Dołącz do czytelników
Brak wyników

ABC prawidłowego żywienia

28 kwietnia 2021

NR 2 (Kwiecień 2021)

Witamina D – dlaczego warto ją badać?

15

Witamina D jest grupą związków steroidowych, które tradycyjnie są zaliczane do witamin, jednak z uwagi na ich wysoką aktywność biologiczną są uważane za wielokierunkowo działające hormony. Witamina D aż w 80% jest wytwarzana w skórze pod wpływem promieni słonecznych (dokładnie związek o nazwie witamina D3). Oprócz tego 20% witaminy D może być dostarczane do organizmu z pożywieniem. 
Wpływ witaminy D na utrzymywanie prawidłowego stężenia wapnia we krwi, a tym samym odpowiedniej struktury i funkcji kośćca, został dobrze udokumentowany. Obecnie zwraca się uwagę na rolę tej witaminy nie tylko w zmniejszaniu ryzyka krzywicy u dzieci oraz osteoporozy i osteomalacji (niedostateczna mineralizacja i zmniejszenie gęstości kości) u dorosłych. Okazuje się, że zarówno cukrzyca, choroba trzewna, astma oskrzelowa, atopowe zapalenie skóry, choroby nowotworowe, gruźlica, jak i COVID-19, są chorobami, których ryzyko wystąpienia i/lub przebieg mogą zależeć od stężenia witaminy D we krwi [1]. Utrzymanie prawidłowego stężenia witaminy D jest również niezbędne do prawidłowej pracy układu krążenia, nerwowego oraz odpornościowego [2].

POLECAMY

Metabolizm witaminy D

W produktach żywnościowych można spotkać dwie formy witaminy D – witaminę D2 (pochodzącą z produktów roślinnych i grzybów) oraz witaminę D3 (pozyskiwaną m.in. z ryb i nabiału). Witamina D3 wytwarzana jest również w ludzkiej skórze pod wpływem promieniowania UVB. Bez względu na źródło pochodzenia witamina D w formie niezmienionej chemicznie praktycznie nie występuje we krwi. Ulega ona natomiast transformacji do formy aktywnej w dwóch etapach. Pierwszym etapem jest 25-hydroksylacja w wątrobie z wytworzeniem metabolitu 25(OH)D (kalcydiolu), a następnie 1-hydroksylacja w nerkach do aktywnej formy 1,25(OH)2D (kalcytriolu). Dodatkowo w trakcie metabolizmu powstaje metabolit 24,25(OH)2D, który definiuje aktywność enzymu biorącego udział w eliminacji witaminy D z krwiobiegu – 24-hydroksylazy 25(OH)D3. Reakcja 24-hydroksylacji stanowi ważny mechanizm zapobiegający zatruciu witaminą D oraz – jak donoszą liczne publikacje naukowe – daje użyteczne informacje w ocenie efektów suplementacji (rys. 1) [3–5]. Identycznym przekształceniom metabolicznym ulega zarówno witamina D2, jak i D3 [3].
 

Rys. 1. Biochemiczny szlak metabolizmu witaminy D [na podstawie 11]


Mechanizm działania witaminy D

Aktywna postać witaminy D (kalcytriol), ze względu na swoje działanie, zaliczana jest do rodziny hormonów będących czynnikami transkrypcyjnymi genów białek docelowych. Synteza kalcytriolu jest zależna od dostępności substratu 25-hydroksywitaminy D, natomiast bezpośrednie działanie kalcytriolu na poziomie komórkowym wynika z jego interakcji z wysoko swoistym receptorem witaminy D (Vitamin D Receptor – VDR) [6]. Odkrycie VDR w większości komórek organizmu wskazuje na plejotropowy (wielokierunkowy) charakter tej witaminy [7]. Jego obecność wykazano m.in. w komórkach jelita, nerek, kości, przytarczyc, skóry, prostaty, mięśni szkieletowych i mózgu. 
Wykazano, że receptor VDR reguluje ekspresję ponad 50 genów związanych z gospodarką wapniowo-fosforanową, podziałami i różnicowaniem komórek oraz odpowiedzią immunologiczną [8]. 
 

Tabela 1. Zalecana suplementacja w poszczególnych grupach populacji [6]
Grupa Zalecana dawka suplementacji
Noworodki donoszone
i niemowlęta
  • 0–6 miesięcy – 400 IU/dzień, niezależnie od sposobu karmienia
  • 6–12 miesięcy – 400–600 IU/dzień, zależnie od podaży dobowej witaminy D z dietą
Dzieci w wieku 1–10 lat
  • suplementacja nie jest konieczna, gdy są spełnione następujące warunki: dziecko zdrowe, przebywające na słońcu z odkrytymi przedramionami i podudziami przez co najmniej 15 minut w godzinach od 10 do 15 bez kremów z filtrem, w okresie od maja do września
  • gdy powyższe warunki nie są spełnione – 600–1000 IU/dzień, w zależności od masy ciała i podaży witaminy D z dietą, przez cały rok
Młodzież w wieku 11–18 lat
  • suplementacja nie jest konieczna, gdy są spełnione następujące warunki: osoba zdrowa, przebywająca na słońcu z odkrytymi przedramionami i podudziami przez co najmniej 15 minut w godzinach od 10 do 15 bez kremów z filtrem, w okresie od maja do września
  • gdy powyższe warunki nie są spełnione – 800–2000 IU/dzień, w zależności od masy ciała i podaży witaminy D z dietą, przez cały rok
Dorośli w wieku 19–65 lat
  • suplementacja nie jest konieczna, gdy są spełnione następujące warunki: osoba zdrowa, przebywająca na słońcu z odkrytymi przedramionami i podudziami przez co najmniej 15 minut w godzinach od 10 do 15 bez kremów z filtrem, w okresie od maja do września
  • gdy powyższe warunki nie są spełnione – 800–2000 IU/dzień, w zależności od masy ciała i podaży witaminy D z dietą, przez cały rok
Seniorzy w wieku 65–75 lat oraz osoby z ciemną karnacją skóry
  • 800–2000 IU/dzień – przez cały rok, w zależności od masy ciała i podaży witaminy D z dietą
Seniorzy > 75 lat
  • 2000–4000 IU/dzień – przez cały rok, w zależności od masy ciała i podaży witaminy D z dietą
Kobiety w ciąży i karmiące piersią
  • suplementacja dopasowana do aktualnego stężenia 25(OH)D w surowicy, tak aby utrzymać stężenie optymalne w granicach > 30–50 ng/ml
  • 2000 UI/dzień – przez cały okres ciąży i laktacji, jeżeli oznaczenie 25(OH)D nie jest możliwe
Osoby z grup ryzyka deficytów witaminy D
  • osoby z otyłością – podwojona dawka witaminy D względem dawki rekomendowanej rówieśnikom o prawidłowej masie ciała
  • suplementacja dopasowana do aktualnego stężenia 25(OH)D w surowicy, tak aby utrzymać stężenie optymalne w granicach > 30–50 ng/ml
  • jeżeli oznaczenie 25(OH)D nie jest możliwe, dawkowanie powinno być prowadzone według ustaleń dla populacji ogólnej, w maksymalnych dawkach dla grupy wiekowej


Niedobory witaminy D

Według obecnych danych problem niedoboru witaminy D dotyczy populacji w ujęciu ogólnym, niezależnie od wieku, płci, rasy oraz szerokości geograficznej. W populacji Polski aż 90% osób dorosłych, dzieci i młodzieży ma niedobór witaminy D o różnym nasileniu [6]. 
Udowodniono, że niedobór witaminy D może być niekorzystny dla zdrowia i stać się przyczyną wielu schorzeń. Chorobami związanymi z niedoborem tego składnika są: krzywica, osteoporoza, osteomalacja, miopatia, nowotwory, choroby autoimmunizacyjne (m.in. stwardnienie rozsiane, reumatoidalne zapalenie stawów, nieswoiste zapalenie jelit), choroby metaboliczne i układu krążenia (m.in. nadciśnienie tętnicze, zespół metaboliczny, zawał serca), przewlekłe zakażenia i depresja [8]. 
Dodatkowo badania przekrojowe pokazują odwrotną korelację między stężeniem witaminy D a otyłością. Może to wynikać z faktu wpływu witaminy D i jej receptora na tkankę tłuszczową i funkcje biologiczne adipocytów. Niemniej kwestia, czy zbyt niskie stężenie tej witaminy ma bezpośredni, czy pośredni wpływ na rozwój otyłości wymaga dalszych badań [2]. 
W związku z powszechnie występującymi niedoborami witaminy D w populacji światowej oraz możliwymi jej konsekwencjami zdrowotnymi zalecane jest stosowanie odpowiedniej suplementacji. W tabeli 1 przedstawiono aktualne zalecenia dotyczące suplementacji diety witaminą D w populacji ogólnej.

Suplementacja diety witaminą D – aktualne wytyczne

Suplementacja diety witaminą D w większości przypadków powinna być dostosowana do aktualnego stężenia 25(OH)D we krwi. Szczególnie dotyczy to osób z grup ryzyka niedoboru tej witaminy. Zaleca się regularne oznaczanie stężenia 25(OH)D u osób:

  • z zaburzeniami narządów ruchu – krzywica, osteoporoza, osteomalacja, bóle i deformacje kostne, wady postawy, martwice kości;
  • z zaburzeniami gospodarki wapniowo-fosforanowej – zaburzenia kalcemii, kalciurii, fosfatemii, fosfaturii, hiposfatazja, hiperfosfatazja;
  • przewlekle leczonych niektórymi lekami – leczenie kortykosteroidami, ketokonazolem, lekami antyretrowirusowymi, przeciwdrgawkowymi;
  • z zaburzeniami trawienia i wchłaniania – zespoły zaburzeń trawienia i wchłaniania, mukowiscydoza, przewlekłe choroby zapalne jelit;
  • z chorobami wątroby – niewydolność wątroby, cholestaza, po przeszczepie wątroby, niealkoholowe stłuszczenie wątroby;
  • z chorobami nerek – niewydolność nerek, po przeszczepie nerki, kamica nerkowa, nefrokalcynoza;
  • z chorobami gruczołów wydzielania wewnętrznego – nadczynność i niedoczynność przytarczyc i tarczycy, cukrzyca typu 1, somatotropinowa niedoczynność przysadki, anoreksja;
  • z zaburzeniami rozwoju somatycznego – niskorosłość, wysokorosłość, otyłość, kacheksja;
  • z opóźnieniem rozwojowym – opóźnienie rozwoju psychoruchowego, upośledzenie umysłowe;
  • z chorobami układu nerwowego – mózgowe porażenie dziecięce, przewlekłe unieruchomienie, stwardnienie r...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy