Selen jako fundament ochrony antyoksydacyjnej i wsparcie odporności

Selen (Se) to pierwiastek śladowy odkryty po raz pierwszy w 1817 r. przez szwedzkiego chemika Jönsa Jacoba Berzeliusa. Pierwotnie uważano go za naturalnie występującą toksynę, jednak pogląd ten uległ zmianie po nieoczekiwanym odkryciu Schwarza i Foltza z 1957 r., że selen zapobiega martwicy wątroby u szczurów [3, 4]. Od tego czasu Se zaczął być postrzegany jako pierwiastek korzystny dla zdrowia. Chociaż występuje on w bardzo niskich stężeniach w organizmie człowieka, to jego niedobór może powodować zaburzenia w funkcjonowaniu różnych układów. Organizm ludzki nie jest w stanie syntetyzować selenu i jest on pozyskiwany głównie z pożywienia [2]. 
Biologiczne działanie selenu realizowane jest niemal wyłącznie poprzez selenoproteiny, czyli białka zawierające selenocysteinę w centrum aktywnym. W organizmie człowieka zidentyfikowano ok. 25 selenoprotein, z których wiele odgrywa istotną rolę w regulacji odpowiedzi immunologicznej, kontroli stresu oksydacyjnego oraz modulacji procesów zapalnych [2, 5, 6]. Uczestniczą one również w szerokim spektrum procesów biologicznych, obejmujących utrzymanie homeostazy redoks, regulację ekspresji genów, metabolizm hormonów tarczycy, funkcjonowanie układu nerwowego oraz ochronę integralności błon komórkowych [2, 6]. 
Kluczową grupę selenoprotein stanowią enzymy o aktywności oksydoredukcyjnej, takie jak glutation peroksydazy (GPX) i reduktazy tioredoksyny (TXNRD), które odpowiadają za neutralizację reaktywnych form tlenu i zapobieganie uszkodzeniom oksydacyjnym lipidów, białek oraz DNA [6, 13]. Dzięki temu selenoproteiny pełnią funkcję centralnego elementu endogennego systemu antyoksydacyjnego, szczególnie istotnego w tkankach narażonych na wysoki stres oksydacyjny [2, 13]. Inne selenoproteiny, takie jak dejodynazy jodotyroninowe (DIO), uczestniczą w regulacji metabolizmu hormonów tarczycy poprzez konwersję tyroksyny (T4) do biologicznie aktywnej trijodotyroniny (T3), co podkreśla znaczenie selenu dla prawidłowej regulacji metabolizmu i gospodarki energetycznej organizmu [2]. Ponadto selenoproteina P (SELENOP) pełni kluczową funkcję w transporcie i dystrybucji selenu do tkanek obwodowych, warunkując optymalną ekspresję pozostałych selenoprotein [1, 2].
Wszechstronność działania selenoprotein sprawia, że odpowiedni status selenu jest istotnym czynnikiem wspierającym funkcjonowanie wielu układów organizmu, a jego niedobór może sprzyjać rozwojowi zaburzeń immunologicznych, chorób przewlekłych oraz procesów związanych ze starzeniem się organizmu [1, 5, 6].

Selenoproteiny a stres oksydacyjny i regulacja odpowiedzi immunologicznej

Jednym z podstawowych mechanizmów immunomodulacyjnych selenu jest jego udział w utrzymaniu precyzyjnie kontrolowanej homeostazy redoks komórek odpornościowych, która warunkuje ich prawidłową aktywację, proliferację i funkcję efektorową [2]. Równowaga ta nie polega wyłącznie na eliminacji reaktywnych form tlenu (ROS), lecz na ich fizjologicznym „dawkowaniu”, umożliwiającym prawidłową sygnalizację immunologiczną [1]. Aktywacja układu odpornościowego, zarówno w odpowiedzi na zakażenie, jak i w przebiegu stanu zapalnego, wiąże się ze zwiększoną produkcją ROS. Choć cząsteczki te pełnią funkcję sygnałową i przeciwdrobnoustrojową, ich nadmiar, przekraczający zdolności buforowe endogennych systemów antyoksydacyjnych, prowadzi do uszkodzeń DNA, lipidów i białek, a także zaburzeń sygnalizacji oraz patologicznej aktywacji odpowiedzi zapalnej [1, 7].
Selen nie działa jako klasyczny „zmiatacz wolnych rodników”, lecz jako regulator enzymatycznych szlaków kontroli stresu oksydacyjnego, oddziałując na wiele typów tkanek i komórek, w tym komórki układu odpornościowego. Wykazano, że odpowiedni status selenu sprzyja efektywnemu usuwaniu wodoronadtlenków i nadtlenków lipidowych, m.in. w sercu, wątrobie, nerkach, tarczycy oraz mózgu, co ma znaczenie zarówno dla ochrony strukturalnej komórek, jak i dla regulacji procesów zapalnych [2, 9, 13]. Mechanizmy te wiążą się również z modulacją apoptozy i autofagii – procesów istotnych dla eliminacji komórek uszkodzonych oraz kontroli odpowiedzi immunologicznej [21]. Centralną rolę w kontroli tego procesu odgrywają GPX oraz TXNRD. GPX katalizują redukcję nadtlenku wodoru i nadtlenków lipidowych, chroniąc integralność błon komórkowych i struktur białkowych przed peroksydacją, natomiast TXNRD utrzymują aktywność tioredoksyny – centralnego regulatora sygnalizacji redoks i proliferacji komórek immunologicznych w komórce [6, 13]. Dzięki skoordynowanemu działaniu tych enzymów selenoproteiny modulują aktywność czynników transkrypcyjnych zależnych od stresu oksydacyjnego, w szczególności NF-κB (jądrowy czynnik transkrypcyjny NF kappa B), odpowiedzialnego za ekspresję cytokin prozapalnych, takich jak TNF-α (czynnik martwicy nowotworów), IL-1β czy IL-6 [7, 13]. Pozwala to na ograniczenie nadmiernej reakcji zapalnej bez upośledzania skuteczności odpowiedzi przeciwinfekcyjnej. 
Co więcej, dane doświadczalne i kliniczne wskazują, że selen wpływa zarówno na odporność wrodzoną, jak i nabytą, oddziałując na funkcję neutrofili, makrofagów, komórek NK oraz limfocytów T i B. Jego działanie ma charakter immunomodulacyjny, a nie immunostymulujący, co oznacza zdolność do wzmacniania odpowiedzi w warunkach niedoboru oraz jej wygaszania w sytuacji nadmiernej aktywacji [2, 6]. Szczególnym przykładem selenoproteiny zaangażowanej w specyficzne funkcje komórek odpornościowych jest selenoproteina K (SELENOK), uczestnicząca w regulacji wewnątrzkomórkowego przepływu jonów wapnia (Ca2+), kluczowego dla aktywacji limfocytów T, makrofagów i neutrofili. Zaburzenia sygnalizacji Ca2+ w warunkach niedoboru SELENOK prowadzą do osłabionej odpowiedzi immunologicznej, co potwierdzono w modelach zwierzęcych z delecją genu SELENOK, wykazujących upośledzone usuwanie wirusów oraz zmniejszoną aktywność komórek efektorowych [14]. Istotnym elementem systemu selenozależnego pozostaje również selenoproteina P (SELENOP), pełniąca funkcję głównego białka transportującego selen w osoczu. Jej stężenie w surowicy odzwierciedla długoterminowy status selenu w organizmie i warunkuje optymalną ekspresję pozostałych selenoprotein w tkankach, w tym w komórkach układu odpornościowego. Wykazano, że poziom SELENOP koreluje z efektywnością odpowiedzi immunologicznej oraz przebiegiem zakażeń, co czyni ją istotnym biomarkerem w badaniach klinicznych [15, 16].

Selen a odporność przeciwwirusowa

Znaczenie selenu jest szczególnie wyraźne w kontekście zakażeń wirusowych, zwłaszcza wywoływanych przez wirusy RNA, których cykl replikacyjny jest silnie zależny od stanu redoks komórki gospodarza. W przebiegu infekcji wirusowych dochodzi do nasilonej produkcji ROS, co sprzyja zarówno uszkodzeniom komórek gospodarza, jak i tworzeniu środowiska ułatwiającego replikację wirusów oraz destabilizację ich genomu. Selenoproteiny, poprzez utrzymanie kontrolowanej równowagi redoks, ograniczają zdolność wirusów do wykorzystywania prooksydacyjnych warunków do własnej replikacji i ewolucji [17, 18].
Jednym z najlepiej udokumentowanych mechanizmów jest wpływ niedoboru selenu na wirulencję i zmienność genetyczną wirusów RNA. Badania eksperymentalne wykazały, że w warunkach niedoboru selenu wirusy, takie jak wirus grypy czy Coxsackievirus B3, ulegają mutacjom prowadzącym do powstania bardziej patogennych wariantów. Zjawisko to wiąże się z nasilonym stresem oksydacyjnym w komórkach gospodarza, który sprzyja błędom replikacyjnym materiału genetycznego wirusa [13, 19]. Co istotne, zmutowane wirusy zachowują zwiększoną zjadliwość nawet po przeniesieniu do organizmów z prawidłowym statusem selenu, co jednoznacznie wskazuje na rolę gospodarza, a nie samego patogenu, w kształtowaniu wirulencji [19].
Selen odgrywa również istotną rolę w modulacji odpowiedzi zapalnej towarzyszącej zakażeniom wirusowym, wpływając na równowagę pomiędzy skuteczną eliminacją patogenu a ochroną tkanek gospodarza. Adekwatny status selenu sprzyja ograniczeniu nadmiernej produkcji cytokin prozapalnych i zmniejsza ryzyko rozwoju niekontrolowanej odpowiedzi zapalnej, określanej jako „burza cytokin”. Mechanizm ten ma szczególne znaczenie w ciężkich zakażeniach wirusowych, w których nadmierna aktywacja układu odpornościowego prowadzi do uszkodzeń narządowych i pogorszenia rokowania [7, 13]. W przypadku wirusa grypy badania na modelach zwierzęcych jednoznacznie wskazują, że niedobór selenu nasila przebieg choroby, zwiększa uszkodzenia tkanki płucnej oraz sprzyja powstawaniu bardziej zjadliwych wariantów wirusa, podczas gdy odpowiedni status selenu ogranicza stres oksydacyjny i zmniejsza ciężkość objawów klinicznych [17, 19]. Efekt ten nie wynika z bezpośredniego działania przeciwwirusowego, lecz właśnie z poprawy zdolności gospodarza do kontroli odpowiedzi zapalnej i integralności bariery tkankowej. Z kolei u osób zakażonych wirusem HIV niski poziom selenu wiąże się z szybszą progresją choroby, głębszym spadkiem liczby limfocytów CD4+ 
oraz wyższą śmiertelnością. Mechanizmy te obejmują zarówno nasilony stres oksydacyjny, jak i osłabienie odporności komórkowej, w szczególności proliferacji i przeżywalności limfocytów T [7, 20]. 
Status selenu uznawany jest w tej populacji za niezależny czynnik prognostyczny przebiegu zakażenia [20, 22].
W kontekście zakażenia SARS-CoV-2 (COVID-19) badania epidemiologiczne wykazały, że niski status selenu oraz obniżone stężenie selenoproteiny P (SELENOP) korelują z cięższym przebiegiem choroby i wyższą śmiertelnością. Ponadto wykazano, że SARS-CoV-2 może hamować ekspresję wybranych selenoprotein, w tym GPX4, SELENOF oraz SELENOK, co prowadzi do zaburzeń homeostazy redoks, nasilonego stanu zapalnego oraz zwiększonej podatności komórek na uszkodzenia i śmierć [15, 16]. Zjawisko to może częściowo tłumaczyć obserwowaną dysfunkcję immunologiczną i wielonarządowy charakter ciężkich postaci COVID-19. Zgromadzone dane wskazują, że selen nie działa jako bezpośredni czynnik przeciwwirusowy, lecz stanowi kluczowy element odporności gospodarza, wpływając na stabilność genomu wirusów, modulację odpowiedzi zapalnej oraz zdolność organizmu do ograniczania uszkodzeń tkankowych. Utrzymanie prawidłowego statusu selenu ma istotne znaczenie dla przebiegu zakażeń wirusowych, zwłaszcza w populacjach narażonych na jego niedobór oraz w chorobach przebiegających z nasilonym stresem oksydacyjnym.

Efekt synergii selenu z innymi mikroelementami

Warto podkreślić, że ochrona antyoksydacyjna oraz prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego są wynikiem zintegrowanego działania wielu składników odżywczych, a nie efektu pojedynczego mikroelementu. Selen pełni w tym systemie funkcję regulatora enzymatycznego, który warunkuje sprawność całej sieci antyoksydacyjnej, jednak jego skuteczność biologiczna jest istotnie wzmacniana przez współdziałanie z innymi antyoksydantami i mikroelementami, w szczególności witaminą E, cynkiem oraz koenzymem Q10 [1, 23].
Najlepiej udokumentowaną interakcją biologiczną selenu jest jego funkcjonalna synergia z witaminą E. Witamina E (α-tokoferol) stanowi pierwszą linię obrony antyoksydacyjnej w fazie lipidowej, chroniąc wielonienasycone kwasy tłuszczowe błon komórkowych przed inicjacją peroksydacji. Selen, poprzez aktywność selenozależnych GPX (w szczególności GPX4) odpowiada za neutralizację już powstałych nadtlenków lipidów, zapobiegając ich dalszej degradacji i destabilizacji błon [1, 2, 24]. Takie sekwencyjne działanie tworzy klasyczny model antyoksydacyjnej synergii „przerywania i detoksykacji”, w którym witamina E ogranicza propagację reakcji wolnorodnikowych, a selen eliminuje ich produkty wtórne [24]. 
Równie ważna jest interakcja cynku i selenu, należących do kluczowych mikroelementów immunomodulujących, pełniących odmienne, lecz komplementarne funkcje. Cynk odgrywa zasadniczą rolę strukturalną i regulacyjną – stabilizuje białka, enzymy oraz czynniki transkrypcyjne, natomiast selen zabezpiecza te struktury przed inaktywacją oksydacyjną, utrzymując ich funkcjonalność w warunkach stresu metabolicznego i zapalnego [25, 26]. Cynk jest niezbędny do prawidłowej funkcji limfocytów T i B, komórek NK oraz makrofagów, a jego niedobór prowadzi do upośledzenia odporności komórkowej i humoralnej. Stres oksydacyjny może jednak wtórnie zaburzać homeostazę jonów cynku oraz aktywność enzymów cynkozależnych, co ogranicza skuteczność odpowiedzi immunologicznej. W tym kontekście selen, poprzez swoje właściwości redoks-regulacyjne, może pośrednio wspierać biodostępność i funkcjonalność cynku w komórkach układu odpornościowego [2, 25].
Z kolei koenzym Q10 (ubichinon) jest kluczowym składnikiem mitochondrialnego łańcucha oddechowego oraz ważnym antyoksydantem lipidowym. Jego biologiczna aktywność pozostaje w ścisłym związku ze statusem selenu, ponieważ enzymy selenozależne uczestniczą w utrzymaniu koenzymu Q10 
w jego zredukowanej, biologicznie aktywnej formie – ubichinolu [27]. Badania kliniczne, w tym randomizowane badania interwencyjne, wykazały, że łączna suplementacja selenu i koenzymu Q10 prowadziła do poprawy funkcji mitochondrialnej, obniżenia markerów stresu oksydacyjnego i stanu zapalnego oraz zmniejszenia ryzyka zdarzeń sercowo-naczyniowych. Najlepiej udokumentowanym przykładem takiej interwencji jest szwedzkie badanie KiSel-10, przeprowadzone w populacji osób starszych z niskim wyjściowym statusem selenu. W badaniu tym wykazano istotne zmniejszenie śmiertelności sercowo-naczyniowej, poprawę funkcji śródbłonka oraz redukcję biomarkerów zapalnych i stresu oksydacyjnego w grupie otrzymującej selen i koenzym Q10 w porównaniu z placebo [27, 28].
Złożona sieć interakcji pomiędzy selenem a innymi składnikami, w tym witaminą E, cynkiem, koenzymem Q10, ale również innymi antyoksydantami, odgrywa istotną rolę w modulacji procesów przewlekłego stresu oksydacyjnego i zapalenia, które leżą u podstaw wielu chorób cywilizacyjnych. Klinicznym potwierdzeniem znaczenia takiego działania skojarzonego jest randomizowane, podwójnie zaślepione badanie Bonelli i wsp., w którym długotrwała suplementacja preparatem zawierającym selen, witaminę E, witaminę C oraz β-karoten prowadziła do istotnego zmniejszenia ryzyka nawrotu gruczolaków jelita grubego u pacjentów po polipektomii [29]. Efekt ochronny był szczególnie wyraźny w długim okresie obserwacji, co sugeruje, że przewlekła modulacja stresu oksydacyjnego i procesów zapalnych, możliwa jedynie przy współdziałaniu wielu składników, może odgrywać kluczową rolę w prewencji wtórnej zmian przednowotworowych. Wyniki te wspierają koncepcję, że interwencje żywieniowe oparte na synergii kilku antyoksydantów są skuteczniejsze niż strategie monoskładnikowe, zwłaszcza w chorobach o charakterze długoterminowym, takich jak miażdżyca czy karcynogeneza [20].

Status selenu w organizmie — konsekwencje zdrowotne i implikacje dietetyczne

Niedobór selenu pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego, zwłaszcza w regionach o niskiej zawartości tego pierwiastka w glebie, co przekłada się na ograniczoną podaż pokarmową. Szacuje się, że znaczna część populacji europejskiej oraz azjatyckiej nie osiąga optymalnego spożycia selenu, co może skutkować subklinicznym obniżeniem aktywności selenoprotein [1, 23]. Według najnowszych norm żywienia dla populacji Polski zalecane spożycie selenu dla dorosłych wynosi ok. 55 µg/dobę, a wartości te są zróżnicowane w zależności od wieku, płci i stanu fizjologicznego (np. ciąża, laktacja) [30].
Stan niedoboru selenu koreluje z obniżoną odpornością, zwiększoną podatnością na infekcje, zaburzeniami metabolizmu lipidów oraz wyższym ryzykiem rozwoju chorób przewlekłych o podłożu zapalnym i oksydacyjnym [2, 31]. W warunkach niedoboru dochodzi do hierarchicznego ograniczenia syntezy selenoprotein, w pierwszej kolejności w tkankach obwodowych, co prowadzi do wzrostu stresu oksydacyjnego oraz upośledzenia funkcji komórek układu odpornościowego [32]. Nawet umiarkowane obniżenie statusu selenu może więc wpływać na skuteczność odpowiedzi immunologicznej, nie dając jednocześnie wyraźnych objawów klinicznych [1, 2].
Z drugiej strony, nadmierna podaż selenu, zwłaszcza w wyniku długotrwałej suplementacji w dawkach przekraczających fizjologiczne zapotrzebowanie, może prowadzić do selenozy. Objawy toksyczności obejmują zaburzenia żołądkowo-jelitowe, zmiany skórne i paznokciowe, wypadanie włosów oraz zaburzenia neurologiczne, co podkreśla wąski margines bezpieczeństwa pomiędzy niedoborem a nadmiarem tego pierwiastka [33]. 
Ryzyko to jest szczególnie istotne przy stosowaniu suplementów o wysokiej biodostępności bez wcześniejszej oceny statusu selenu w organizmie [33, 34]. Z tego względu personalizacja suplementacji powinna uwzględniać oznaczenie biomarkerów oraz indywidualne czynniki ryzyka pacjenta [32, 33]. 
W praktyce klinicznej znajomość roli selenu w utrzymaniu równowagi redoks i sprawności układu odpornościowego ma istotne znaczenie dla kompleksowej oceny stanu odżywienia pacjentów, zwłaszcza w grupach szczególnego ryzyka. Ocena statusu selenu może być uzasadniona u osób z nawracającymi infekcjami, chorobami zapalnymi, zaburzeniami wchłaniania, chorobami przewlekłymi oraz w populacji osób starszych, u których stres oksydacyjny i immunosenescencja odgrywają istotną rolę patofizjologiczną [1, 31].
Podstawowym źródłem selenu w diecie są produkty białkowe, takie jak ryby, owoce morza, mięso, jaja oraz produkty pełnoziarniste, a także orzechy brazylijskie, charakteryzujące się bardzo wysoką, choć zmienną zawartością selenu. Zawartość selenu w żywności jest jednak silnie uzależniona od warunków geograficznych i agronomicznych, co utrudnia precyzyjną ocenę jego podaży wyłącznie na podstawie jadłospisu [1, 23]. Suplementy diety zawierające selen różnią się formą chemiczną, biodostępnością i wpływem na ekspresję selenoprotein, co dodatkowo podkreśla konieczność indywidualnego podejścia do suplementacji [34].

Podsumowanie

Selen jest kluczowym mikroelementem warunkującym sprawne funkcjonowanie układów antyoksydacyjnych i odpornościowych poprzez swoją obecność w strukturze i aktywności selenoprotein. Jego znaczenie wykracza poza prostą neutralizację reaktywnych form tlenu i obejmuje regulację odpowiedzi zapalnej, odporności przeciwwirusowej oraz stabilność procesów metabolicznych w długiej perspektywie. Zarówno niedobór, jak i nadmiar selenu wiążą się z wyraźnymi konsekwencjami klinicznymi, co podkreśla konieczność monitorowania jego statusu oraz stosowania racjonalnych, dopasowanych interwencji dietetycznych opartych na aktualnej wiedzy naukowej. 

Bibliografia 

1. Rayman M.P. Selenium and human health. Lancet. 2012; 379(9822): 1256–1268.
2. Zhang F., Li X., Wei Y. Selenium and Selenoproteins in Health. Biomolecules. 2023; 13: 799. 
3. Rayman M.P. Food-chain selenium and human health: Emphasis on intake. Br. J. Nutr. 2008: 100; 254–268. 
4. Schwarz K., Foltz C.M. Factor 3 activity of selenium compounds. J. Biol. Chem. 1958; 233: 245–251.
5. Avery J.C., Hoffmann P.R. Selenium, selenoproteins, and immunity. Nutrients. 2018; 10(9): 1203. 
6. Labunskyy V.M., Hatfield D.L., Gladyshev V.N. Selenoproteins: molecular pathways and physiological roles. Physiol Rev. 2014; 94(3): 739–777.
7. Huang Z., Rose A.H., Hoffmann P.R. The role of selenium in inflammation and immunity. Antioxid Redox Signal. 2012; 16(7): 705–743.
8. Shengyu C., Yinhua L., Yuanhong L., Jinbo Z., Can F., Hao X., Changjiang Z. Selenium alleviates heart remodeling through Sirt1/AKT/GSK-3β pathway. Int. Immunopharmacol. 2022; 111: 109158. 
9. Wang Y., Liu B., Wu P., Chu Y., Gui S., Zheng Y., Chen X. Dietary Selenium Alleviated Mouse Liver Oxidative Stress and NAFLD Induced by Obesity by Regulating the KEAP1/NRF2 Pathway. Antioxidants. 2022; 11: 349. 
10. Zhang X., Wang Q., Zhang J., Song M., Shao B., Han Y., Yang X., Li Y. The Protective Effect of Selenium on T-2-Induced Nephrotoxicity Is Related to the Inhibition of ROS-Mediated Apoptosis in Mice Kidney. Biol. Trace Elem. Res. 2022; 200: 206–216. 
11. Marcocci C., Leo M., Altea M.A. Oxidative stress in graves’ disease. Eur. Thyroid. J. 2012; 1: 80–87.
12. Maraldi T., Riccio M., Zambonin L., Vinceti M., De Pol A., Hakim G. Low levels of selenium compounds are selectively toxic for a human neuron cell line through ROS/RNS increase and apoptotic process activation. Neurotoxicology. 2011; 32: 180–187.
13. Hoffmann P.R., Berry M.J. The influence of selenium on immune responses. Mol Nutr Food Res. 2008; 52(11): 1273–1280.
14. Verma S., Hoffmann F.W., Kumar M. et al. Selenoprotein K knockout mice exhibit deficient calcium flux in immune cells and impaired immune responses. J Immunol. 2011; 186(4): 2127–2137.
15. Rayman M.P., Calder P.C. Optimising COVID-19 vaccine efficacy by ensuring nutritional adequacy. Br J Nutr. 2021; 126(12): 1919–1931. 
16. Zhang J., Taylor E.W., Bennett K., Saad R., Rayman M.P. Association between regional selenium status and reported outcome of COVID-19 cases in China. Am J Clin Nutr. 2020; 111(6): 1297–1299.
17. Beck M.A., Handy J., Levander O.A. Host nutritional status: the neglected virulence factor. J Infect Dis. 2004; 189(4): 747–752.
18. Beck M.A., Levander O.A. Dietary selenium deficiency and viral infection. J Nutr. 1998; 128(12): 2465–2467.
19. Beck M.A., Shi Q., Morris V.C., Levander O.A. Rapid genomic evolution of a non-virulent Coxsackievirus B3 in selenium-deficient mice. Nat Med. 1995; 1(5): 433–436.
20. Arthur J.R., McKenzie R.C., Beckett G.J. Selenium in the immune system. J Nutr. 2003; 133(5 Suppl 1): 1457–1459.
21. Zhang Y., Roh Y.J., Han S.J. et al. Role of selenoproteins in redox regulation of immune responses. Redox Biol. 2020; 37: 101758.
22. Baum M.K., Shor-Posner G., Lai S. et al. High risk of HIV-related mortality is associated with selenium deficiency. J Acquir Immune Defic Syndr. 1997; 15(5): 370–374.
23. Fairweather-Tait S.J., Bao Y., Broadley M.R. et al. Selenium in human health and disease. Antioxid Redox Signal. 2011; 14(7): 1337–1383.
24. Brigelius-Flohé R., Traber M.G. Vitamin E: function and metabolism. FASEB J. 1999; 13(10): 1145–1155.
25. Prasad A.S. Zinc in human health: effect of zinc on immune cells. Mol Med. 2008; 14(5–6): 353–357.
26. Haase H., Rink L. The immune system and the impact of zinc during aging. Immun Ageing. 2009; 6: 9.
27. Alehagen U., Johansson P., Björnstedt M., Rosén A., Dahlström U. Cardiovascular mortality and N-terminal-proBNP reduced after combined selenium and coenzyme Q10 supplementation. Int J Cardiol. 2013; 167(5): 1860–1866.
28. Alehagen U., Aaseth J., Alexander J., Johansson P. Still reduced cardiovascular mortality 12 years after supplementation with selenium and coenzyme Q10. PLoS One. 2018; 13(4): e0193120.
29. Bonelli L., Puntoni M., Gatteschi B. et al. Antioxidant supplement and long-term reduction of recurrent adenomas of the large bowel. J Gastroenterol. 2013; 48(6): 698–705.
30. Rychlik E., Stoś K., Woźniak A., Mojska H. (red.) Normy żywienia dla populacji Polski. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy. 2024.
31. Vinceti M., Filippini T., Del Giovane C. et al. Selenium for preventing cancer. Cochrane Database Syst Rev. 2018; 1: CD005195.
32. Burk R.F., Hill K.E. Regulation of selenium metabolism and transport. Annu Rev Nutr. 2015; 35: 109–134.
33. Bai S., Zhang M., Tang S., Li M., Wu R., Wan S., Chen L., Wei X., Feng S. Effects and Impact of Selenium on Human Health, A Review. Molecules. 2024; 30(1): 50. 
34. Mehdi Y., Hornick J.L., Istasse L., Dufrasne I. Selenium in the environment, metabolism and involvement in body functions. Molecules. 2013; 18(3): 3292–3311.