Otyłość jako choroba przewlekła — postępowanie żywieniowe i interwencje psychodietetyczne

Otyłość to przewlekła choroba metaboliczna charakteryzująca się nadmiernym i patologicznie nasilonym gromadzeniem tkanki tłuszczowej, które stanowi zagrożenie dla zdrowia i jakości życia, zwiększając ryzyko powikłań i prowadząc do skrócenia oczekiwanej długości życia [1]. Jest klasyfikowana pod kodem E66 w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-10), a WHO uznaje ją za chorobę przewlekłą o tendencji do nawrotów i progresji we własnym obrazie klinicznym [2]. Epidemiologicznie otyłość osiągnęła rozmiary światowej pandemii – szacuje się, że w Polsce niemal 1 na 4 dorosłych choruje na otyłość, a 58,3% ma nadwagę [4, 5]. Prognozy natomiast wskazują, że w 2035 r. odsetek osób chorujących na otyłość w Polsce może wzrosnąć nawet do 33% [6, 7].
Podstawowym, powszechnie stosowanym narzędziem przesiewowym w rozpoznawaniu otyłości u osób dorosłych pozostaje wskaźnik masy ciała (Body Mass Index, BMI), obliczany jako iloraz masy ciała (kg) i kwadratu wzrostu (m²). Zgodnie z rekomendacjami WHO oraz PTLO wartości BMI 25,0–29,9 kg/m² rozpoznaje się jako nadwagę, natomiast BMI ≥ 30,0 kg/m² stanowi kryterium rozpoznania otyłości. Wyróżnia się tym samym:

• otyłość I stopnia: BMI 30,0–34,9 kg/m²,
• otyłość II stopnia: BMI 35,0–39,9 kg/m²,
• otyłość III stopnia (otyłość olbrzymia): 
• BMI ≥ 40,0 kg/m² [1, 2].

Należy podkreślić, że BMI jest wskaźnikiem pośrednim, który nie różnicuje składu ciała i nie odzwierciedla rozmieszczenia tkanki tłuszczowej w ciele, co ogranicza jego wartość prognostyczną u części pacjentów. Otyłość brzuszna może występować również u osób z BMI < 30 kg/m², co ma istotne znaczenie kliniczne, gdyż w tym przypadku również może stanowić ryzyko metaboliczne [1]. W związku z tym istotnym uzupełnieniem diagnostyki jest pomiar obwodu talii, pozwalający na identyfikację otyłości trzewnej, silnie związanej z ryzykiem sercowo-naczyniowym i metabolicznym. Przyjmuje się, że zwiększone ryzyko metaboliczne występuje przy obwodzie talii ≥ 80 cm u kobiet i ≥ 94 cm u mężczyzn, natomiast znacznie zwiększone ryzyko przy ≥ 88 cm u kobiet i ≥ 102 cm u mężczyzn [1, 3, 4].
Dodatkowo wskazane jest obliczanie WHtR (stosunku obwodu talii do wzrostu), który może umożliwić przewidywanie ryzyka metabolicznego:

• 0,4–0,49 – brak zwiększonego ryzyka zdrowotnego,
• 0,5–0,59 – zwiększone ryzyko zdrowotne,
• 0,6 lub więcej – istotne ryzyko powikłań metabolicznych [4].

Co więcej, rozpoznanie otyłości nie powinno opierać się wyłącznie na wartościach antropometrycznych, lecz uwzględniać także obecność chorób i zaburzeń związanych z nadmierną masą ciała, stopień upośledzenia funkcjonowania pacjenta, a także ryzyko progresji powikłań. Na tej podstawie otyłość może być rozpoznana również u pacjentów z BMI 27–29,9 kg/m², jeśli współistnieją powikłania metaboliczne wymagające leczenia, co ma znaczenie przy kwalifikacji do intensywnej terapii, w tym farmakologicznej [1].

Przyczyny rozwoju otyłości — etiologia polietiologiczna

Otyłość jest wynikiem wieloczynnikowej dysfunkcji równowagi energetycznej, związanej z przewagą podaży energii nad jej wydatkowaniem. Jednak jej przyczyny mogą być znacznie szersze i obejmują czynniki:

• metaboliczne i biologiczne:
  • dysregulacja neurohormonalna szlaków głodu i sytości (leptyna, grelina, oś podwzgórzowa),
  • choroby endokrynologiczne (np. niedoczynność tarczycy, zespół Cushinga),
  • uwarunkowania genetyczne, w tym monogenowe i syndromowe formy otyłości;
• środowiskowe i styl życia:
  • niewłaściwe nawyki żywieniowe – spożycie żywności wysokokalorycznej, wysokoprzetw...