przewlekłych. Monitorowanie jej poziomu jest kluczowe zarówno w diagnostyce, jak i w ocenie skuteczności suplementacji [10]. Kolejnym istotnym markerem jest ferrytyna, białko magazynujące żelazo, które odzwierciedla jego zapasy w organizmie. Jest to znacznie bardziej czuły wskaźnik niedoboru żelaza niż sama hemoglobina czy morfologia krwi, ponieważ jej poziom obniża się już w początkowych fazach niedoboru, zanim rozwinie się pełnoobjawowa niedokrwistość. Według WHO poziom ferrytyny < 15 ng/ml dla kobiet nieciężarnych jest uznawany za niedobór, natomiast w praktyce klinicznej często używa się progu < 30 ng/ml jako suboptymalnego, zwłaszcza w przypadku objawów takich jak zmęczenie, osłabienie, bladość i pogorszenie funkcji poznawczych. Co istotne, ferrytyna jest białkiem ostrej fazy, co oznacza, że jej poziom może być zawyżony w stanach zapalnych, maskując rzeczywisty niedobór żelaza, dlatego ważne jest interpretowanie jej wyników w kontekście innych markerów zapalnych, takich jak CRP [11].  Ponadto witamina B12 (kobalamina) i kwas foliowy to 2 witaminy z grupy B kluczowe dla prawidłowej syntezy DNA, funkcjonowania układu nerwowego i procesów metylacji. Niedobory mogą prowadzić do anemii megaloblastycznej, neuropatii, zaburzeń poznawczych, zmęczenia i podwyższonego poziomu homocysteiny [12]. Pomimo że zakres referencyjny dla stężenia witaminy B12 w surowicy obejmuje wartości ≥ 200 pg/ml, liczne doniesienia sugerują, że objawy niedoboru mogą występować już przy poziomach < 400 pg/ml, dlatego w praktyce klinicznej za optymalny uznaje się poziom powyżej tej wartości [13]. Biomarkery metaboliczne odgrywają fundamentalną rolę w diagnostyce zaburzeń takich jak insulinooporność, które są rosnącym problemem cywilizacyjnym i często leżą u podłoża wielu chorób przewlekłych, w tym otyłości, cukrzycy typu 2 i chorób sercowo-naczyniowych [14].  Podstawowe markery oceny gospodarki węglowodanowej to glukoza na czczo, insulina na czczo i wskaźnik HOMA-IR.  Glukoza na czczo wskazuje na bieżący poziom cukru we krwi, natomiast podwyższony poziom insuliny na czczo często świadczy o insulinooporności, czyli stanie, w którym komórki organizmu nie reagują prawidłowo na insulinę, co prowadzi do nadmiernej produkcji hormonu przez trzustkę. Stan ten objawia się zmęczeniem po posiłkach, trudnościami w redukcji masy ciała, tendencją do gromadzenia tkanki tłuszczowej trzewnej i zwiększonym apetytem na słodycze. Wskaźnik HOMA-IR > 2,5 jest uznawany za nieprawidłowy dla populacji europejskiej i wskazuje na istotne zaburzenia w gospodarce glukozowo-insulinowej. Ponadto HbA1c (hemoglobina glikowana) odzwierciedla średnie stężenie glukozy we krwi z ostatnich 2−3 mies., będąc ważnym wskaźnikiem długoterminowej kontroli glikemii i ryzyka powikłań cukrzycowych [15]. Standardowe badanie oceniające ryzyko miażdżycy i chorób sercowo-naczyniowych, jakim jest profil lipidowy (obejmujący cholesterol całkowity, LDL, HDL, triglicerydy), również dostarcza cennych informacji, a jego parametry często się poprawiają pod wpływem odpowiedniej interwencji żywieniowej i stylu życia [16].  Biomarkery stanu zapalnego są kluczowe w identyfikacji przewlekłego, niskopoziomowego stanu zapalnego (ang. low-grade inflammation), uznawanego za istotny czynnik przyczyniający się do rozwoju wielu chorób przewlekłych niezakaźnych, w tym chorób serca, cukrzycy, otyłości, a nawet niektórych nowotworów i zaburzeń neurologicznych. Białko C-reaktywne (CRP, w szczególności w formie wysokoczułej hs-CRP) jest czułym i szeroko stosowanym markerem stanu zapalnego w organizmie. Wartości hs-CRP powyżej 1,0 mg/L często wskazują na obecność przewlekłego stanu zapalnego, który może być nasilany przez czynniki dietozależne, takie jak spożycie cukrów rafinowanych i tłuszczów trans, nadmierna masa ciała, przewlekły stres czy zaburzenia mikrobioty [17]. Zgodnie z klasyfikacją zaproponowaną przez American Heart Association (AHA) i Centers for Disease Control and Prevention (CDC), stężenie hs-CRP <1,0 mg/L uznaje się za niskie ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, poziom 1,0−3,0 mg/L za ryzyko umiarkowane, natomiast wartości > 3,0 mg/L wskazują na wysokie ryzyko rozwoju powikłań sercowo-naczyniowych. Redukcja poziomu hs-CRP poprzez interwencje żywieniowe i zmiany stylu życia jest ważnym celem terapeutycznym. Homocysteina to aminokwas, którego podwyższony poziom jest markerem dysfunkcji szlaków metylacyjnych. Wzrost homocysteiny jest ściśle związany z niedoborami witamin B6, B12 i kwasu foliowego, które są niezbędne do jej prawidłowego metabolizmu. Wysoki poziom homocysteiny jest niezależnym czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, udaru mózgu i neuropatii, dlatego jej monitorowanie jest kluczowe, zwłaszcza w przypadku objawów neurologicznych czy obciążeń rodzinnych. Zastosowanie tych biomarkerów pozwala dietetykom i lekarzom na precyzyjne zidentyfikowanie biochemicznych podstaw problemów zdrowotnych pacjentów, a co za tym idzie, na tworzenie znacznie bardziej skutecznych i celowanych planów interwencji żywieniowych i suplementacyjnych [1]. Przypadek kliniczny − interwencja dietetyczna oparta na biomarkerach Pani Anna to 42-letnia księgowa z dużego miasta, prowadząca siedzący tryb życia i deklarująca niski poziom aktywności fizycznej. Większość posiłków spożywała poza domem, wybierając dania typu fast food oraz produkty bogate w cukry proste. Skarżyła się na przewlekłe zmęczenie, senność mimo 7−8 godzin snu na dobę, trudności z koncentracją, a także postępujący przyrost masy ciała, co znalazło odzwierciedlenie we wskaźniku BMI wynoszącym 27,5 kg/m². Dodatkowo zgłaszała objawy dyskomfortu ze strony przewodu pokarmowego, głównie częste wzdęcia i uczucie ciężkości po posiłkach. Próby samodzielnej redukcji masy ciała poprzez tzw. „diety cud” nie przynosiły trwałych efektów. Po wykluczeniu chorób przewlekłych w podstawowych badaniach laboratoryjnych, lekarz pierwszego kontaktu skierował ją na konsultację dietetyczną w celu pogłębionej diagnostyki żywieniowej.  Dane i pomiary Płeć Wiek Masa ciała Wzrost BMI Kobieta 42 lata 75 kg 165 cm 27,5 kg/m²   Aktywność fizyczna Rodzaj aktywności Częstotliwość Czas trwania Spacery o niskiej intensywności Spacery 2 razy w tygodniu, jednak zdarzają się tygodnie, w których pacjentka nie spaceruje Do 30 min Stan kliniczny Choroby/zaburzenia metaboliczne: insulinooporność, utajony niedobór żelaza. Dolegliwości: przewlekłe zmęczenie, senność, trudności z koncentracją, dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takie jak wzdęcia i uczucie pełności po posiłku.   Alergie i nietolerancje: nie stwierdzono. Stosowane leki: Brak Suplementacja: Brak Panel biomarkerów (badania) Wykonany panel biomarkerów wykazał szereg istotnych odchyleń.  Stężenie 25(OH)D wynosiło 18 ng/ml, co wskazywało na niedobór witaminy D, składnika kluczowego m.in. dla funkcji odpornościowych, regulacji nastroju i ogólnego poziomu energii.  Obniżona ferrytyna (28 ng/ml) sugerowała fazę utajoną niedoboru żelaza mimo prawidłowego poziomu hemoglobiny, co mogło wyjaśniać zmęczenie i spadek wydolności psychicznej.  Dodatkowo dolna granica normy dla witaminy B12 (220 pg/ml) oraz podwyższony poziom homocysteiny (15 µmol/L) sugerowały zaburzenia w szlakach metylacyjnych, z możliwym ryzykiem sercowo-naczyniowym i negatywnym wpływem na funkcje poznawcze.  Kluczowe znaczenie miały także wyniki gospodarki glukozowo-insulinowej. Poziom glukozy na czczo wynosił 98 mg/dL, insuliny 12 mU/L, a wskaźnik HOMA-IR sięgał 2,9, co potwierdzało insulinooporność.  Wysokie stężenie białka C-reaktywnego (hs-CRP 4,5 mg/L) wskazywało z kolei na obecność przewlekłego stanu zapalnego niskiego stopnia, typowego dla zespołów metabolicznych i diety obfitującej w żywność przetworzoną.   Proponowane postępowanie Na podstawie wyników przeprowadzono indywidualnie dobraną interwencję żywieniową. Dieta została zorientowana na redukcję składników prozapalnych, w tym cukru rafinowanego, tłuszczów trans oraz wysoko przetworzonych produktów spożywczych. W ich miejsce wprowadzono żywność o właściwościach przeciwzapalnych: warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, ryby, drób, nasiona roślin strączkowych oraz źródła zdrowych tłuszczów, takie jak orzechy, nasiona, awokado czy oliwa z oliwek. W celu poprawy glikemii i funkcji mikrobioty zwiększono udział błonnika pokarmowego oraz ustalono regularny rytm posiłków.  Równocześnie wdrożono suplementację celowaną. Zastosowano wysokie dawki witaminy D (4000 IU/dobę − dawka terapeutyczna, pod kontrolą specjalisty), żelazo z witaminą C w celu poprawy wchłaniania, a także kompleks witamin z grupy B, ze szczególnym uwzględnieniem metylokobalaminy i metylofolianu. Suplementacja kwasami tłuszczowymi omega-3 miała na celu obniżenie stanu zapalnego i poprawę funkcji poznawczych, natomiast magnez wspomagał procesy metaboliczne oraz przeciwdziałał uczuciu zmęczenia. Zalecenia obejmowały również modyfikację stylu życia. Wprowadzono codzienne spacery jako formę umiarkowanej aktywności fizycznej, zasugerowano techniki poprawiające jakość snu oraz podstawowe techniki redukcji stresu. Efekty po 3 miesiącach leczenia Po 3 mies. interwencji zaobserwowano istotną poprawę. Masa ciała zmniejszyła się o 5 kg, ustąpiły problemy z brakiem koncentracji, poprawił się nastrój oraz ogólne samopoczucie. Ustąpiły także problemy trawienne.  Wyniki badań kontrolnych Powtórzone badania wykazały normalizację wszystkich kluczowych biomarkerów − poziom witaminy D wzrósł do 45 ng/ml, ferrytyny do 55 ng/ml, a stężenie homocysteiny uległo redukcji do 8 µmol/L. Parametry insulinooporności również uległy poprawie − HOMA-IR wyniósł 1,3, a CRP spadło do 0,8 mg/L, co wskazywało na skuteczne wygaszenie stanu zapalnego. Przypadek pani Anny stanowi przykład skuteczności spersonalizowanej interwencji dietetycznej opartej na biomarkerach. Ich zastosowanie pozwoliło nie tylko na precyzyjną diagnostykę problemu, lecz również umożliwiło monitorowanie efektów w czasie. Personalizacja terapii na podstawie rzeczywistych wskaźników metabolicznych i żywieniowych zamiast ogólnych zaleceń populacyjnych pozwoliła osiągnąć trwałą poprawę stanu zdrowia i jakości życia. Rycina 1. Jak biomarkery wspierają spersonalizowaną dietoterapię? Źródło: opracowanie własne. Podsumowanie  Współczesna dietetyka coraz częściej stawia na spersonalizowane podejście do pacjenta, a choć tradycyjne metody oceny odżywiania są pomocne, ich subiektywność i ograniczenia w ocenie biodostępności składników stanowią istotne wyzwanie. Odpowiedzią na to są biomarkery, które zyskują kluczowe znaczenie jako obiektywne narzędzia diagnostyczne, pozwalające na precyzyjną ocenę spożycia, statusu, funkcji i ryzyka związanego ze stanem odżywienia. Dzięki nim możliwe jest wykrywanie niedoborów witamin (np. D, B12), mikroelementów (np. żelazo), zaburzeń metabolicznych (insulinooporność, profil lipidowy) oraz przewlekłych stanów zapalnych (hs-CRP), często zanim pojawią się wyraźne objawy. Zastosowanie biomarkerów umożliwia dietetykom i lekarzom precyzyjne zidentyfikowanie biochemicznych podstaw problemów zdrowotnych pacjentów, co przekłada się na tworzenie znacznie skuteczniejszych i bardziej celowanych planów interwencji żywieniowych i suplementacyjnych, prowadząc do zindywidualizowanej i efektywnej opieki zdrowotnej. Bibliografia Picó C. i wsp. Biomarkers of Nutrition and Health: New Tools for New Approaches. Nutrients. 2019, 11(5), s. 1092. Thompson F.E. i wsp. Need for technological innovation in dietary assessment. J Am Diet Assoc 2010, 110(1), s. 48−51. Frobisher C., Maxwell S.M. The estimation of food portion sizes: a comparison between using descriptions of portion sizes and a photographic food atlas by children and adults. J Hum Nutr Diet 2003,16(3), s. 181−188. Potischman N. Biologic and methodologic issues for nutritional biomarkers. J Nutr 2003,133, Suppl 3, 875S−880S. Rock C.L. i wsp: Carotenoids: a nutritional biomarker of fruit and vegetable intake. J Am Diet Assoc 2013, 113(10), s. 1319−1327. Biesalski H.K., Tinz, J. The role of biomarkers in personalized nutrition. [w:]Lönnerdal M.R.K. i wsp. (red.), Personalized nutrition: a new approach to improving human health 2017.  Selhub J. The many facets of folate. Nutr Rev 2008, 66(1), s. 1−13. Petersen A.M., Pedersen B.K. The anti-inflammatory effect of exercise. J Appl Physiol 2005, 98(4), s. 1154−1162. Rusińska A. i wsp. Zasady suplementacji i leczenia witaminą D: nowelizacja 2018. Postępy Neonatol, 24(1), s. 1−24 (rekomendacje Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego). Płudowski P. i wsp. Wytyczne dotyczące zapobiegania i leczenia niedoboru witaminy D: aktualizacja 2023 w Polsce. Składn Odżywcze 2023, 15(3), s. 695. Koulouridis I., Tsioufis C. Iron deficiency and inflammation: Clinical implications and therapeutic perspectives. J Hyperten 2018, 36(11), s. 2217−2219. National Institutes of Health: Vitamin B12 fact sheet for health professionals 2024 Hannibal L. i wsp. Biomarkers and algorithms for the diagnosis of vitamin B12 deficiency. Front Mol Biosci 2016, 3, s. 27. Horton W.B. i wsp. Metabolic and vascular insulin resistance: partners in the pathogenesis of cardiovascular disease in diabetes. Diabet Complic Cardiovas Health 2025, 3289(6), H1218−H1236. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne: Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2025. Curr Top Diabet 2025. Mann J., Truswell A.S. (red.). Essentials of human nutrition. Oxford University Press 2017. Giolo E., Stocco G. Clinical and pharmacogenomic aspects of C-reactive protein. Pharmacogenomics 2013, 14(13), s. 1633−1645.

W praktyce dietetycznej oraz medycznej rośnie zapotrzebowanie na rzetelną wiedzę dotyczącą żywieniowych strategii wspierania odporności – zarówno w kontekście profilaktyki populacyjnej, jak i u pacjentów przewlekle chorych czy osób w okresach zwiększonego ryzyka infekcji. Rola dietetyka klinicznego, działającego wspólnie z lekarzem i innymi specjalistami, polega na kompleksowej ocenie stanu zdrowia pacjenta i wdrożeniu zaleceń, które obejmują nie tylko optymalizację podaży składników odżywczych, ale również edukację w zakresie higieny życia, profilaktyki szczepień oraz minimalizacji czynników stresogennych.

Sezon jesienno-zimowy wiąże się z wyraźnym wzrostem zachorowań na infekcje układu oddechowego o etiologii wirusowej. Dominują zakażenia grypą, RSV, rinowirusami oraz koronawirusami. Przebieg choroby jest zazwyczaj łagodny i samoograniczający. Diagnostyka opiera się głównie na ocenie klinicznej. Leczenie ma charakter objawowy i nie wymaga antybiotykoterapii, chyba że istnieje podejrzenie nadkażenia bakteryjnego. W profilaktyce kluczowe znaczenie mają szczepienia, higiena rąk, wietrzenie pomieszczeń, unikanie skupisk ludzkich, suplementacja witaminy D oraz codzienna aktywność fizyczna i zdrowa dieta.

Żelazo jest jednym z kluczowych pierwiastków dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Bierze udział w produkcji hemoglobiny, wspiera odporność i wpływa na poziom energii. Niedobór żelaza może prowadzić do anemii, osłabienia, zaburzeń koncentracji czy ogólnego zmęczenia. W takich sytuacjach warto rozważyć żelazo w płynie - formę suplementu, która wyróżnia się łatwiejszym wchłanianiem i większą wygodą stosowania niż tradycyjne tabletki.

W dniach 25–27 listopada 2025 roku Ptak Warsaw Expo stanie się centrum innowacji, ekologii i zdrowego stylu życia. To właśnie wtedy odbędzie się 7. edycja Targów BioExpo – największych w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej targów produktów ekologicznych, naturalnych i funkcjonalnych.

Polski rynek gastronomiczny dynamicznie się rozwija, a największy wzrost odnotowuje sektor szybkiej obsługi. Restauracje typu QSR, food trucki, punkty grab & go czy bary samoobsługowe stawiają dziś na automatyzację, szybkość i wydajność. Właśnie dla tej grupy odbiorców powstały targi Gastro Quick Service 2025, które odbędą się w dniach 30 września – 2 października 2025 w centrum wystawienniczym Ptak Warsaw Expo.

Gazowanie wody w domu to proekologiczne i ekonomiczne rozwiązanie, które przynosi korzyści zarówno środowisku, jak i Twojemu portfelowi. Redukcja zużycia plastikowych butelek, oszczędność nawet 70% na napojach oraz łatwa wymiana nabojów SodaStream wspierają ekologiczny styl życia. Dzięki temu możesz cieszyć się świeżymi, zdrowymi napojami bez sztucznych dodatków, jednocześnie wspierając ideę zero waste oraz świadomą konsumpcję. Dowiedz się więcej o zaletach tego rozwiązania!