Kwasy tłuszczowe omega-3 odgrywają kluczową rolę w rozwoju i prawidłowym funkcjonowaniu ludzkiego organizmu – wielu kluczowych jego narządów i szlaków metabolicznych. Ten dobroczynny wpływ jest obserwowany od urodzenia (a nawet życia płodowego – stąd wskazana jest również suplementacja tych substancji w okresie prenatalnym i w okresie ciąży), aż do późnego wieku starczego. Liczne badania potwierdzają skuteczność i zdecydowanie korzystny wpływ kwasów omega-3 na wiele procesów: poznawczych, pamięć, uwagę kontrolę emocji i zachowań, szczególnie w grupie pacjentów pediatrycznych z zaburzeniami neurorozwojowymi oraz seniorów. Udowodniono w wielu badaniach, że podawanie preparatów suplementacyjnych zawierających kwasy omega-3 (odpowiednio zbilansowanych pod względem dawki i proporcji), stanowi cenne wsparcie w funkcjonowaniu poznawczym i neuroprotekcyjnym oraz działa profilaktycznie w aspekcie zaburzeń neurodegeneracyjnych i psychiczno- -emocjonalnych [1, 2].

Selen jest pierwiastkiem śladowym, który mimo niewielkiego zapotrzebowania ilościowego odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia człowieka. Jego znaczenie wynika przede wszystkim z udziału w mechanizmach obrony antyoksydacyjnej oraz prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego. W praktyce dietetycznej selen bywa często niedoceniany, mimo że jego niedobory są stosunkowo częste w populacjach europejskich, m.in. ze względu na niską zawartość tego pierwiastka w glebach i żywności [1]. W ostatnim czasie zainteresowanie selenem wzrosło, szczególnie w kontekście chorób przewlekłych, starzenia się organizmu oraz zwiększonej podatności na infekcje. Coraz więcej badań wskazuje, że odpowiedni status selenu w organizmie sprzyja ograniczeniu stresu oksydacyjnego, wspiera odporność i może wpływać na przebieg wielu schorzeń, co czyni go istotnym elementem interwencji żywieniowych [2].

Zaparcia są powszechnym problemem zdrowotnym w populacji dziecięcej i osób starszych, obniżającym komfort życia i wpływającym na codzienne funkcjonowanie. Jednym z najważniejszych czynników modyfikowalnych jest podaż błonnika pokarmowego, odgrywającego fundamentalną rolę w profilaktyce i leczeniu zaparć poprzez wpływ na objętość i konsystencję stolca, perystaltykę jelit oraz skład mikrobioty jelitowej. Szczególne znaczenie przypisuje się błonnikowi rozpuszczalnemu, który dzięki zdolności wiązania wody i fermentacji w jelicie grubym wykazuje korzystne działanie regulujące rytm wypróżnień.   

Zespół jelita nadwrażliwego (IBS) jest jedną z najczęściej występujących czynnościowych chorób przewodu pokarmowego i istotnie wpływa na jakość życia pacjentów. W ostatnich latach nastąpił znaczący postęp w rozumieniu jego patogenezy, obejmującej zaburzenia mikrobioty jelitowej, nadwrażliwość trzewną, dysregulację osi jelito–mózg oraz przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu. Celem niniejszego artykułu jest omówienie aktualnego stanu wiedzy dotyczącego IBS, ze szczególnym uwzględnieniem roli probiotykoterapii oraz konieczności różnicowania IBS z innymi, często błędnie zdiagnozowanymi zaburzeniami jelitowymi.

Probiotyki i prebiotyki to składniki występujące w żywności, lekach oraz suplementach diety. Zarówno probiotyki, jak i prebiotyki wykazują szereg prozdrowotnych właściwości, dzięki czemu z powodzeniem są wykorzystywane w leczeniu i prewencji różnych stanów chorobowych. Aby jednak czerpać korzyści zdrowotne, jakie niesie ze sobą przyjmowanie pro- i prebiotyków, kluczowy jest prawidłowy dobór preparatu wysokiej jakości oraz o udowodnionej naukowo skuteczności w danej sytuacji klinicznej. Cennymi narzędziami ułatwiającymi to zadanie w codziennej praktyce lekarza i dietetyka klinicznego są przede wszystkim aktualne wytyczne Światowej Organizacji Gastroenterologicznej, oparte na solidnych dowodach naukowych. Wykorzystanie ich w codziennej praktyce klinicznej nie tylko realnie zwiększa szansę powodzenia w terapii, ale także ogranicza ryzyko zdrowotne pacjentów.

Odporność jest procesem dynamicznym, na który można wpływać poprzez styl życia i dietę. Kluczową rolę odgrywa tzw. oś jelito– –płuca, wskazująca, że stan mikrobioty jelitowej oraz integralność bariery jelitowej mają istotny wpływ na odporność dróg oddechowych i przebieg infekcji. Jelita, będące największym narządem immunologicznym (GALT), odpowiadają za „szkolenie” komórek odpornościowych i utrzymanie równowagi między tolerancją a reakcją zapalną. Szczególne znaczenie mają krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), powstające z fermentacji błonnika, które wzmacniają barierę jelitową, modulują stan zapalny i wspierają mechanizmy przeciwwirusowe również w płucach. Z kolei zaburzenia mikrobioty (dysbioza), spowodowane m.in. dietą zachodnią, nadużywaniem antybiotyków, przewlekłym stresem czy niedoborami witaminy D, mogą osłabiać odporność i zwiększać podatność na infekcje. W tym kontekście probiotyki są przedstawiane jako narzędzie precyzyjnej modulacji odporności, przy czym ich działanie jest szczepozależne.

Artykuł omawia najważniejsze założenia Standards of Care in Diabetes ADA 2025 w kontekście żywienia, cukrzycy i insulinooporności. Podkreśla kluczową rolę terapii żywieniowej, indywidualizacji zaleceń dietetycznych oraz redukcji masy ciała w poprawie kontroli glikemii. Przedstawia także znaczenie integracji diety z farmakoterapią i systemami ciągłego monitorowania glikemii (CGM) w nowoczesnym leczeniu cukrzycy.

Otyłość dzieci i młodzieży jest przewlekłą chorobą zwiększającą ryzyko zaburzeń metabolicznych w dorosłości. Agoniści receptora GLP-1 stanowią skuteczną opcję farmakologiczną w leczeniu otyłości. Terapia ta charakteryzuje się akceptowalnym profilem bezpieczeństwa, jednak jej mechanizm działania wiąże się z ograniczeniem podaży energii i potencjalnymi konsekwencjami żywieniowymi w okresie wzrastania. Dostępne dane wskazują na możliwy pośredni wpływ agonistów GLP-1 na mikrobiotę jelitową. Skuteczność i bezpieczeństwo leczenia zależą od prowadzenia terapii skojarzonej z udziałem dietetyka.

OPIS PRZYPADKU Powód wizyty u dietetyka Pacjentka cierpi z powodu otyłości i insulinooporności. W ostatnim czasie zdiagnozowano u niej dodatkowo stan przedcukrzycowy, co spowodowało, że pacjentka po raz kolejny zaczęła rozważać odchudzanie i zmianę sposobu odżywiania. Przechodziła liczne diety, jednak nieskutecznie – masa ciała wzrastała po kilku miesiącach do poprzedniej albo wyższej. Jak sama twierdzi, nie potrafi powstrzymać się przed jedzeniem słodyczy. Czuje, jakby była od nich uzależniona. Za każdym razem, kiedy je odrzuca, jeszcze bardziej nie potrafi się powstrzymać. Ostatnio coraz częściej występują u niej napady objadania się. Czuje się bezradna i zmęczona. Płeć Wiek Masa ciała Wysokość BMI kobieta 42 lata 95 kg 172 cm 32,11 – otyłość I stopnia   Aktywność fizyczna Częstotliwość treningu Rodzaj treningu Czas trwania jednostki treningowej nieregularna, podejmowana przy kolejnych próbach odchudzania; regularnie tylko spacery, które pacjentka lubi spacery ok. 30–40 min Stan kliniczny 1. Jednostki chorobowe:    stan przedcukrzycowy,  insulinooporność,  otyłość. 2. Dolegliwości:  osłabienie,  zmęczenie,  senność,  wahania nastroju,  niepokój. 3. Alergie i nietolerancje:  brak. 4. Leki:  metformina. 5. Suplementacja:  brak. 6. Wyniki ostatnich badań laboratoryjnych: glukoza na czczo – 125 mg/dl, insulina na czczo – 13 mU/ml, HOMA-IR – 4,01, podwyższony poziom kortyzolu – 27 ug/dl, podwyższony poziom OB oraz CRP. 7. Dodatkowe informacje: przebyte ciąże – 1, karmienie piersią – nie, menstruacje – regularnie. WYWIAD ŻYWIENIOWO-ZDROWOTNY Dzień powszedni Pobudka ok. 07:00 rano, godzina pójścia spać – ok. 23:00. Godziny posiłków nieregularne. Zdarza się podjadanie pomiędzy posiłkami. Śniadanie, obiad, kolacja i przekąski pomiędzy. Śniadanie jest zjadane w biegu, najczęściej jest to drożdżówka lub gotowa kanapka. Obiad najczęściej jednodaniowy, często kanapka i coś słodkiego. Przygotowuje posiłek tylko dla siebie i uważa, że nie ma sensu się starać i marnować czasu. Kolacja jest przygotowywana pod preferencje córki. Pacjentka je w większości nieregularnie, w zależności od ilości czasu wolnego. Trudno jest jej oszacować spożywaną liczbę kalorii, bardzo często słodycze zastępują posiłek, ale też są dodatkiem pomiędzy posiłkami Dzień wolny Jedzenie jest bardziej regularne, bo przygotowuje posiłki dla siebie i córki Styl odżywiania Liczba posiłków Często trudno określić liczbę posiłków ze względu na ich małą objętość i liczbę przekąsek. Bardzo dużo kawy z mlekiem Stres a jedzenie W związku z obowiązkami domowymi i zawodowymi często odczuwa stres i napięcie. W momentach obciążenia występują napady objadania się Podjadanie między posiłkami Często, sprzyjają temu okoliczności pracy (siedząca, w domu) Wcześniejsze dietoterapie Przechodziła przez liczne diety. Odkąd pamięta, miała nadwagę i próbowała schudnąć. Masa ciała zwiększyła się najbardziej po urodzeniu córki. Od tamtej pory wzrasta z każdym kolejnym rokiem. Stosowała chyba wszystkie możliwe diety. Często stawia przed sobą wyzwania typu: dieta warzywno-owocowa, detoks od słodyczy itp. Preferencje żywieniowe Pacjentka nie ma specjalnych preferencji   Styl życia Charakter pracy Umysłowa, na siedząco Godziny pracy Wyznaczane w zależności od ilości pracy, nieregularne Zmiany Brak Czas snu w dni powszednie Pobudka: godz. 07:00 Sen: godz. 23:00 Czas snu w dni wolne Pobudka: godz. 09:00 Sen: godz. 00:00–01:00 Dodatkowe informacje o pacjencie Pacjentka jest osobą samotnie wychowującą 9-letnią córkę. Prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą – biuro rachunkowe. Przeszła przez ciężki rozwód. Stara się z optymizmem patrzeć w przyszłość, jednocześnie coraz częściej ma poczucie, że obszar jedzenia wymyka się jej spod kontroli. Nigdy nie była zadowolona ze swojego wyglądu, ale teraz chciałaby chociaż uzyskać masę ciała z tamtego okresu (75 kg). Skupia swoją uwagę głównie na córce i na swoich klientach, zostawiając swoje potrzeby na dole listy do zrobienia. Najczęściej nie ma już siły, żeby zająć się sobą. Uważa, że jej największym problemem jest „uzależnienie od słodyczy”. Nie potrafi z nich rezygnować, a kiedy zdecyduje się je zjeść, rezygnuje z diety. Z drugiej strony zdaje sobie sprawę, że w dużej mierze to problem z jej myśleniem o jedzeniu i nad tym chciałaby popracować. WNIOSKI Z WYWIADU ŻYWIENIOWO-ZDROWOTNEGO Zaburzenia gospodarki węglowodanowej to bardzo często występujące zaburzenia metaboliczne, pojawiające się bez względu na wiek. Początkowo objawy mogą być ignorowane, jednak nieleczone mogą prowadzić do cukrzycy i chorób współwystępujących. Obecnie na świecie obserwuje się niekorzystną tendencję wzrostu zachorowań na cukrzycę, zwłaszcza typu 2. Zjawisko to przybiera rozmiary epidemii [1, 2].  W Polsce współczynnik chorobowości z powodu cukrzycy typu 2 osiągnął wartość 5,37%, co oznacza, że ok. 2 mln osób w naszym kraju choruje na cukrzycę [3].  Powolny i podstępny rozwój tej postaci cukrzycy sprawia, że w momencie jej rozpoznania ok. 50% chorych ma już przewlekłe powikłania tej choroby, które decydują o pogorszeniu jakości i skróceniu oczekiwanego czasu życia tych chorych [4]. Stężenie glukozy we krwi jest kluczowym pomiarem, a jej podwyższony poziom jest objawem zaburzeń gospodarki węglowodanowej, takich jak insulinooporność (z wysokim stężeniem insuliny dodatkowo) oraz stan przedcukrzycowy, które stanowią pierwszy krok do wystąpienia cukrzycy [2]. Otyłość nie musi wiązać się bezpośrednio z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej, ale często współwystępuje [3]. Objawy występujące u pacjentki: senność, przewlekłe zmęczenie, duży głód i ochota na słodkie produkty, obniżenie nastroju, problemy ze schudnięciem są powiązane z zaburzeniami w metabolizmie glukozy i insuliny oraz stają się dodatkowym czynnikiem utrudniającym psychologicznie proces zmiany [4]. Warto się zastanowić, czy uzasadnione jest określenie przez pacjentkę swojego stanu jako uzależnienia od słodyczy? Czy cukier uzależnia? Coraz częściej wykorzystywanym w publikacjach medialnych stwierdzeniem jest problem uzależnienia od cukru czy słodyczy. W związku z prezentowanymi przez „uzależnionych” objawami związanymi z brakiem dostępu do słodkiego jedzenia, wiele osób utwierdza się w przekonaniu, że istnieje podobieństwo między uzależnieniem od substancji psychoaktywnych a jedzeniem. Wiele kampanii i ostrzeżeń związanych z promocją zdrowia zawiera przekazy na temat groźnej substancji, jaką jest cukier. Popularne są detoksy cukrowe, wyzwania rezygnowania z cukru, odstawienie. Czy jednak w świetle badań naukowych stwierdzenie, że cukier uzależnia, jest uzasadnione? Czy to uzależnienie od cukru jest przyczyną otyłości i problemów z utrzymaniem prawidłowej masy ciała? Czy komunikaty wysyłane do społeczeństwa motywują do zmiany? Celowo zawarłam ten popularny przekaz w tytule artykułu, by móc się do niego odnieść. Ważne w podjęciu dyskusji na ten temat będzie zwrócenie uwagi na dwa aspekty uzależnienia:  fizjologiczny – związany z wpływem substancji na organizm,  psychologiczny – związany z nadawaniem słodkiemu smakowi specjalnej wartości.  Szukając naukowego uzasadnienia dla twierdzenia, że cukier uzależnia, próbowano odnosić się przede wszystkim do układu nagrody w mózgu w powiązaniu z wydzielaniem dopaminy [5]. Badania wskazują, że mózgowe mechanizmy związane z regulacją apetytu i nagradzającą funkcją żywności ewoluowały, by chronić nas przed niedoborami pokarmowymi. Brak pożywienia, a co za tym idzie – obniżenie stężenia glukozy we krwi wywołuje głód, który silnie motywuje organizm do poszukiwania pokarmu. Dostarczenie pokarmu silnie pobudza układ nagrody, czego konsekwencją jest osiągnięcie przyjemności [6]. Mózgowy układ nagrody zlokalizowany jest głównie w okolicy podwzgórzowo-limbicznej, a jego działanie stymulowane jest przez grupę neuroprzekaźników, do których należą: dopamina, serotonina, noradrenalina i endogenne peptydy opioidowe [7]. Dopaminowe przekaźnictwo synaptyczne wzrasta zarówno w odpowiedzi na naturalne czynniki nagradzające, takie jak: pożywienie czy aktywność seksualna, jak i na skutek podawania środków uzależniających. Jednak, jak pokazuje tabela 1, stopień pobudzenia w przypadku jedzenia jest daleko niższy niż przy innych uzależniających substancjach [8].  Ponadto dopamina bierze udział w bardzo wielu procesach mózgowych i wzrost jej poziomu można odnotować również np. podczas ćwiczeń [9]. W kontekście słodyczy czy jedzenia mówi się również o syndromie odstawienia czy tzw. cravingu (pragnienie żywności), który dla wielu osób jest argumentem na możliwość uzależnienia się od jedzenia czy cukru. Jednak w przypadku osób z otyłością zapominamy o mechanizmach związanych z zaburzeniem gospodarki węglowodanowej poprzez prowadzony do tej pory styl życia, podejmowane już próby odchudzania, a co za tym idzie – rozregulowaniem ośrodków głodu i sytości [10].  Tabela 1. Wzrost wydzielania dopaminy pod wpływem czynników nagradzających Czynnik nagradzający Wzrost wydzielania dopaminy Smaczne jedzenie 50% Seks 50–100% Alkohol etylowy 125–200% Marihuana 125–175% Nikotyna 225% Morfina/heroina 150–300% Kokaina 400% Amfetamina 1000% Źródło: Jabłonowska-Lietz B., Wrzosek M., Nowicka G., Czy cukier może uzależniać? – ścieżkami mózgowego układu nagrody, „Żywienie Człowieka i Metabolizm” XXXIX(4), 2012, 8. Hipoglikemia może dawać objawy podobne do odstawienia substancji uzależniającej, takie jak: drżenie mięśniowe, nerwowość czy problemy z koncentracją, a będzie wywołana głodem lub dietą bogatą w węglowodany proste. Cukrowy detoks czy restrykcyjna dieta mogą prowadzić do hipoglikemii i poczucia uzależnienia od cukru.  Dobrze opisanym zjawiskiem jest również hipoglikemia reaktywna po posiłku, dająca podobne objawy [11]. Występowanie insulinooporności i brak wrażliwości komórek na insulinę, a dalej odczuwanie zwiększonego głodu to efekt IO, a nie uzależnienie. Insulina jest hormonem sytości, zaburzenia w jej funkcjonowaniu mogą prowadzić do sięgania po jedzenie, często słodkie i kaloryczne [12]. Powołując się na badania na szczurach karmionych cukrem i kokainą, można pokusić się o poparcie tezy o uzależnieniu, o ile nie przyjrzymy się bliżej okolicznościom badania. W badaniu szczury wybierały częściej wodę z cukrem, o ile nie musiały zbyt długo czekać – wtedy proporcje zaczynały się zmieniać. Z drugiej strony zwierzęta przyzwyczajały się do efektów, jakie cukier dawał szybciej i dopamina nie była już wyrzucana tak intensywnie. Można podobnie zaobserwować taki efekt związany z dostępnością jedzenia u ludzi, być może jest to nasz ewolucyjnie wytworzony mechanizm zapobiegający uzależnieniu od jedzenia. Efekt uzależnienia od cukru u szczurów był silny, kiedy pomiędzy dostarczaniem pokarmu wprowadzano dłuższe przerwy – to po prostu głodzenie i przekarmianie, które wpływa na wymienione wcześniej mechanizmy hormonalne. Kiedy szczury mogły mieć cukier, gdy tylko chciały, objadanie się nie występowało. W rzeczywistości reagowały na cukier tak jak na każdy inny rodzaj żywności, co wskazuje, że to restrykcja jest problemem, a nie cukier [13]. W przypadku badań na zwierzętach nie ma mowy o zbadaniu wpływu psychologicznych funkcji na jedzenie. Podsumowując, trudno znaleźć dowody z badań u ludzi, które potwierdzają tezę o uzależnieniu od cukru. Bardziej możliwe jest uzależnienie od jedzenia jako uzależnienie behawioralne, powiązane z czynnikami psychologicznymi, jak w przypadku zaburzeń odżywiania. Uzależnienie od substancji psychoaktywnych doprowadza uzależnione osoby do bardzo ryzykownych zachowań, by uzyskać kolejną dawkę narkotyku. Nie możemy tego powiedzieć o jedzeniu czy cukrze. Pragnienie jedzenia rozpatrujmy bardziej w kategoriach uzależnienia behawioralnego niż fizycznego, bo prawdopodobnie nie sama moc substancji uzależnia, co doznania, do których się przyzwyczailiśmy w związku z jej konsumpcją [14]. Uzależnienie zabiera pacjentowi decyzyjność i wpływ, dlatego z psychologicznego punktu widzenia w pracy z osobami z nadwagą i otyłością warto unikać tego stwierdzenia albo wyjaśniać różnice. Uzależnienia behawioralne powstają wskutek częstego powtarzania określonych zachowań w celu uzyskania przyjemności, ulgi, rozładowania napięcia, pozytywnych stanów emocjonalnych lub innego rodzaju gratyfikujących efektów [15].  Podejście psychodietetyczne do problemu ze słodyczami bierze pod uwagę różne mechanizmy wzmożonej na nie ochoty. Pozwala odzyskać wpływ i kontrolę bez rezygnowania z substancji i nadawania jej nadmiernej wartości. WYBRANE INTERWENCJE DIETETYCZNE DO ZASTOSOWANIA U PACJENTKI Dokładny wywiad żywieniowy, aby poznać zwyczaje żywieniowe pacjentki i zastosować podstawowe zasady racjonalnego żywienia przy zaburzeniach gospodarki węglowodanowej. Wprowadzenie i analiza dzienniczka żywieniowego ze zwróceniem uwagi na liczbę posiłków w ciągu dnia, ich skład i wielkość oraz wpływ na podjadanie i sięganie po słodycze. Edukacja żywieniowa biorąca pod uwagę wpływ diety bogatej w węglowodany i produkty wysokoprzetworzone na odczuwanie sytości oraz wzmożoną ochotę na słodycze [11]. Wykazanie wpływu jedzenia przetworzonej żywności na zwiększenie liczby przyjmowanych kalorii [16]. Wprowadzenie początkowo diety opartej na racjonalnym odżywianiu, a nie typowej redukcji. Zwiększenie podaży warzyw i owoców, zamiana słodyczy na bardziej wartościowe wersje, komponowanie bardziej sycących i odżywczych posiłków. Zachęcenie do uważności odczuwania sytości po posiłkach opartych na węglowodanach i tych bogatych we wszystkie składniki odżywcze. Edukacja na temat indeksu i ładunku glikemicznego w dietoterapii zaburzeń gospodarki węglowodanowej. Dla pacjentki problemem jest gotowanie tylko dla siebie, dlatego ważne będzie wspólne ułożenie planu żywienia biorącego pod uwagę jej niechęć. Rozwiązaniem będzie kompozycja posiłków, które można dłużej przechowywać lub mrozić, powtarzanie potraw, które są smaczne i sycące. Rozważenie odpowiednio dobranego cateringu dietetycznego. Próba odtworzenia ulubionych słodyczy w wersji z ograniczeniem ilości cukru, korzystając z erytrytolu lub ksylitolu, choć one też nie pozostają bez wpływu na stężenie glukozy w surowicy krwi – działanie to jest jednak słabsze i wolniejsze. Z drugiej strony należy rozważyć, jak wpływa na pacjentkę odczucie jedzenia zamienników. Może się okazać, że lepiej sprawdzi się zjedzenie rzadko satysfakcjonującego rodzaju słodyczy niż częściej zamienników. Nie wprowadzamy zakazu jedzenia słodyczy, bo to tylko zwiększy psychologicznie ochotę na nie. Tworzenie list produktów zakazanych nie jest skuteczne [17]. Rozmowa na temat odpowiedniej ilości cukru w diecie i sprawdzenie, ile pacjentka dostarcza sobie cukru w produktach, których nie uważa za słodkie i problematyczne, np. ketchup, gotowe sosy, gotowe dania. Zwrócenie uwagi na wpływ regularnego sposobu odżywiania i odpowiednich porcji na ilość podjadania. Rozmowa na temat możliwości niedożywienia jakościowego związanego ze zbyt małą liczbą innych składników, nie z kalorycznością. Efektem tego może być uczucie głodu. WYBRANE INTERWENCJE PSYCHODIETETYCZNE DO ZASTOSOWANIA U PACJENTKI W historii pacjentki widzimy możliwość wpływu aspektów psychologicznych, stresu i napięć na prowadzony styl życia. Słodycze i jedzenie spełniają funkcje psychologiczne: nagroda, pocieszenie, obniżenie poziomu napięcia. Warto z pacjentką przeanalizować sytuacje, kiedy pojawia się szczególna ochota na słodycze albo napady objadania się. Zachęcamy pacjentkę do prowadzenia dzienniczka, w którym nie tylko zanotuje, co jadła, ale też w sytuacjach sięgania po dodatkowe posiłki opisze okoliczności oraz poziom napięcia (tabela 2).  Dzięki takiemu monitoringowi łatwiej będzie odkryć zależności i zastanowić się nad praktycznymi rozwiązaniami. Pacjentka musi nauczyć się odpowiadać na pytania: Jak inaczej mogę obniżyć poziom napięcia w tej chwili? Czy jest inny sposób, żeby wynagrodzić sobie ciężki dzień? W jaki sposób mogę sobie dodać energii? Co mogę zrobić, by nie jeść z nudów? Drugim krokiem jest pomoc pacjentce w analizie sytuacji, które doprowadzają do takiego samopoczucia i emocji. Nasze emocje są efektem naszej interpretacji sytuacji, które nas spotykają [18]. Różne osoby różnie reagują na to samo wydarzenie. Warto zastanowić się, jakie są moje myśli, przekonania i interpretacje sytuacji, które generują napięcie i stres? Gdyby oceniała je moja przyjaciółka, na co zwróciłaby uwagę? Czy mam wpływ na sytuacje, które mnie stresują? Co mogę zrobić? Z czego wynika obniżenie poziomu energii? Czy są jakieś dodatkowe, przyjemne zajęcia, które pozwolą mi inaczej wypełnić wieczorne godziny niż telewizja i jedzenie? Kolejny krok to wzmocnienie poczucia własnej skuteczności, które jest istotnym predyktorem zmian zdrowotnych [19]. Warto zastosować z pacjentką wdrożenie planu interwencji zmian zdrowotnych opartego na 3 poziomach: plan minimum, optimum i maksimum – do wyboru w zależności od zasobów energii. Często pacjenci po pierwszym potknięciu rezygnują i wracają do wyuczonych zachowań z poczuciem winy. Korzystanie z planu minimum, w którym zawieramy naprawdę najmniejsze i najbardziej podstawowe kroki, pomaga wytrwać w poczuciu działania. Ważnym elementem jest również wzmacnianie samooceny, która u osób z otyłością jest obniżona i wzmacnia niechęć do zmian [20]. Praktykowanie życzliwości i podejścia opartego na samowspółczuciu (self-compassion) jest skuteczne w naprawianiu relacji z jedzeniem i ze sobą. Badania wskazują, że przyjęcie postawy życzliwości wobec trudnych doświadczeń związanych z ciałem może pomóc wejść w proces uważności w jedzeniu i przezwyciężyć niezadowolenie z ciała [21]. W praktyce oznaczałoby to próby zmiany wewnętrznych negatywnych komunikatów na pozytywne. Sprawdza się również dziennik wdzięczności, w którym notujemy, za co jesteśmy wdzięczni sobie i swojemu ciału. Zmieniamy proporcje myślenia o sobie krytycznie na minimalnie większą życzliwość. Jesteśmy uważni na to, jak się czuje nasze ciało i jak mu okazujemy szacunek. Tabela 2. Przykładowy dzienniczek sięgania po dodatkowe posiłki – okoliczności oraz poziom napięcia Posiłek Pora posiłku Skala głodu (0–10) Okoliczności Emocje Skala emocji (1–10) Wnioski Batonik 11:00 7 Podczas pracy Zmęczenie Napięcie 7 5 Jeśli jestem głodna i potrzebuję przerwy, powinnam zrobić sobie większy i odżywczy posiłek. Podczas przygotowania trochę się poruszam i obniżę napięcie Czekolada 19:00 3 Oglądanie telewizji Smutek Znudzenie Osamotnienie 7 6 8 Oglądanie telewizji sprzyja sięganiu po jedzenie. Czy mogę wybrać zdrowsze przekąski? O czym informują mnie te emocje? Czego potrzebuję? Źródło: opracowanie własne. LISTA ZALECEŃ I PRZECIWWSKAZAŃ Prowadzenie dzienniczka żywieniowego z rozszerzeniem na sytuacje i emocje prowadzące do sięgania po słodycze i nadmierne jedzenie. Analiza i określenie pomocnych strategii. Edukacja żywieniowa w kwestii podejmowania dobrych wyborów w zakresie diety odżywczej i sycącej. Nauka komponowania posiłków. Przezwyciężanie niechęci do przygotowywania posiłków. Włączenie technik praktykowania uważności w jedzeniu i nie tylko. Skupienie na jedzeniu w czasie posiłku. Jedzenie o regularnych godzinach, w odpowiednim miejscu, bez zajmowania się innymi rzeczami i bez pośpiechu. Zastosowanie planu minimum, optimum i maksimum w zakresie odżywiania, aktywności oraz wsparcia emocjonalnego. WSKAZÓWKI DLA DIETETYKA Unikaj zachęcania pacjentki do zbyt dużych ograniczeń. Stan emocjonalny i poczucie „uzależnienia” od jedzenia wywołują dodatkowe napięcie, którego unikniemy, wprowadzając zmiany powoli. Jednocześnie zwróć pacjentce uwagę, że uzależnienie od słodyczy jest związane z nawykiem i interpretowaniem swoich odczuć, a to można zmienić, wprowadzając zasady związane z odżywianiem oraz poprzez zmianę myślenia o sobie w tej sytuacji. Podkreślaj każdy mały sukces i wprowadzoną zmianę, uczulaj, że potknięcia są elementem procesu zmiany. Trudno zmienić przyzwyczajenia w krótkim czasie, nawykowe działanie wygrywa w sytuacjach kryzysowych i napięcia.  Praca z pacjentką z otyłością oraz zaburzeniami gospodarki węglowodanowej wymaga tak samo dużego zaangażowania we wprowadzenie zasad odżywiania i naukę komponowania posiłków, jak i w pracę nad procesem behawioralnego uzależnienia od jedzenia. Od specjalisty wymaga się uważności na pozostałe problemy pacjentki, analitycznego myślenia i wrażliwości na trudności w dokonywaniu zmian.  Bibliografia King H., Aubert R.E., Herman W.H., Global burden of diabetes, 1995–2025: prevalence, numerical estimates, and projections, „Diabetes Care” 21, 1998, 1414–1431. Harris M.I., Flegal K.M., Cowie C.C. i wsp., Prevelence of diabetes, impaired fasting glucose and impaired glucose tolerance in US adults: the Third National Health and Nutrition Examination Survey, 1988–1994, „Diabetes Care” 21, 1998, 518–524. Szybiński Z., Polskie wieloośrodkowe badania nad epidemiologią cukrzycy (PWBEC) 1998–2000, „Pol. Med. Wewn.” 106, 2001, 751–758. UK Prospective Diabetes Study Group (UKPDS): Intensive blood glucose control with sulphonylurea or insulin compared with conventional treatment and risk of complications in patient with type 2 diabetes (UKPDS 33), „Lancet” 352, 1998, 837–853. Martel P., Fantino M., Mesolimbic dopaminergic system activity as a function of food reward: A microdialysis study, „Pharmacol Biochem Behav.” 53(1), 1996, 221–226. Vetulani J., Uzależnienia lekowe: mechanizmy neurobiologiczne i podstawy farmakoterapii, „Alkoholizm i Narkomania” 14(1), 2001, 13–58. Yamamoto T., Neural substrates for the processing of cognitive and affective aspects of taste in the brain, „Arch Histol Cytol.” 69, 2006, 243–525. Jabłonowska-Lietz B., Wrzosek M., Nowicka G., Czy cukier może uzależniać? – ścieżkami mózgowego układu nagrody, „Żywienie Człowieka i Metabolizm” XXXIX(4), 2012, 8. Greenberg D., St Peter J.V., Sugars and Sweet Taste: Addictive or Rewarding? „Int J Environ Res Public Health” 18(18), 2021, 9791; doi:10.3390/ijerph18189791. Hill A.J., The psychology of food craving, „Proc Nutr Soc.” 66(2), 2007, 277–285; doi:10.1017/S0029665107005502. Markus C.R., Rogers P.J., Brouns F., Schepers R., Eating dependence and weight gain; no human evidence for a „ sugar-addiction” model of overweight, „Appetite”. 114, 2017, 64–72; doi:10.1016/j.appet.2017.03.024. Samuel V., Shulman G., The pathogenesis of insulin resistance: Integrating signaling pathways and substrate flux, „J Clin Invest.” 126(1), 2016, 12–22; doi:10.1172/JCI77812. Westwater M.L., Fletcher P.C., Ziauddeen H., Sugar addiction: the state of the science, „Eur J Nutr.” 55(Suppl 2), 2016, 55–69; doi:10.1007/s00394-016-1229-6. Benton D., The plausibility of sugar addiction and its role in obesity and eating disorders, „Clinical nutrition” 29(3), 2010, 288–303. Hebebrand J., Albayrak Ö., Adan R., Antel J., Dieguez C., de Jong J., Leng G., Menzies J., Mercer J.G., Murphy M., van der Plasse G., Dickson S.L., „Eating addiction”, rather than „food addiction”, better captures addictive-like eating behavior, „Neurosci Biobehav Rev.” 47, 2014, 295–306. Hall K.D., Ultra-processed diets cause excess calorie intake and weight gain: A one-month inpatient randomized controlled trial of ad libitum food intake; doi:10.31232/OSF.IO/W3ZH2. Kristeller J.L., Wolever R.Q., Mindfulness-Based Eating Awareness Training for Treating Binge Eating Disorder: The Conceptual Foundation, „The Journal of Treatment & Prevention” 19, 2010 – Issue 1: Eating Disorders and Mindfulness. Heszen-Niejodek, I., Emocje, ocena poznawcza i strategie w procesie radzenia sobie, [w:] Heszen-Niejodek I. (red.), Teoretyczne i kliniczne aspekty radzenia sobie ze stresem psychologicznym, Poznań 2002, 174–197. Ogińska-Bulik N., Chanduszko-Salska J., Psychologiczna charakterystyka kobiet z nadwagą i otyłością, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Psychologica” 4, 2000, 35–43. Puhl R.M., Heuer C.A., The stigma of obesity: a review and update, „Obesity” (Silver Spring, Md) 17(5), 2009, 941–964. Ferreira C., Pinto-Gouveia J., Duarte C., Self-compassion in the face of shame and body image dissatisfaction: Implications for eating disorders, „Eating Behaviors” 14, 2013, 207–210.

To jedno z najczęściej zadawanych pytań przez miłośników kawy – i jednocześnie jedno z najtrudniejszych. Nie istnieje jedna, uniwersalna odpowiedź, bo „najlepsza” kawa to ta, która odpowiada Twoim preferencjom smakowym, sposobowi parzenia i codziennym nawykom. Zanim jednak przejdziemy do konkretnych marek, warto zrozumieć podstawy – czyli różnice między najpopularniejszymi gatunkami ziaren oraz kawą rozpuszczalną.

Otyłość jest przewlekłą, wieloczynnikową chorobą metaboliczną o narastającym znaczeniu zdrowotnym i społecznym, wymagającą kompleksowego i długoterminowego postępowania terapeutycznego. Współczesne wytyczne polskich i międzynarodowych towarzystw naukowych jednoznacznie wskazują na konieczność integracji interwencji żywieniowych, behawioralnych, psychologicznych oraz – w uzasadnionych przypadkach – farmakoterapii i leczenia bariatrycznego.

Leczenie otyłości i związanych z nią powikłań stanowi obecnie jedno z największych wyzwań nie tylko dla systemu opieki zdrowotnej, ale również dla całego społeczeństwa. Ostatnie lata przyniosły dynamiczny rozwój nowych metod farmakoterapii otyłości, co daje coraz szerszemu gronu pacjentów szansę na powrót do zdrowia i poprawę komfortu życia. Nowe leki są również szansą dla tych chorych, dla których kiedyś jedynym rozwiązaniem była operacja bariatryczna. Warunkiem skuteczności i bezpieczeństwa farmakoterapii otyłości jest jednak równoczesne wprowadzenie modyfikacji stylu życia (zdrowego odżywiania, regularnej aktywności fizycznej, dbania o zdrowie psychiczne), do czego niezbędne jest objęcie pacjenta opieką multidyscyplinarnego zespołu terapeutycznego złożonego z lekarzy, dietetyków, fizjoterapeutów i psychologów.