Wprowadzenie  W dzisiejszym dynamicznym świecie dbanie o dietę i właściwe nawyki żywieniowe staje się coraz ważniejsze dla naszego ogólnego samopoczucia i długotrwałego zdrowia.  Jednymi z kluczowych składników diety, które od dawna przyciągają uwagę zarówno naukowców, jak i entuzjastów zdrowego stylu życia, są kwasy tłuszczowe omega-3. Składnik ten pozyskujemy z diety w postaci kwasu eikozapentaenowego (EPA) oraz dekozaheksaenowego (DHA) z takich produktów, jak owoce morza, tłuste ryby morskie, np. makrela, śledź, łosoś.  W 2023 roku na temat tego cennego składnika przeprowadzono wiele badań, w których wykazywano potencjalne korzyści przeciwzapalne zarówno dla układu sercowo-naczyniowego, jak i mózgu.  W artykule przyjrzymy się najnowszym doniesieniom naukowym i dowiemy się, jakie ciekawe spostrzeżenia dotyczące właściwości kwasów omega-3 przyniósł nam ten rok oraz jakie praktyczne wnioski możemy wyciągnąć, aby w pełni wykorzystać ich potencjał w naszej codziennej diecie. Kwasy omega-3 a pacjenci z niewydolnością serca Niewydolność serca to zespół kliniczny spowodowany zaburzeniami strukturalnymi lub czynnościowymi serca, które upośledzają zdolność tego narządu do wypełniania lub wyrzucania krwi na poziomie wystarczającym do zaspokojenia potrzeb metabolizmu.  Celem metaanalizy z czerwca tego roku była kompleksowa ocena przeprowadzonych dotąd badań dotyczących skuteczności suplementacji diety kwasami tłuszczowymi n-3 w obniżaniu stężenia cytokin zapalnych u pacjentów z niewydolnością serca [1]. Porównywano suplementację kwasami tłuszczowymi omega-3 z placebo, aby zobaczyć, jak wpływa ona na pacjentów z niewydolnością serca pod względem stanu zapalnego, głównie czynnika martwicy nowotworu alfa (TNF-a), interleukiny-6 (IL-6) i białka C-reaktywnego (CRP). Innymi czynnikami odgrywającymi kluczową rolę w regulacji reakcji zapalnych branymi pod uwagę przy badaniach były: interleukina-1 (IL-1), cząsteczka adhezyjna międzykomórkowa 1 (ICAM-1), cząsteczka adhezyjna naczyń 1 (VCAM-1) [1].  Analiza badań wykazała, że suplementacja diety kwasami tłuszczowymi n-3 w niskiej dawce, mniejszej niż 2 g/dzień, w porównaniu z wysoką dawką, większą niż 2 g/dzień, u pacjentów poniżej 65. roku życia, przy dłuższym czasie przyjmowania kwasów n-3 (powyżej 12 tygodni) obniża stężenie TNF-a oraz IL-6. W badaniu nie sprecyzowano dokładnie przyjmowanych dawek kwasów tłuszczowych omega-3. Nie stwierdzono jednak istotnego wpływu suplementacji n-3 na poziom CRP, IL-1, ICAM-1 i VCAM-1 w surowicy. Potencjał przy chorobie Alzheimera Choroba Alzheimera oraz inne formy demencji związane są ze zmianami mikronaczyniowymi, obejmującymi chorobę małych naczyń mózgowych, zmianami w integralności bariery krew-mózg, z gromadzeniem się płytek beta-amyloidowych i splątków neurofibrylarnych w mózgu, co prowadzi do śmierci neuronów.  W jednym z przeglądów z 2023 roku badacze zauważają kluczową rolę kwasów n-3 w różnych funkcjach biologicznych organizmu, w tym utrzymywaniu płynności błon neuronalnych oraz działaniu przeciwzapalnym. W przedstawionych badaniach kwasy omega-3 wykazywały działanie neuroprotekcyjne, wpływające na neuroplastyczność i neurogenezę, które są istotne dla funkcji poznawczych [2]. W przeglądzie omówiono także badania, które przedstawiały związek między poziomem kwasów tłuszczowych n-3 w osoczu a ryzykiem demencji. Badanie kohortowe, przeprowadzone u ponad 1200 osób w podeszłym wieku wykazało, że u osób z najwyższym poziomem DHA w osoczu ryzyko rozwoju demencji było o 47% niższe w ciągu dziewięciu lat w porównaniu do osób starszych z najniższym poziomem [3]. Jedna z metaanaliz obejmująca 21 badań z udziałem ponad 26 000 uczestników wykazała, że wyższe spożycie omega-3 (z ryb) w diecie wiązało się ze zmniejszonym ryzykiem choroby Alzheimera [4]. Wiele badań potwierdza korzystny wpływ kwasów tłuszczowych n-3 w chorobie Alzheimera i demencji. Kwasy te wykazują działanie przeciwzapalne i neuroprotekcyjne istotne dla funkcji poznawczych. Pojawiły się także badania, w których nie zaobserwowano znaczącej poprawy funkcji poznawczych po suplementacji n-3, co prowadzi do ciągłych debat w tej dziedzinie i do konieczności prowadzenia dalszych badań w tym kierunku [3]. Kwasy tłuszczowe DHA a ciąża Badania kliniczne wykazały, że spożywanie kwasu dokozaheksaenowego (DHA) wpływa na przebieg ciąży oraz na zmniejszenie ryzyka porodu przedwczesnego. Pod uwagę zostały wzięte 2 dawki: 200 oraz 1000 mg/dobę. Spożycie DHA zostało obliczone na podstawie wyjściowego poziomu tego kwasu w czerwonych krwinkach u badanych kobiet, wyjściowego spożycia i próbnej codziennej suplementacji. Próbną suplementację opisano jako liczbę przyjmowanych dziennie kapsułek w określonej dawce (200 mg dla grupy kontrolnej i 1000 mg dla grupy badawczej) podzieloną przez liczbę dni ciąży [5]. Badania wykazały, że dzienne spożycie suplementu DHA w dawce 1000 mg/dobę sprzyjało dłuższej ciąży, mniejszej liczbie porodów przedwczesnych, zmniejszonemu prawdopodobieństwu przyjęcia na OIOM oraz mniejszemu ryzyku niskiej masy urodzeniowej (< 2500 g) [5].  Zaskoczeniem w tym badaniu było zwiększone ryzyko cukrzycy ciążowej podczas suplementacji kwasów DHA. Zasugerowano, że może być to związane z faktem, że DHA zmniejsza ryzyko przedwczesnego porodu i wydłuża czas trwania ciąży, co pozwala na wydłużenie czasu pojawienia się cukrzycy ciążowej. Dodatkowo w badaniu brało udział ok. 22% kobiet pochodzenia latynoskiego, u których częstość występowania cukrzycy ciążowej jest wysoka. Wsparcie przy depresji Obecnie depresja jest jednym z dość powszechnych zaburzeń psychicznych wśród społeczeństwa. Na podstawie danych Światowej Organizacji Zdrowia ponad 350 milionów ludzi na całym świecie cierpi na depresję [6]. Wykazano, że odżywianie, czynniki genetyczne, środowiskowe, immunologiczne i endokrynologiczne oraz neurogeneza odgrywają główną rolę w patogenezie depresji. Oznacza to, że zarówno stresory środowiskowe, jak i uwarunkowania genetyczne wpływają na układ odpornościowy i hormonalny w organizmie, co prowadzi do zmian w strukturze i funkcjonowaniu mózgu. W efekcie zaburzone jest tworzenie i przekazywanie sygnałów nerwowych, co przejawia się jako zespół objawów charakterystycznych dla depresji. Poziomy amin biogennych, w tym serotoniny, melatoniny, dopaminy, kwasu gamma-aminomasłowego (GABA) i glutaminianu są zmienione u tych pacjentów [6]. Leki przeciwdepresyjne są stosowane od lat w leczeniu depresji, jednak brak reakcji na szeroki zakres farmaceutyków sugeruje, że w patogenezę depresji zaangażowane są inne mechanizmy, w tym nieprawidłowości w układzie neuroendokrynnym, immunologicznym, neurotroficznym i metabolicznym [7]. W przeglądzie metaanaliz z 2023 roku zauważono, że kwasy omega-3 mają potencjał terapeutyczny u pacjentów, którzy wykazują oporność na powszechnie stosowane leki. Zwrócono także uwagę, że skład kwasów tłuszczowych jest ważny, ponieważ kwas eikozapentaenowy (EPA) jest bardziej skuteczny niż kwas dokozaheksaenowy (DHA) we wspomaganiu leczenia depresji [8]. Ocena 22 metaanaliz w przytoczonym przeglądzie systematycznym wykazała, że suplementacja diety kwasami omega-3 (EPA, DHA i kombinacja tych kwasów tłuszczowych) ma znaczący wpływ na poprawę wskaźników depresji w większości badań. Jednak odnotowano również pewne sprzeczności. Zauważono, że ważnym czynnikiem prowadzącym do sprzecznych wyników jest stopień nasilenia depresji. Niektóre badania wykazały, że suplementacja diety kwasami omega-3 prowadziła do nieistotnego lub niewielkiego wpływu na wskaźniki depresji u osób z łagodnymi objawami depresji, lub w normalnym stanie. Podczas gdy u osób z dużym zaburzeniem depresyjnym suplement ten miał znaczący pozytywny wpływ [8]. W jednej z metaanaliz wykazano, że suplementacja diety kwasami EPA i DHA w dawce średniej większej niż 3 gramy dziennie przez okres dłuższy niż 15 tygodni skutecznie zmniejszała nasilenie objawów depresji. Przegląd systematyczny potwierdził znaczący wpływ kwasów tłuszczowych omega-3 na zmniejszenie wskaźników depresji w większości badań. Można zatem uznać, że suplementacja diety kwasami omega-3 jest skutecznym podejściem terapeutycznym w łagodzeniu objawów depresji [8]. Podsumowanie W 2023 roku ukazały się badania oraz przeglądy metaanaliz dotyczące korzyści płynących z kwasów omega-3 dla zdrowia. Omówiono potencjalne efekty przeciwzapalne oraz korzystny wpływ na układ sercowo-naczyniowy. Badania sugerują, że suplementacja kwasami omega-3 może przyczynić się do obniżenia stężenia cytokin zapalnych u pacjentów z niewydolnością serca. Ponadto kwas DHA wykazuje obiecujący wpływ na zmniejszenie ryzyka choroby Alzheimera i demencji. W kontekście ciąży suplementacja DHA może przyczynić się do jej wydłużenia i zmniejszenia ryzyka porodu przedwczesnego. Wreszcie kwas omega-3, szczególnie EPA, może być skutecznym wsparciem w łagodzeniu objawów depresji, szczególnie u osób niewrażliwych na tradycyjne leki przeciwdepresyjne. Pomimo pewnych kontrowersji w niektórych obszarach – badania sugerują, że kwas omega-3 stanowi ważny składnik diety, który przynosi liczne korzyści zdrowotne. Warto monitorować najnowsze badania w tej dziedzinie i rozważać jego uwzględnienie w codziennej diecie. Bibliografia Prokopidis K., Therdyothin A., Giannosa P. et al., Does omega-3 supplementation improve the inflammatory profile of patients with heart failure? a systematic review and meta-analysis. Heart Failure Reviews 2023, 28(6): 1417–1425. Dyall S. C. Long-chain omega-3 fatty acids and the brain: a review of the independent and shared effects of EPA, DPA and DHA. Frontiers in Aging Neuroscience 2015, 7. Wen J., Satyanarayanan S. K., Li A. et al., Unraveling the impact of Omega-3 polyunsaturated fatty acids on blood-brain barrier (BBB) integrity and glymphatic function. Brain, Behavior and Immunity 2023, 115: 335–355. Yu Z., Jingnan C., Jieni Q. et al., Intakes of fish and polyunsaturated fatty acids and mild-to-severe cognitive impairment risks: a dose-response meta-analysis of  21 cohort studies. The American Journal of Clinical Nutrition 2016, 103(2): 330–340. Wang Y., Gajewski B. J., Valentine C. J. et al., DHA, nutrient intake, and maternal characteristics as predictors of pregnancy outcomes in a randomised clinical trial of DHA supplementation. Clinical Nutrition 2023, 42(11): 2229–2240. Jesulola E., Micalos P., Baguley I. J.: Understanding the pathophysiology of depression: From monoamines to the neurogenesis hypothesis model – are we there yet? Behavioural Brain Research 2018, 341: 79–90. Strawbridge R., Young A. H., Cleare A. J.: Biomarkers for depression: recent insights, current challenges and future prospects. Neuropsychiatric Disease and Treatment 2017, 10: 13: 1245–1262. Lu Y., Qiao D., Mi G.: Clinical impacts of omega-3 fatty acids supplementation on depression symptoms: An umbrella review of meta-analyses. British Journal of Nutrition 2023, 27: 1–26.

Okres przedkoncepcyjny to idealny czas na zadbanie o prawidłowe wysycenie tkanek składnikami istotnymi dla rozwoju przyszłego płodu. Prawidłowy sposób żywienia i odpowiednio dopasowana suplementacja diety odgrywa kluczową rolę we wspomaganiu płodności oraz determinuje zdrowie jeszcze nienarodzonego dziecka. Szczególną uwagę należy zwrócić na unikanie produktów wysokoprzetworzonych (dania typu fast food, gotowe półprodukty, a także żywność z olejem palmowym, syropem glukozo-fruktozowym i dużą ilością wypełniaczy, wzmacniaczy smaku oraz innych dodatków), w tym w szczególności artykułów obfitujących w kwasy tłuszczowe trans, które zakłócają funkcje rozrodcze. Składniki niezbędne w procesie zapłodnienia to m.in. kwas foliowy i pozostałe witaminy z grupy B, kwasy tłuszczowe omega-3 oraz kluczowe składniki mineralne.

Wpływ układu hormonalnego na funkcjonowanie organizmu ludzkiego stanowi obszar o znacznym stopniu złożoności, a jednym z kluczowych aspektów tego zagadnienia jest ścisła współpraca między tarczycą a wątrobą. Oba narządy odgrywają fundamentalną rolę w utrzymaniu równowagi metabolicznej, a efektywne współdziałanie między nimi jest kluczowe dla zachowania zdrowia ogólnego. Złożony związek między tymi dwoma narządami manifestuje się zarówno w kontekście zdrowia, jak i w przypadku wystąpienia schorzeń. Wątroba odgrywa istotną fizjologiczną rolę w aktywacji i dezaktywacji hormonów tarczycy, ich transporcie i metabolizmie. Z drugiej strony hormony tarczycy wpływają na aktywność hepatocytów i metabolizm wątrobowy. Biochemiczne nieprawidłowości enzymów wątrobowych w surowicy obserwowane w niedoczynności tarczycy mogą być związane z zaburzeniami metabolizmu lipidów, stłuszczeniem wątroby lub osłabieniem mięśni wywołanym niedoczynnością tarczycy.

Histamina to naturalnie występująca amina biogenna, która pełni różnorodne funkcje w organizmie ludzkim. Receptory histaminowe H1–H4 są obecne w komórkach nerwowych, limfatycznych, mięśni gładkich w naczyniach krwionośnych, macicy i mięśniach serca. Histamina działa jako neuroprzekaźnik i odgrywa kluczową rolę w wywoływaniu wstrząsu anafilaktycznego. Problemy z nietolerancją histaminy dotyczą około 1% populacji, przeważnie kobiet. Warto zauważyć, że w terapii nietolerancji histaminy oprócz stosowania diety ubogohistaminowej, istotne jest także sprawdzenie przyjmowanych leków i rozważenie dodatkowej terapii, włączając w nią cynk, probiotyki, witaminę C i witaminę B6.

Choroby układu sercowo-naczyniowego (CVD) stanowią znaczący problem zdrowotny i społeczny, odpowiadając za 45% zgonów w Polsce. CVD to skutek stylu życia i czynników ryzyka, w tym miażdżycy, będącej główną przyczyną. Dieta bogata w żywność przetworzoną i nasycone kwasy tłuszczowe przyczynia się do rozwoju miażdżycy. Profilaktyka obejmuje edukację społeczną, modyfikację stylu życia i farmakoterapię. Badania diagnostyczne, zwłaszcza laboratoryjne, są kluczowe w identyfikacji ryzyka. Homocysteina, endogenny aminokwas, związana jest z chorobami sercowo-naczyniowymi, szczególnie przy poziomie powyżej normy. Czynniki genetyczne i środowiskowe, jak dieta, wpływają na hiperhomocysteinemię. Apolipoproteina B, składnik lipoprotein, jest istotnym markerem chorób sercowo-naczyniowych. ApoB100, obecna w LDL, ma kluczową rolę w procesach miażdżycowych. Pomiar stężenia apoB jest przydatny w diagnozie i ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego. Ocenianie tych markerów jest istotnym elementem profilaktyki i diagnostyki chorób sercowo-naczyniowych.

Zaparcia u dzieci to powszechne schorzenie, stanowiące 70% chorób układu pokarmowego u dzieci. Przyczyny są zróżnicowane, diagnoza opiera się na Kryteriach Rzymskich IV. Większość to zaparcia czynnościowe, 5% ma podłoże organiczne. Objawy to rzadsze wypróżnianie, twardy stolec, brudzenie bielizny, postawa retencyjna. Diagnoza opiera się na wywiadzie i badaniu fizykalnym, a leczenie jest długotrwałe, obejmujące fazę ostrą i podtrzymującą. Pierwszym rekomendowanym wyborem przy walce z zaparciami jest zwiększenie spożycia błonnika pokarmowego. Dieta bogata w produkty pełnoziarniste, warzywa, owoce i rośliny strączkowe jest kluczowa. Istotne są także płyny, aktywność fizyczna i trening wypróżnień. Monitorowanie objawów alarmowych i konsultacje z lekarzem są ważne. Leczenie powinno uwzględniać aspekty farmakologiczne i dietetyczne, wymagając kompleksowego podejścia i zmian w stylu życia.

Dysbioza jelitowa to zmiany w liczebności i różnorodności mikrobioty jelitowej. Aktualnie nie ma „złotego standardu” w diagnostyce dysbiozy jelitowej. Nie określono także kryteriów diagnostycznych dysbiozy jelitowej. W praktyce klinicznej wykorzystuje się ogólnodostępne badania nieinwazyjne (głównie badanie mikrobiologiczne kału i testy oddechowe), które uwzględniono w schematach diagnostycznych chorób przewodu pokarmowego.

SIBO i IBS to często nakładające się na siebie schorzenia. Dieta low FODMAP stanowi najlepiej przebadane postępowanie żywieniowe. W trakcie jej stosowania następuje korzystne z perspektywy pacjenta zmniejszenie objawów klinicznych, ale i niekorzystna dla mikrobioty jelitowej redukcja niektórych szczepów bakteryjnych i SCFA. Istotna wydaje się podaż low FODMAP-owego błonnika prebiotycznego tj. PHGG dla wsparcia terapii w tej grupie pacjentów.

Zaburzenia odżywiania (ang. eating disorders, ED) wiążą się z pewnymi zaburzonymi wzorcami zachowań żywieniowych, które prowadzą do powikłań gastroenterologicznych, zależnych od rodzaju występującego zaburzenia. Niedożywienie spowodowane głodzeniem i utratą masy ciała prowadzi do zaburzeń mikrobioty jelitowej, co może generować objawy jelitowe. Niektóre z nich cofają się po wyleczeniu lub przejściu w stan remisji zaburzeń odżywiania, inne mogą rozwinąć się w chroniczne dolegliwości. Objawy ze strony przewodu pokarmowego są zależne od stanu nasilenia ED.

U około 1/3 pacjentów z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit (ang. inflammatory bowel disease, IBD) w remisji klinicznej rozpoznaje się zespół jelita nadwrażliwego (ang. irritable bowel disease, IBS). W takiej sytuacji klinicznej można wprowadzić leczenie dietetyczne – dietę low FODMAP (warto zaznaczyć, że nie jest to terapia pierwszego rzutu) i probiotykoterapię – podobnie jak w IBS bez IBD. Zastosowanie może znaleźć tutaj mieszanka probiotyczna – De Simone Formulation, którą stosuje się w terapii IBD, a także w terapii IBS. Leczenie dietetyczne oraz probiotykoterapię u pacjentów w remisji klinicznej IBD z objawami IBS należy prowadzić pod kontrolą lekarza prowadzącego oraz dietetyka klinicznego.

Niepłodność to globalny problem, który dotyka statystycznie blisko 1,5 miliona par w Polsce, co stanowi ok. 15–20% par w wieku rozrodczym. Wyłącznie czynnik męski jest przyczyną niepłodności u 42% par. Narodowy Test Zdrowia Polaków wykazał, że nawet 72% mężczyzn w Polsce ma nadwagę lub otyłość i aż 66% – problemy z prawidłową produkcją spermy. Profil hormonalny otyłych mężczyzn obejmuje najczęściej niskie poziomy testosteronu całkowitego, wysokie poziomy estrogenów i zmniejszoną ilość inhibiny B, która służy do określania sprawności kanalików nasiennych i prawidłowej produkcji spermatogenezy.

Otyłość u mężczyzn, zwłaszcza otyłość brzuszna, jest ściśle związana z dysfunkcjami metabolicznymi, prowadzącymi do zespołu metabolicznego, zwiększonego ryzyka sercowo-naczyniowego i zaburzeniami gospodarki hormonalnej. U tych mężczyzn otyłość prowadzi również do wtórnego hipogonadyzmu (MOSH), co ma bezpośredni wpływ na zdrowie reprodukcyjne mężczyzn, włączając w to obniżoną płodność i dysfunkcję seksualną. Ponadto mężczyźni chorujący na otyłość częściej zmagają się z depresją i stanami lękowymi. Kluczowe znaczenie w zapobieganiu powikłaniom otyłości ma jej leczenie poprzez redukcję masy ciała i nowoczesną farmakoterapię.