Na całym świecie powstają różne strategie ukierunkowane na leczenie niepłodności męskiej, która może być spowodowana m.in. zaburzeniami równowagi hormonalnej czy też infekcjami układu moczowo-płciowego. Współczesne metody leczenia, takie jak techniki wspomaganego rozrodu, są niestety kosztowne. Zatem coraz większą uwagę zwraca się na czynniki żywieniowe jako alternatywną lub uzupełniającą metodę leczenia niepłodności męskiej.

Mikrobiota jelitowa stanowi złożoną społeczność mikroorganizmów, które, będąc w bliskiej interakcji zarówno ze środowiskiem wewnętrznym, jak i zewnętrznym, odgrywają ważną rolę w zachowaniu optymalnego zdrowia. Zmiany w składzie mikroflory jelitowej, określane mianem dysbiozy jelitowej, wpływając na aktywność mikroorganizmów, mogą prowadzić do rozwoju choroby. Probiotyki, zdefiniowane jako żywe mikroorganizmy, które podawane w odpowiednich ilościach mogą przynieść korzyści ludzkiemu zdrowiu, okazują się skuteczną strategią, która może pomóc w przywróceniu homeostazy jelit, a tym samym przyczynić się do leczenia i zapobiegania niektórym dolegliwościom, jak biegunka, infekcje, otyłość, zespół jelita drażliwego. Ostatnio przeprowadzone badania nad suplementacją probiotykami w okresie ciąży oraz we wczesnym okresie życia (okres niemowlęcy) potwierdzają ich korzystne działanie związane z poprawą wyników urodzeniowych, jak również zapobieganiu przedwczesnym porodom i zmniejszeniu ryzyka powszechnych chorób wieku dziecięcego, w tym kolki niemowlęcej, biegunki, egzemy, sepsy lub martwiczego zapalenia jelit. Chociaż dowody naukowe są nadal ograniczone i istnieje potrzeba prowadzenia dalszych badań, wyniki niektórych badań klinicznych sugerują, że włączenie probiotyków lub bakterii inaktywowanych termicznie (postbiotyki) do formuły niemowlęcej we wczesnym okresie życia może być skuteczne w poprawie składu mikroflory jelitowej, głównie poprzez zwiększenie kolonizacji jelit szczepami bakteryjnymi Bifidobacteriales i Lactobacillales, których liczebność wydaje się znacznie zmniejszona u wcześniaków lub dzieci urodzonych poprzez cesarskie cięcie.

Interakcje leków ziołowych z innymi lekami Leki pochodzenia naturalnego są bardzo chętnie zażywane przez pacjentów, mimo że mitem jest traktowanie leków ziołowych zarówno jako w pełni bezpiecznych, jak i nieskutecznych. Fitoterapia posiada w swoim arsenale ogromną ilość związków farmakologicznie czynnych, których siła i wzajemne powiązania z innymi substancjami czynnymi są na porządku dziennym. Kontrola pacjenta, który stosuje leki ziołowe, zwłaszcza w połączeniu z lekami syntetycznymi, powinna być bardzo uważna i rzetelna. W takiej bowiem sytuacji ryzyko wystąpienia interakcji jest dość wysokie. Z perspektywy lekarza bądź farmaceuty leki pochodzenia naturalnego należy traktować na równi ze standardowymi preparatami.  Niektórzy medycy twierdzą nawet, że ze względu na ogromną liczbę związków aktywnie czynnych, które wzajemnie na siebie wpływają, możemy uznać, że ta grupa jest bardziej nieprzewidywalna niż leki pochodzenia chemicznego. Bardzo potrzebna jest zatem pacjentowi opieka i fachowe doradztwo w doborze odpowiedniego leku ziołowego, a także służenie radą w trakcie pojawienia się wątpliwości w czasie leczenia.  Należy zwrócić uwagę, że około 90% leków pochodzenia naturalnego posiada kategorię dostępności OTC, czyli są do nabycia w aptekach bez recepty. Kolejnym problemem są ziołowe suplementy diety, które można nabyć niemal wszędzie. Niestety mało kto pyta farmaceutę lub swojego lekarza prowadzącego o zdanie w sprawie fitoterapii. Bardzo często stosowana jest ona z polecenia rodziny lub jako skutek wiadomości zamieszczonych w internecie. Choć internet to kopalnia wiedzy, niektóre strony internetowe lub fora dyskusyjne są pełne nieprawdziwych informacji, bez żadnego medycznego źródła. W taki sposób bardzo łatwo stosować na własną rękę mieszankę leków ziołowych z lekami zaordynowanymi przez lekarza. W związku z tym warto jest się zapoznać z częścią przykładów surowców roślinnych, które wchodzą w skład leków roślinnych, i ich ewentualnymi interakcjami z konkretnymi lekami stosowanymi powszechnie.  Bardzo popularnym surowcem w fitoterapii jest czosnek pospolity (Allium sativum). Jako świeży surowiec jest z powodzeniem wykorzystywany w kuchni jako przyprawa, ale także jako remedium na wszelkie objawy przeziębienia i infekcji różnego pochodzenia. Wyciąg z czosnku jest często składnikiem suplementów i leków stosowanych w celu poprawy odporności. Nie bez przyczyny mówi się o nim, że działa jak naturalny antybiotyk. Potwierdza to także wiele badań.  Leki ziołowe z wyciągiem z czosnku są bardzo chętnie stosowane przez osoby, które chcą wyrównać poziom lipidów we krwi, obniżyć frakcję „złego” cholesterolu oraz działać prewencyjnie, jeśli chodzi o wystąpienie ewentualnych zmian miażdżycowych. Allicyna, czyli składnik biologicznie czynny surowca, odpowiada nie tylko za jego charakterystyczny smak i zapach, ale ma także cenne właściwości antybiotyczne. Mimo samych superlatyw należy wspomnieć, z jakimi lekami nie należy łączyć tego surowca. Ze względu na wysokie dawki wyciągu z czosnku w jego preparatach, nie powinno się łącznie z nim przyjmować leków, które zawierają paracetamol. Łączenie tych specyfików może spowodować uszkodzenie wątroby, gdyż każda z substancji czynnych stosowanych nieumiejętnie lub w nadmiarze działa hepatotoksycznie.  Kolejnym przykładem interakcji są leki działające przeciwzakrzepowo, a w szczególności acenokumarol. Połączenie tych substancji powoduje duży wzrost ryzyka krwawień. Prawdopodobieństwo wystąpienia nieprzyjemnych konsekwencji jest duże, ponieważ częstotliwości przyjmowania wyciągu z czosnku zazwyczaj nie kontrolujemy, natomiast dawka acenokumaralu jest silnie uzależniona od wartości INR (ang. international normalized ratio, międzynarodowy współczynnik znormalizowany).  Kolejnym surowcem, który zasługuje na uwagę z racji popularności i możliwości wejścia w interakcję, jest miłorząb japoński (Ginkgo biloba). Jest to składnik leków ziołowych znany od wieków. Był używany już w pradawnej medycynie chińskiej. Gdy jego prozdrowotne działanie zostało udowodnione przez wiele badań, na dobre zadomowił się w preparatach ziołowych dostępnych na terenie Europy. Działa rewelacyjnie na poprawę krążenia mózgowego, a co za tym idzie – wpływa na zmniejszenie demencji starczej i poprawę koncentracji. Przeciwdziała szumom usznym oraz zawrotom głowy.  Ze względu na swoje działanie ten silny antyoksydant bardzo często jest składnikiem preparatów przeznaczonych dla osób w podeszłym wieku. Starsi pacjenci bardzo dobrze znają ten surowiec i chętnie sięgają po niego w aptece. Niestety, miłorząb japoński wchodzi w interakcje z wieloma lekami, które bardzo często są przyjmowane przez tych samych seniorów. Należy zwłaszcza bardzo ostrożnie stosować razem z nim leki przeciwzakrzepowe, mianowicie – kwas acetylosalicylowy, warfarynę oraz acenokumarol. Z racji swojego działania surowiec ten znacznie hamuje płytkowy czynnik krzepnięcia krwi. W połączeniu z syntetycznymi lekami o podobnym działaniu możemy zafundować swojemu organizmowi wiele zawirowań zdrowotnych. Mogą się pojawić spontaniczne krwawienia pochodzące np. z przewodu pokarmowego. Kolejną grupą leków, na którą należy uważać w połączeniu z tym surowcem, są niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), np. ibuprofen, naproksen lub diklofenak, które ze względu na swoje wielokierunkowe działanie, łatwą dostępność i popularność (chociażby wynikającą z tego, że bardzo często reklamuje się je w telewizji lub radiu), są jednymi z najlepiej sprzedających się przeciwbólowych leków dostępnych bez recepty. Połączenie tych preparatów razem z opisywanym lekiem ziołowym może skutkować znacznym podrażnieniem delikatnej błony śluzowej pokrywającej cały odcinek przewodu pokarmowego, a w szczególności przełyku i żołądka.  Ostatnim ciekawym przykładem surowca jest dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum). Wykazuje on silne działanie przeciwdepresyjne, stymuluje układ nerwowy oraz wspomaga trawienie. Bardzo często jest wykorzystywany w łagodzeniu objawów depresji okresowej. Aby surowiec był skuteczny, należy go stosować regularnie przez minimum dwa tygodnie. Ten długi okres stosowania może spowodować, że ryzyko interakcji będzie wzrastać. Zatem jakie grupy leków predysponują do tego? Pierwszy typ interakcji polega na osłabieniu efektu terapeutycznego doustnych hormonalnych preparatów antykoncepcyjnych lub spadku działania digoksyny. Jeśli chodzi o pierwszy przykład, to kobiety stosujące tego typu terapię w połączeniu z zielem dziurawca powinny bezwzględnie na czas fitoterapii stosować dodatkowo mechaniczną formę antykoncepcji, jaką jest prezerwatywa. Drugi typ interakcji opiera się na nasileniu działania fotouczulającego. Jest to nic innego jak pospolity objaw zwany „uczuleniem na słońce”. Manifestuje się pokrzywką, świądem lub nawet poważnym poparzeniem skóry pomimo krótkiego czasu kontaktu z promieniami słonecznymi. Połączenie stosowania preparatów z miłorzębem razem z tetracyklinami lub z piroksykamem może skutkować pojawieniem się tego typu objawów. Tetracykliny to bardzo popularna grupa antybiotyków, stosowana na przeróżne dolegliwości. Z kolei piroksykam to lek z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych ordynowany zazwyczaj jako środek przeciwbólowy, np. przy reumatoidalnym zapaleniu stawów (RZS).  Jak możemy zauważyć interakcje leków ziołowych z preparatami syntetycznymi są jednak, wbrew powszechnemu mniemaniu, bardzo prawdopodobne. Nie muszą być to jakieś specjalistyczne grupy preparatów, a pacjenci, których może to dotknąć, nie muszą być bardzo schorowani i poddani hospitalizacji. Dlatego też tak ogromnie ważne jest świadome stosowanie jakichkolwiek leków i suplementów diety, niezależnie od ich pochodzenia. Interakcje leków ziołowych z pożywieniem Z roku na rok przybywa nowych doniesień naukowych na temat tego, jak żywność wpływa na zdrowie i jakość naszego życia. Okazuje się, że odpowiednio skomponowana dieta ma niebagatelną zdolność poprawy naszego samopoczucia. Obecnie dużo mówi się o toksycznym działaniu wysokoprzetworzonej żywności. Wiele chorób cywilizacyjnych jest spowodowanych przez niewłaściwą dietę, która jest jednym z filarów niehigienicznego trybu życia. Jednak w kontekście interakcji lekowych z pożywieniem, okazuje się, że żywność wcale nie musi być wysokoprzetworzona, aby jej spożycie negatywnie wpłynęło na efekt zastosowanej farmakoterapii. Trudno uwierzyć, że leki pochodzenia roślinnego razem z pewnymi elementami diety mogą tworzyć niewłaściwe połączenia, których efekt może pogorszyć nasz stan zdrowia. A jednak. Przykładem interakcji leku ziołowego z pożywieniem jest połączenie digoksyny z błonnikiem pokarmowym. Digoksyna jest to nazwa substancji czynnej z grupy glikozydów nasercowych pozyskiwanych z naparstnicy wełnistej (Digitalis lanata). Na przekór regule, że leki ziołowe są bez recepty, ten można stosować wyłącznie z zalecenia lekarza kardiologa, który stwierdzi u nas nieprawidłową pracę serca, mogącą się objawiać np. przewlekłą niewydolnością serca u dzieci i dorosłych lub kardiomiopatią niedokrwienną. Z kolei błonnik to włókno pokarmowe, które nie ulega strawieniu. Jest to bardzo pożądany element w naszej codziennej diecie, ponieważ usprawnia perystaltykę jelit, a dodatkowo wpływa na poprawę gospodarki lipidowej organizmu.  Zażycie leku, który zawiera digoksynę, a następnie w krótkim czasie spożycie posiłku bogatego w błonnik może wywołać interakcję. Błonnik mianowicie znacznie osłabi wchłanianie się substancji leczniczej z przewodu pokarmowego. W rezultacie nie zauważymy efektu terapeutycznego wynikającego z zastosowania digoksyny lub będzie on dużo słabszy. Biorąc pod uwagę siłę działania leku oraz jego przeznaczenie, nie możemy sobie pozwolić na takie błędy podczas farmakoterapii. Może się to skończyć wyraźnym pogorszeniem się stanu zdrowia i pracy naszego układu krwionośnego. Generalnie produkty, które zawierają duże ilości błonnika, nie są polecane przy zażywaniu jakichkolwiek leków. Z uwagi na długie zaleganie w przewodzie pokarmowym należy robić co najmniej dwugodzinną przerwę między posiłkiem a stosowaniem leków. Istnieje parę naczelnych zasad dietetycznych, których należy przestrzegać w trakcie jakiejkolwiek farmakoterapii, niezależnie od jej rodzaju. Wszystkie leki powinno się popijać przegotowaną wodą. Jest to obojętny dla naszego organizmu płyn, który w przeciwieństwie do np. mleka lub soków owocowych, nie wpłynie negatywnie na efekt leczenia. Najlepiej, jeśli lekarz lub farmaceuta nie zaleci inaczej, stosować oddzielnie leki ziołowe i syntetyczne. Minimalizujemy wtedy ryzyko wystąpienia jakiejkolwiek interakcji. Warto także wspomnieć o wzajemnych interakcjach różnych leków ziołowych lub surowców. Niewłaściwe terapeutycznie jest np. połączenie wspomnianej wcześniej digoksyny z lukrecją. Lukrecja (Glycyrrhiza L.) to roślina tradycyjnie stosowana m.in. jako środek wykrztuśny i wzmacniający odporność. Jej substancja czynna – glicyryzyna – ma nie tylko działanie terapeutyczne. Powoduje też zwiększenie wydalania potasu z organizmu. Może to prowadzić do hipokaliemii, co z kolei nasila działanie glikozydów nasercowych zawartych w digoksynie.  Fitoterapia to potężny filar medycyny naturalnej. Mądrze wykorzystywana może w skuteczny i bezpieczny sposób wyleczyć nas z najróżniejszych dolegliwości. Pamiętajmy jednak, że niezwykle łatwo podczas takiego leczenia o zjawisko interakcji, które może być czasem bardzo niebezpieczne. Dlatego tak ważne jest, aby pacjenci, szczególnie ci, którzy przyjmują jakiekolwiek leki na stałe, byli świadomi zagrożenia i w razie jakichkolwiek wątpliwości, konsultowali się z lekarzem, farmaceutą bądź z dietetykiem. Bibliografia Enderle-Ogrocka H., Olaszewska-Glanowska K., Folwarczna J. Wyciąg z dziurawca w leczeniu depresji – mechanizmy działania przeciwdepresyjnego, działania niepożądane i interakcje. Farm Przegl Nauk, 4, 2010. Farmakopea Polska VIII. Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, Warszawa, 2008, 3491. https://www.mp.pl/pacjent/dieta/diety/diety_w_chorobach/70973,interakcje-lekow-z-zywnoscia. Kleijnen J., Knipschild P. Ginkgo biloba. Lancet, 1992. Pittler M.H., Ernst E. Clinical effectiveness of garlic (Allium sativum). Mol Nutr Food Res, Nov 2007, 51 (11), 1382–5. Skrypnik D., Skrypnik K., Suliborska J. et al. Interakcje leków z żywnością w chorobach metabolicznych. Forum Zaburzeń Metabolicznych, 2013, 4(4), 192–198. Trąbka-Kostka E., Woroń J. Interakcje leków w praktyce klinicznej, PZWL, Warszawa 2011. Woroń J., Niekorzystne interakcje leków w farmakoterapii geriatrycznej. Terapia, 2009, 1, 10–16.  Zeiglemeier M. et al. Interakcje leków, porady i zalecenia farmakologiczne. Wrocław 2009.

Insulinooporność (IO) to stan obniżonej wrażliwości tkanek na działanie insuliny przy prawidłowym lub podwyższonym stężeniu tego hormonu. Nieleczona może prowadzić do rozwoju cukrzycy typu 2 oraz licznych wcześniejszych powikłań. W ciągu ostatnich lat zwiększyła się liczba przekonujących dowodów naukowych na korzystne działanie w poprawie insulinowrażliwości: witaminy D, inozytolu oraz magnezu. Pacjenci przyjmujący preparaty z metforminą mogą wykazywać niedobór B12 wymagający suplementacji.

Biotyna znajduje się w suplementach diety na wzrost i poprawę kondycji włosów, skóry i paznokci oraz w prepartach multiwitaminowych, w tym dla kobiet ciężarnych, w ilościach, które mogą zakłócać wyniki testów diagnostycznych, dając fałszywie prawidłowe lub nieprawidłowe wyniki. Wysokie spożycie biotyny może zmieniać wyniki testów laboratoryjnych wykorzystujących technologię biotyna-streptawidyna. Testy takie stosowane są do pomiaru poziomu wielu hormonów, w tym hormonów tarczycy, hormonów płciowych czy 25-hydroksywitaminy D. Wyciągi z kozieradki mogą podwyższać stężenie testosteronu całkowitego. Preparaty z dehyroepiandrostendionem (DHEA) w oczywisty sposób wpływają na oznaczenia siarczanu dehydroepiandrostendionu (DHEAS). Dieta ketogeniczna ma wpływ na oznaczenia testosteronu całkowitego i globuliny wiążącej hormony płciowe. Wpływ izoflawonoidów sojowych na oznaczenia hormonalne jest niejednoznaczny i wciąż stanowi przedmiot badań. Stężenie insulinopodobnego czynnika wzrostu 1 (IGF-1) jest zależne od podaży białka zarówno zwierzęcego, jak i sojowego.

Choroby neurologiczne są patologiami układu nerwowego, które wpływają na funkcjonowanie organizmu oraz zachowanie człowieka. W zależności od etiologii wyodrębnia się różne rodzaje chorób neurologicznych, m.in. genetyczne, naczyniowe, immunologiczne, neurodegeneracyjne, infekcyjne, neuropatie oraz choroby o złożonej etiologii. Pacjentów ze zdiagnozowanymi chorobami neurologicznymi jest coraz więcej, dlatego wciąż trwają badania nad profilaktyką oraz nowymi metodami leczenia. Sporym zainteresowaniem cieszą się witaminy z grupy B, które charakteryzują się dużym wpływem na układ nerwowy. Do ich zadań w organizmie należy między innymi wspieranie procesów zapamiętywania, utrzymanie funkcji poznawczych oraz szereg procesów ochraniających komórki nerwowe przed degeneracją.

Trwająca od wielu lat debata między ekspertami na temat konieczności przyjmowania suplementów nie ma końca. Zamiast wdawać się w dyskusję, kto ma rację, porozmawiajmy o tym jak brać suplementy, aby były skuteczne. Przyjmowanie witamin zależne jest od tego, czy są rozpuszczalne w wodzie, czy w tłuszczach. Niektórych suplementów nie należy stosować na czczo, inne – takie jak żelazo – wykazują lepszą wchłanialność, kiedy przyjmowane są przed posiłkiem. Czas suplementacji ma wpływ również na żywotność bakterii probiotycznych.

Nieswoiste choroby zapalne jelit (NChZJ), w tym wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna, charakteryzują się przewlekłym przebiegiem, często prowadzą do hospitalizacji, niekiedy wymagają operacji. NChZJ przebiegają w różnego typu rzutach (zaostrzenie lub remisja) niezależnie od stosowania określonego postępowania farmakologicznego uzupełnianego leczeniem dietetycznym, które ma łagodzić uwalnianie czynników prozapalnych, a zwiększać uwalnianie czynników antyzapalnych. Dlatego tak ważne jest leczenie kompleksowe z uwzględnieniem indywidualnie dobranego leczenia uzupełniającego (np. leki osłonowe typu kwas krzemowy koloidalny) oraz żywieniowego.

Choroba Hashimoto (HT) jest jedną z najczęstszych chorób tarczycy. Charakteryzuje się przewlekłym stanem zapalnym, obecnością autoprzeciwciał przeciwko peroksydazie tarczycowej (TPO) i tyreoglobulinie (TG), co prowadzi do niedoczynności, a często także zniszczenia tarczycy. Coraz częściej wskazuje się na istnienie osi jelito-mikrobiota-tarczyca. Zaburzona mikrobiota jelitowa poprzez negatywny wpływ na układ odpornościowy i indukcję stanu zapalnego może wpływać na zwiększone ryzyko chorób autoimmunologicznych takich jak HT. Nowe strategie terapeutyczne i prewencyjne w przypadku chorób tarczycy powinny uwzględniać aspekt mikrobioty jelitowej i czynników infekcyjnych w leczeniu tej grupy pacjentów.

Biegunka to zaburzenie trawienne, które objawia się zwiększoną ilością wypróżnień oraz zmienioną konsystencją stolca. W większości przypadków biegunka jest łagodnym, krótkotrwałym stanem, który nie wymaga żadnego leczenia, jednak czasem może być groźna dla zdrowia. Leczenie biegunki polega na niedopuszczeniu do odwodnienia organizmu. Dodatkowo warto stosować probiotyki, które mogą skrócić czas biegunki. Wybierając odpowiedni preparat należy kierować się wytycznymi oraz badaniami naukowymi potwierdzającymi skuteczność danego szczepu w leczeniu biegunki.

Mięśniaki macicy należą do najczęściej występujących łagodnych guzów u kobiet w wieku reprodukcyjnym. Częstość ich występowania może sięgać nawet 70%. Endometrioza z kolei to przewlekła i nawracająca choroba, która dotyczy około 6–10% kobiet w wieku reprodukcyjnym. Choroby macicy mogą stanowić problem zarówno dla kobiet w okresie prokreacyjnym, jak i pomenopauzalnym, niejednokrotnie obniżając ich jakość życia na przykład z powodu współwystępującej anemii i dolegliwości bólowych w obrębie jamy brzusznej. W badaniach naukowych podkreśla się, że stan odżywienia, w tym zawartość i wysycenie tkanek konkretnymi witaminami i składnikami mineralnymi, może mieć wpływ na rozwój mięśniaków macicy. Wszystkie składniki pokarmowe, które mogą zmniejszać syntezę czynników zapalnych oraz zwiększać potencjał antyoksydacyjny, będą odgrywały ważną rolę w przebiegu endometriozy.

Mięśniaki macicy i endometrioza miednicy mniejszej są rozpoznawane u coraz większej liczby kobiet z uwagi m.in. na coraz powszechniejszą dostępność do ultrasonografii przezpochwowej (transvaginal ultrasound, USG TV). Mięśniaki macicy są najczęstszymi guzami łagodnymi dróg rodnych. Często są rozpoznawane przypadkowo, bowiem w większości przypadków nie wywołują objawów. Mogą być przyczyną nieprawidłowych krwawień z macicy oraz dolegliwości bólowych podbrzusza. Są rozpoznawane na podstawie USG TV, a ich leczenie zależy od objawów i preferencji pacjentki. Endometrioza miednicy mniejszej to schorzenie, które występuje głównie u kobiet w wieku rozrodczym. Jest przyczyną zespołu bólowego miednicy mniejszej, niepłodności, dyspareunii, zaburzeń ze strony układu moczowego i przewodu pokarmowego. Wstępna diagnoza opiera się na charakterystycznym wywiadzie, badaniu ginekologicznym oraz ultrasonografii przezpochwowej i przezodbytniczej. Złotym standardem rozpoznawania i leczenia endometriozy jest laparoskopia. Zakres leczenia chirurgicznego zależy od wieku pacjentki, nasilenia dolegliwości oraz chęci posiadania potomstwa. W przypadku obydwu chorób bierze się pod uwagę wpływ diety i styl życia. Choroby te mogą być przyczyną obniżenia jakości życia i izolacji społecznej kobiet.