Artykuł omawia, jak tradycyjna medycyna chińska (TCM) może pomóc w przygotowaniu organizmu na nadchodzącą zimę. Skupia się na zaleceniach dotyczących diety, ziół oraz stylu życia, które wspierają układ odpornościowy i utrzymanie równowagi energetycznej w chłodniejszych miesiącach. Szczególna uwaga została skierowana na znaczenie dostosowania codziennych nawyków do zmieniających się warunków atmosferycznych, by zminimalizować ryzyko chorób i poprawić ogólne samopoczucie w zimowym okresie.

Jesień i zima to czas, kiedy warto wesprzeć odporność swojego organizmu. Krążące w przestrzeni wirusy, bakterie i grzyby tylko czyhają na nasz „słabszy dzień”, żeby wedrzeć się do środka ciała i rozgościć w nim na jakiś czas. Aby tego uniknąć, należy postawić na profilaktykę zachowania zdrowia w postaci regularnego spożywania odżywczych posiłków, codziennej dawki aktywności fizycznej, spacerów (na świeżym powietrzu) oraz picia naparów ziołowych, które w naturalny sposób wzmacniają układ immunologiczny [1]. Odrobina historii Zioła są obecne we wspieraniu zdrowia pacjentów już od tysięcy lat. Czytamy o tym m.in. w księgach dotyczących umacniania zdrowia dzięki medycynie Wschodu (w medycynie chińskiej opracowanie najstarszego chińskiego zielnika przypisuje się Szen-Nungowi – XXVIII w. p.n.e.) oraz w indyjskich księgach dotyczących ajurwedy [2]. Nawet starożytny lekarz, znany jako ojciec medycyny, Hipokrates, leczył swoich pacjentów ziołami [3]. Istnieją również pisma egipskich lekarzy, którzy zapisywali w nich prozdrowotne receptury, datowane na XVII w. p.n.e. [2]. Papirus Ebersa (jego powstanie datowane jest na XVI w. p.n.e.) jest uznawany za najlepiej zachowane staroegipskie dzieło medyczno-farmaceutyczne. Manuskrypt zawiera blisko 900 re- ceptur leczniczych, w których dominowały zioła i różne części roślin. Już wówczas opisywano lecznicze działanie czosnku, aloesu, mięty, jaskółczego ziela, piołunu czy kory granatowca [2]. Dlaczego warto pić napary ziołowe? Zawarte w roślinach flawonoidy, olejki eteryczne, saponiny, garbniki i alkaloidy wykazują wyraźne właściwości prozdrowotne, m.in. (w zależności od rośliny, jej części i od tego, czy klasyfikowane są do roślin o wąskim czy szerokim indeksie terapeutycznym): antyoksydacyjne, przeciwnowotworowe, przeciwmiażdżycowe, hipotensyjne, uszczelniające śródbłonek naczyń włosowatych, przeciwzapalne, przeciwgrzybicze, antyagregacyjne, przeciwcukrzycowe, spazmolityczne, diuretyczne, przeciwalergiczne, estrogenne [4]. Dodatkowo medycyna chińska bardzo mocno zwraca uwagę na to, aby w okresie jesienno-zimowym dbać o dostarczanie organizmowi ciepłych płynów, aby nie wychładzać ciała, a ogrzewać je od środka. Napary ziołowe, zupy i kompoty (do których także dodaje się surowce roślinne, takie jak np. cynamon, goździki czy imbir) to główne źródła nawodnienia w czasie, kiedy na zewnątrz jest zimno [2]. Jednym z ziół, którym przypisuje się najsilniejsze działanie immunostymulujące, jest jeżówka purpurowa (Echinacea purpurea L.). Warto ją stosować w przypadku częstych nawracających infekcji górnych dróg oddechowych oraz przeziębień. Jest skuteczna w zwalczaniu zarówno chorób wirusowych (np. grypa, przeziębienie, opryszczka, odra, ospa, półpasiec, różyczka), jak i bakteryjnych (np. angina) [6]. Dobrze znaną rośliną leczniczą, powszechnie rosnącą w polskich lasach, jest sosna zwyczajna (Pinus sylvestris). Pędy sosny używane są jako środek wykrztuśny [4]. Kiedy pojawiają się objawy przeziębienia lub infekcji wirusowych, zalecane są surowce ziołowe, z których wykonuje się napary, mające m.in. działanie przeciwgorączkowe lub napotne. Do takich roślin należą: kwiat bzu czarnego (Sambuci flos), kwiat lipy (Tiliae flos), ziele i kwiat fiołka trójbarwnego (Violae herba cum flore), ziele tymianku (Thymi herba), kora wierzby (Salicis cortex) i owoc maliny (Rubi idaei flos) [4]. Marokańska werbena Omawiając napary prozdrowotne, trudno nie wspomnieć o jednym z bardziej znanych ziół we współczesnej fitoterapii (i skutecznych w kontekście wspierania zdrowia). Mowa tu o naparze z marokańskiej werbeny, zwanej także „marokańską miętą”. Ekstrakty z ziela werbeny stosowane są w ziołolecznictwie od dawna, zarówno w krajach azjatyckich, europejskich, jak i afrykańskich. Przede wszystkim ceni się ją za jej właściwości (udowodnione badaniami in vitro i in vivo): przeciwzapalne, przeciwkaszlowe, przeciwdrobnoustrojowe, moczopędne, przeciwutleniające, przeciwdrgawkowe, przeciwlękowe, uspokajające, przeciwnowotworowe i sekretolityczne. Zalecana jest w leczeniu chorób górnych dróg oddechowych, głównie w stanach zapalnych gardła i zatok [7, 8]. Poza wspomaganiem układu odpornościowego, omawiana roślina wykazuje wyjątkowo korzystne działanie podczas leczenia chorób skóry [9], a u kobiet zaburzeń ginekologicznych, takich jak zaburzenia menstruacji [8]. Wspiera także procesy laktacji [8]. W piśmiennictwie możemy również znaleźć informacje o działaniu moczopędnym werbeny i wykorzystywaniu jej w leczeniu chorób nerek oraz pęcherza moczowego [10]. To jeszcze nie koniec jej wspaniałych właściwości. Ekstrakty z ziela werbeny lekarskiej stosowane są również w zwalczaniu gorączki (towarzyszącej przeziębieniom). Wykorzystuje się ją także jako zioło wspomagające w leczeniu malarii oraz reumatyzmu [8, 10]. Zainteresowanie werbeną lekarską wynika m.in. z faktu występowania tego gatunku na wszystkich kontynentach [8]. Warto sięgnąć po mieszanki ziołowe Zioła są jak leki. Nie należy bagatelizować ich właściwości i tego, co mogą zrobić/wywołać w ludzkim organizmie. Stosowane z głową – będą leczyć. Stosowane bezmyślnie – mogą szkodzić. Zanim zacznie się stosować jakiekolwiek zioła, warto najpierw poczytać o ich właściwościach oraz wskazaniach do stosowania. Jeżeli ma się taką możliwość, zdecydowanie warto także omówić słuszność ich stosowania z osobą, która zna się na ziołach, aby mieć pewność, że będą one wspierać organizm, w taki sposób, w jaki tego oczekujemy. Pojedyncze zioła czy mieszanki ziołowe – co warto wybierać? W tym przypadku, z ziołami jest trochę jak z odżywianiem. Marchewka, kasza gryczana, gulasz wołowy – każde z nich spożywane osobno będzie wspierać funkcjonowanie organizmu, jednak ich połączenie odżywi organizm jeszcze skuteczniej. Odpowiednio skomponowane mieszanki ziołowe będą miały działanie synergiczne, czyli będą wspierać i potęgować swoje właściwości lecznicze. Dzięki czemu efekty terapii ziołowej będą jeszcze skuteczniejsze [16]. Jakość ziół ma znaczenie Czy zioła mogą być zanieczyszczone? Tak, mogą. A czym? Do zanieczyszczenia może dojść przez obecność metali ciężkich, a także przez tzw. zanieczyszczenia biologiczne (np. obecność chwastów czy samosiewów) czy pozostałości środków ochrony roślin. Obecność zanieczyszczeń może mieć negatywny wpływ na właściwości surowca roślinnego, powodując spadek właściwości leczniczych [17]. Kupuj je więc ze sprawdzonych źródeł. Podczas nabywania ziół, warto także zwrócić uwagę na to, jak są one pakowane. Dużo zdrowszym wyborem będzie kupowanie ziół, które są wsypywane do jednej paczki, w której są one widoczne (w takiej formie łatwiej jest ocenić, czy otrzymaliśmy zioła/herbaty w postaci głównie liści/kwiatów, jakiej wielkości są te liście/kwiaty, czy może przeważającą część stanowią łodygi), niż kupowanie ziół czy herbat pakowanych już w saszetkach. Warto wiedzieć, że wielu producentów herbat w torebkach wykonuje je z różnego rodzaju plastikowych włókien syntetycznych, m.in. politereftalanu etylu, czyli poliamidów. Zaparzenie takiej plastikowej torebki w temperaturze prawie 100°C powoduje uwalnianie mikro- i nanoplastiku [18]. Co jeszcze na odporność? Poza naparami ziołowymi, medycyna naturalna ogromnie ceni sobie także inne substancje, które występują w roślinach, z których nie robi się naparów, jednak ich skuteczność jest wielka, powszechnie znana i stosowana od pokoleń w leczeniu oraz wspieraniu odporności. Mowa tu o tzw. naturalnych antybiotykach, które świetnie sprawdzają się w profilaktyce przeziębienia i grypy oraz w leczeniu pierwszych objawów infekcji wirusowych. Jakie produkty mają tak silną moc leczenia? Produkty, które na pewno znajdziesz w swojej kuchni! Zalicza się do nich czosnek (Alii sativi bulbus), cebulę (Alii cepae bulbus) oraz miód i propolis. Czosnek zawiera związki przeciwzapalne. Głównym z nich jest alliina, której najwięcej znajduje się w ząbkach czosnku. Podczas miażdżenia ząbków alliina przekształca się w swoją aktywną formę – allicynę. To przede wszystkim ona pomaga układowi odpornościowemu zwalczać patogeny. Allicyna jest odpowiedzialna za ostry zapach czosnku. Jej aktywność zanika w środowisku kwaśnym (pH < 3,0). Najsilniejszą aktywność bakteriobójczą czosnek prezentuje wobec bakterii beztlenowych [11–13]. Cebula zawiera podobne substancje czynne, wspierające odporność, co czosnek. Bardzo cenionym produktem o tym działaniu jest także wspomniany już miód. To produkt, który zawiera, co prawda, dużo cukru (stanowi koło 70%), jednak warto pamiętać o pozostałych jego składnikach, które wspierają organizm w skutecznej walce z patogenami. Miód zawiera żelazo, cynk, magnez, wapń, mangan oraz witaminę B4. Jest świetnym źródłem flawonoidów, o właściwościach których przeczytasz powyżej. Mało tego, znajdziemy w nim także enzymy, które pochodzą w większości z gruczołów ślinowych pszczół [14]. W naukowym świecie trwają badania na temat tego, czy miód mógłby w przyszłości zastąpić antybiotyki. Ma ku temu wszelkie predyspozycje, jednak nadal brakuje rzetelnych badań, które jednoznacznie wskażą, czy ta naturalna substancja się do tego nadaje [15]. Podsumowanie Natura obdarzyła nas wieloma naturalnymi produktami, które pomagają wspierać ludzki organizm w kontekście budowania odporności. Wiedza na temat ziół czy właściwości innych roślin sięga czasów starożytnych. Już wtedy były one głównym surowcem do leczenia ludzi. Gdyby tego było mało, współczesna medycyna naturalna także w dużej mierze opiera się na roślinach – bez względu na to, czy wywodzą się one z Egiptu, z Europy, Azji czy Ameryki. Leki czy naturalne napary zdecydowanie mogą stanowić cenną alternatywę dla wykonywanych syntetycznie leków w zapobieganiu i leczeniu sezonowych przeziębień oraz infekcji górnych dróg oddechowych. Niemniej jednak warto pamiętać, że bardzo istotne jest również przestrzeganie zasad zdrowego trybu życia. Szczególnie w okresie jesienno-zimowym ważne jest dostosowanie ubioru do panujących warunków atmosferycznych, spożywanie ciepłych posiłków, umiarkowana, ale regularna aktywność fizyczna, a także dbanie o spokój psychiczny i zredukowanie poziomu stresu w organizmie. Warto pamiętać o wykonywaniu treningów oddechowych, o wysypianiu się, wietrzeniu pomieszczeń przed pójściem spać oraz o ograniczeniu ilości czasu spędzanego przed komputerem, telefonem czy telewizorem. Z punktu widzenia medycyny chińskiej warto też szczególnie mocno dbać o relacje z innymi ludźmi. Bibliografia Brzózka P. Układ immunologiczny (odpornościowy) – co to jest i jak go wzmocnić? Budowa i funkcje. https://www.medme.pl/artykuly/uklad-immunologiczny-odpornosciowy,36117.html Kawałko M.J. Historie ziołowe. KAW, Lublin 1986. Cybulska M., Młudzik A., Kula A., Jeśman C. Między medycyną a sztuką – o prozie profesora Andrzeja Szczeklika. Nauka 2012; (3). Świątek Ł. Jak zapobiegać i leczyć przeziębienie. Aptekarz Polski 2008; 10. Zapała Ł., Lasek W. Naturalne immunostymulatory egzogenne. Postępy Biologii Komórki 2007; 3: s. 581–594. Baj T. Immunologiczne właściwości jeżówki purpurowej. Aptekarz Polski 2010; 1. Liu Z., Xu Z., Zhou H. i wsp. Simultaneous determination of four bioactive compounds in Verbena officinalis L. by using high-performance liquid chromatography. Pharmacogn. Mag. 2012; 4(8): s. 162–165. Abebe M., Abebe A., Mekonnen A. Assessment of antioxidant and antibacterial activities of crude extracts of Verbena officinalis Linn root or atuch (Amharic). Chem. Int. 2017; 3(2): s. 172–184. Macku J., Krejca J. Atlas roślin leczniczych. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Warszawa 1989. Strzelecka H., Kowalski J. Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa 2000. Arreola R., Quintero-Fabián S., López-Roa R.I. i wsp. Immunomodulation and anti-inflammatory effects of garlic compounds. Journal of Immunology Research 2015. Kyo E., Uda N., Kasuga S., Itakura Y. Immunomodulatory effects of aged garlic extract. Journal of Nutrition 2001; 131(3): s. 1075–1079.   Pozostałe pozycje dostępne u autorki.

Choroba hemoroidalna dotyczy nawet 5% dorosłej populacji na świecie, a dotkliwość objawów znacząco obniża komfort życia. W ramach leczenia zachowawczego, szczególnie polecanego w pierwszej fazie choroby, często wykorzystuje się terapie naturalne, które wielokrotnie potwierdziły skuteczność i bezpieczeństwo dla pacjenta. Suplementacja błonnikiem i surowcami polisacharydowymi zmniejsza ryzyko wystąpienia zaparć, które zaostrzają dolegliwości bólowe i pogłębiają uszkodzenia tkanek. Maści i żele z korą kasztanowca, dzięki zawartości eskuliny, kumaryn oraz garbników, goją rany i uelastyczniają naczynia krwionośne, a także zmniejszają wysięk i rozmiar obrzęków. Kora i liście oczaru wirginijskiego zmniejszają stany zapalne i utrudniają krwawienie. Ziołowe ciepłe i gorące nasiadówki przynoszą doraźną ulgę, działają ściągająco i sprzyjają procesom leczenia.

Atopowe zapalenie skóry (AZS) to przewlekła choroba skóry, która dotyka około 20% dzieci i 2–5% dorosłych. Chorzy często borykają się również z alergiami pokarmowymi i środowiskowymi oraz astmą oskrzelową. Dietoterapia nakierowana na modulowanie poziomu stanu zapalnego i ograniczenia przeznaskórkowej utraty wody, a także prawidłowo prowadzona dieta eliminacyjna w razie wystąpienia takiej konieczności oraz pielęgnacja skóry mają potencjał, aby zmniejszać nasilenie zmian skórnych w AZS, a także poprawić odpowiedź na leczenie konwencjonalne. Elementy dietoterapii i pielęgnacji u chorych na atopowe zapalenie skóry, które są skuteczne w redukcji utraty wody z naskórka, mogą być z powodzeniem zastosowane u innych grup pacjentów borykających się z przesuszeniami skóry.

Zmiany w składzie mikrobioty u dzieci z ASD, takie jak zmniejszona różnorodność bakterii korzystnych i dominacja potencjalnie patogennych, wpływają na objawy behawioralne i neurologiczne. Zastosowanie suplementów, takich jak probiotyki, naturalne wyciągi zawierające nukleotydy, niskocząsteczkowe peptydy, aminokwasy i β-glukany, może łagodzić objawy ASD, poprawiać integralność bariery jelitowej, zmniejszać stany zapalne oraz wspierać funkcje poznawcze i emocjonalne. Nie bez znaczenia pozostaje również rola diety i witaminy C jako elementów wspomagających terapię. Konieczne są dalsze badania nad optymalizacją składu suplementów i ich długoterminowym wpływem.

Artykuł porusza problematykę wpływu nowotworów przewodu pokarmowego na stan odżywienia pacjentów oraz sposób zapobiegania niedożywieniu. Autorka wskazuje, że choroby nowotworowe takie jak rak jelita grubego czy trzustki, prowadzą do poważnych zaburzeń trawienia i wchłaniania, co skutkuje utratą masy ciała, apatii oraz kacheksji nowotworowej. W artykule omówiono znaczenie wczesnej diagnozy stanu odżywienia i wprowadzenia odpowiednich interwencji żywieniowych, takich jak dieta wysokokaloryczna i białkowa, suplementacja kwasami omega-3 czy żywienie dojelitowe. Właściwe leczenie żywieniowe, według zaleceń ESPEN, poprawia efektywność leczenia onkologicznego i rokowania pacjentów.

Enzymy trawienne to białka produkowane przez narządy, takie jak trzustka, jelito cienkie i gruczoły ślinowe, ułatwiające wchłanianie składników odżywczych z pożywienia. Odgrywają one kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia jelit, zapobieganiu niedożywieniu i unikaniu problemów żołądkowo-jelitowych. Ich wsparcie dla procesu trawienia umożliwia organizmom wydobywanie niezbędnych składników odżywczych z pożywienia. Niestety, niektóre osoby mogą nie wytwarzać wystarczającej ilości enzymów trawiennych z powodu czynników genetycznych lub schorzeń, co prowadzi do niedoborów enzymów trawiennych. Niedobory te mogą objawiać się niedożywieniem i dyskomfortem żołądkowo-jelitowym, spowodowanym niezdolnością do prawidłowego rozkładu kwasów tłuszczowych i innych składników odżywczych. W takich przypadkach suplementy enzymatyczne mogą być korzystne dla poprawy trawienia i wchłaniania składników odżywczych.

ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) jest jednym z najczęściej diagnozowanych zaburzeń neurorozwojowych u dzieci i młodzieży. Objawy, takie jak trudności w skupieniu, impulsywność czy nadmierna aktywność, mogą znacząco wpływać na życie codzienne młodych osób, ich relacje z rówieśnikami oraz wyniki w nauce. W ostatnich latach coraz większą uwagę poświęca się znaczeniu diety oraz suplementacji jako elementów wspierających terapię ADHD, podkreślając rolę zrównoważonego odżywiania w poprawie koncentracji, równowagi emocjonalnej i ogólnego samopoczucia.

Wsparcie prawidłowego funkcjonowania układu immunologicznego dzięki celowanej suplementacji i fitoterapii może się przyczynić do zmniejszenia częstotliwości zachorowań na infekcje górnych dróg oddechowych, skrócenia czasu trwania ewentualnej infekcji i złagodzenia jej przebiegu. Co ważne, odpowiednio zaplanowana interwencja może też nieść korzyści u osób szczególnie narażonych na infekcje oraz u pacjentów z zaburzonymi funkcjami układu odpornościowego. Przykładowymi składnikami, na które warto zwrócić uwagę planując suplementację i fitoterapię w celu wsparcia odporności pacjentów są witamina D i C, żelazo, cynk, siara bydlęca, żeń-szeń właściwy (Panax ginseng) i jeżówka purpurowa [Echinacea purpurea (L.)].

Zmęczenie, zarówno fizyczne, jak i psychiczne, jest powszechnym problemem, który dotyka osoby w różnym wieku, niezależnie od trybu życia. Jego przyczyny są różnorodne – od przewlekłego stresu, przez niedobory żywieniowe, aż po choroby przewlekłe. Rosnące zainteresowanie zagadnieniem skupia się na potencjalnych metodach wspierających organizm w walce z tym stanem, a jednym z obiecujących rozwiązań jest suplementacja koenzymem Q10 (CoQ10), znanym również jako ubichinon. Pełni on kluczową rolę w produkcji energii na poziomie komórkowym oraz wykazuje silne właściwości antyoksydacyjne. Badania wskazują, że jego suplementacja może poprawiać poziom energii i zmniejszać odczucie zmęczenia. Niniejszy artykuł ma na celu przyjrzeć się mechanizmom działania koenzymu Q10 oraz ocenić potencjalne korzyści płynące z jego stosowania w poprawie jakości życia osób zmagających się z tym problemem.

Funkcje kognitywne, takie jak pamięć, koncentracja czy zdolność przetwarzania informacji są fundamentalne dla jakości życia i wydajności intelektualnej. Zaburzenia w tych obszarach często wynikają z nieodpowiedniej diety, niedoborów kluczowych mikroelementów oraz dysfunkcji w osi jelitowo-mózgowej. W niniejszym artykule przedstawiono przegląd aktualnych badań dotyczących wpływu suplementacji magnezem, żelazem i probiotykami na wsparcie funkcji poznawczych, z naciskiem na ich synergiczne działanie i wpływ na zdrowie mózgu.

Nietolerancje pokarmowe dotyczą nawet 20% populacji [10]. Pomimo, że zjawisko jest tak powszechne, rozpoznanie, diagnostyka, a następnie odpowiednie postępowanie z pacjentem pozostaje ogromnym wyzwaniem. Podstawowy problem wynika z licznych, często niespecyficznych objawów, jak również nakładania się i współwystępowania zarówno niealergicznych nadwrażliwości pokarmowych, jak i mechanizmów alergicznych. Znaczącym ograniczeniem są także niewystarczające metody diagnostyczne, których stosowanie i interpretacja wymaga udziału doświadczonego specjalisty. W niniejszym artykule omówiono wybrane nietolerancje pokarmowe, tj. nietolerancję laktozy, fruktozy i histaminy. Wyjaśniono przyczyny występowania tych zaburzeń, jak również przedstawiono możliwe skuteczne działania przyczynowe.