Dołącz do czytelników
Brak wyników

Układ trawienny i probiotykoterapia

5 lipca 2022

NR 3 (Czerwiec 2022)

Oś jelito-mikrobiota-tarczyca. Rola mikrobioty w chorobie Hashimoto

0 70

Choroba Hashimoto (HT) jest jedną z najczęstszych chorób tarczycy. Charakteryzuje się przewlekłym stanem zapalnym, obecnością autoprzeciwciał przeciwko peroksydazie tarczycowej (TPO) i tyreoglobulinie (TG), co prowadzi do niedoczynności, a często także zniszczenia tarczycy. Coraz częściej wskazuje się na istnienie osi jelito-mikrobiota-tarczyca. Zaburzona mikrobiota jelitowa poprzez negatywny wpływ na układ odpornościowy i indukcję stanu zapalnego może wpływać na zwiększone ryzyko chorób autoimmunologicznych takich jak HT. Nowe strategie terapeutyczne i prewencyjne w przypadku chorób tarczycy powinny uwzględniać aspekt mikrobioty jelitowej i czynników infekcyjnych w leczeniu tej grupy pacjentów.

Wprowadzenie

Tarczyca jest gruczołem wykazującym wielokierunkowy wpływ na organizm. Wytwarza hormony: tyroksynę (T4) i trójjodotyroninę (T3) regulujące metabolizm ogólnoustrojowy oraz kalcytoninę, która wpływa na gospodarkę wapniowo-fosforową organizmu. Hormony wydzielane przez tarczycę kontrolują funkcję większości tkanek, utrzymując wewnętrzną równowagę organizmu. 
Choroby tarczycy należą aktualnie do najczęstszych schorzeń endokrynologicznych. Niedoczynność tarczycy stwierdzana jest u 5–10% populacji ogólnej [1]. Choroba Hashimoto (HT, ang. Hashimoto’s thyroiditis), czyli autoimmunologiczne zanikowe zapalenie tarczycy, charakteryzuje się przewlekłym stanem zapalnym, autoprzeciwciałami przeciwko peroksydazie tarczycowej (TPO) i tyreoglobulinie (TG), co prowadzi do niedoczynności tarczycy, a w konsekwencji często do jej zniszczenia. HT występuje częściej wśród osób mieszkających w krajach wysokorozwiniętych [2]. Związane jest to przede wszystkim z wpływem czynników środowiskowych, takich jak większe narażenie na toksyny środowiskowe, stosowanie tzw. diety zachodniej, z dużym udziałem nasyconych kwasów tłuszczowych, cukrów prostych, produktów wysokoprzetworzonych, a ubogiej w błonnik pokarmowy czy nienasycone kwasy tłuszczowe. Coraz częściej podnosi się także udział mikrobioty jelitowej w patogenezie chorób tarczycy. Wiadomo, iż mikrobiota jelitowa wywiera wpływ na wiele istotnych procesów w naszym organizmie, działając bezpośrednio lub pośrednio na różne tkanki i układy. Wykazano, iż odpowiednia mikrobiota wpływa korzystnie na aktywność układu immunologicznego, funkcje metaboliczne i troficzne. Dla prawidłowej pracy tarczycy podkreśla się z kolei wagę połączenia między nią samą a mikrobiotą i odpowiednim stanem jelit, czyli wagę tzw. osi jelito-mikrobiota-tarczyca. Istnieje wiele dowodów na to, że dysbioza jelit, przerost mikroorganizmów chorobotwórczych i zwiększona przepuszczalność jelit sprzyjają rozwojowi HT [3].

Mikrobiota jelitowa a choroba Hashimoto

Mikrobiota jelitowa moduluje zarówno wrodzony, jak i adaptacyjny układ pokarmowy. Jej rola jest również kluczowa w rozwoju tkanki limfatycznej związanej z jelitami, czyli GALT (ang. gut-associated lymphatic tissue). W obrębie GALT znajduje się 70% komórek immunokompetentnych naszego organizmu, a jego poprawne funkcjonowanie, głównie za pośrednictwem mikrobioty jelit, jest zasadnicze dla rozwoju i utrzymywania tolerancji immunologicznej, w tym na mikroorganizmy komensalne oraz antygeny pokarmowe, przy jednoczesnej eliminacji czynników szkodliwych i chorobotwórczych [4]. Co istotne GALT odgrywa również ważną rolę w rozwoju tolerancji na własne antygeny. W patogenezie chorób autoimmunizacyjnych, w tym Hashimoto, dochodzi właśnie do utraty tolerancji immunologicznej organizmu i jest to jeden z najistotniejszych czynników spustowych rozwoju tej grupy chorób. 
W stanie fizjologii bariera jelitowa jest selektywnie przepuszczalna dla cząsteczek o określonej wielkości i ładunku, w tym dla wody, związków mineralnych i składników odżywczych. Mikrobiota jelitowa stanowi istotny element bariery jelitowej, na którą składają się ponadto m.in. nabłonek jelitowy, warstwa śluzu, sekrecyjna IgA (sIgA). W przypadku dysbiozy jelitowej, czyli zaburzeń funkcjonalności mikrobioty jelitowej, następuje zwiększenie przepuszczalności jelitowej, a co za tym idzie utrata kontroli nad selektywnym transportem antygenów ze światła jelit i w konsekwencji aktywacja GALT. W takiej sytuacji komórki efektorowe w obrębie GALT zaczynają produkować prozapalne cytokiny, powodując subkliniczny stan zapalny, początkowo przede wszystkim lokalnie w obrębie przewodu pokarmowego. Następnie komórki immunokompetentne migrując z przewodu pokarmowego do sąsiednich i odległych narządów, powodują ogólny stan zapalny [1]. 
W chorobach z autoagresji, w tym chorobie Hashimoto, stwierdza się zwiększoną przepuszczalność jelitową, co potwierdza powyższe zależności. W badaniu Cayres i wsp. [5] analizowano dwie grupy pacjentów – 40 dorosłych pacjentów z chorobą Hashimoto oraz 53 osoby zdrowe. W próbkach stolca oceniano mikrobiotę jelitową, natomiast z krwi poziom cytokin (IL-2, IL-4, IL-6, IL-10, IL-17A, IFN-γ, TNF-α) oraz zonuliny, białka, które jest markerem szczelności bariery jelitowej. Analizowano także nawyki żywieniowe w obu grupach. Wykazano zmiany w liczebności ważnych bakterii jelitowych między badanymi grupami. Przede wszystkim zanotowano istotny wzrost Bacteroides i zredukowaną liczbę Bifidobacterium w próbkach pacjentów z chorobą Hashimoto. Ponadto liczba bakterii z rodzaju Lactobacillus była wyższa u pacjentów bez substytucji hormonów tarczycy w porównaniu z tymi, którzy stosowali doustną lewotyroksynę. Stężenie zonuliny w surowicy świadczące o przepuszczalności bariery jelitowej było istotnie podwyższone u pacjentów z HT w porównaniu z grupą kontrolną. Nie wykazano z kolei istotnych różnic w poziome cytokin między obiema analizowanymi grupami. 
Zmiany w mikrobiocie jelitowej mogą zatem prowadzić do zwiększonej przepuszczalności jelitowej, a tym samym do nadmiernego napływu antygenów z jelit do krążenia i aktywacji układu immunologicznego [5]. W literaturze zwraca się uwagę na różnice w mikrobiocie jelitowej u pacjentów cierpiących na choroby tarczycy w porównaniu z osobami zdrowymi. W badaniu Ishaq i wsp. [6] porównywano mikrobiom 29 pacjentów z HT i 12 osób zdrowych. Autorzy wykazali redukcję Firmicutes i Bacteroidetes oraz wzrost liczby Proteobacteria i Cyanobacteria u osób z HT w porównaniu z grupą kontrolną. Co istotne, na poziomie rodzajów i gatunków stwierdzono znaczny spadek liczby Bifidobacterium i Lactobacillus oraz wzrost liczby Escherichia coli u pacjentów z HT. E. coli to Gram-ujemna bakteria zawierająca w zewnętrznej błonie komórkowej LPS, czyli lipopolisacharyd będący endotoksyną. Na skutek dysbiozy jelitowej i zwiększonej przepuszczalności bariery jelitowej dochodzi do nadmiernego przenikania LPS ze światła jelita, co w konsekwencji prowadzi do endotoksemii charakteryzującej się przewlekłym stanem zapalnym. LPS jest rozpoznawany przez białko wiążące LPS–LBP (ang. lipopolysaccharide-binding protein), które należy do białek ostrej fazy. LBP przenosi LPS na powierzchnię monocytów i makrofagów, prezentując antygen receptorom dla LPS, jak CD14 oraz TLR4. Prowadzi to do odpowiedzi immunologicznej w postaci aktywacji monocytów oraz makrofagów i wydzielania przez nie cytokin prozapalnych (w tym m.in. TNF-α i IL-1) [7]. 
Receptory TLR (toll-podobne) jako system rozpoznawania patogenów są elementem wrodzonej odpowiedzi immunologicznej organizmu, ale ich aktywacja może odgrywać kluczową rolę w syntezie autoreaktywnych limfocytów B i T, prowadząc do rozwoju chorób autoimmunologicznych [8].
W badaniu Zhao i wsp. [9] pod kątem mikrobioty jelitowej przeanalizowano 28 pacjentów z chorobą Hashimoto i 16 dopasowanych osób zdrowych. Badacze wykazali większą bioróżnorodność mikrobiomu u osób z HT w porównaniu ze zdrowymi kontrolami. Pomimo, że wysoka różnorodność mikrobioty uznawana jest za prozdrowotną, to w niektórych przypadkach w zależności od jej składu może skutkować negatywnymi efektami, takimi jak zwiększony katabolizm białek, zmniejszone wydzielanie śluzu oraz słabsza wymiana komórek nabłonka [10]. Ponadto wskaźnik Firmicutes/Bacteroidetes (marker eubiozy jelitowej) był podwyższony. Zaobserwowano także podwyższoną liczbę bakterii z rodzaju Blautia, Roseburia, Ruminococcus, Romboutsia, Dorea, Fusicatenibacter i Eubacterium hallii u osób z HT w porównaniu do zdrowych z kontroli i jednocześnie zmniejszenie liczby Faecalibacterium, Bacteroides, Prevotella i Lachnoclostridium. Wartym uwagi wynikiem w prezentowanej analizie jest niedobór głównego producenta maślanu, czyli Faecalibacterium prausnitzii u osób z chorobą Hashimoto. Bakteria ta na drodze fermentacji polisacharydów dostarczanych z pożywienia wytwarza maślan, bardzo ważny krótkołańcuchowy kwas tłuszczowy, który jest podstawowym źródłem energii dla kolonocytów oraz epigenetycznym regulatorem odpowiedzi immunologicznej. Istnieje dodatnia korelacja między stężeniem maślanu a zwiększoną liczbą komórek regulatorowych T (Treg), które są kluczowymi mediatorami tolerancji immunologicznej, i jednocześnie zmniejszonym stężeniem prozapalnych limfocytów Th17 [11]. 
Niedobór maślanu związany jest ze stanem zapalnym i zwiększoną przepuszczalnością jelitową w obrębie przewodu pokarmowego. W takim przypadku bardzo istotna jest dieta odżywiająca wspomnianą bakterię, tj. bogata w błonnik pokarmowy, który stanowi pożywkę do rozwoju F. prausnitzii. Można także włączyć suplementację diety maślanem sodu, aby odżywić nabłonek jelitowy i zredukować stan zapalny w obrębie śluzów...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy