Dołącz do czytelników
Brak wyników

Biologiczne aktywne składniki żywności

30 października 2019

NR 5 (Październik 2019)

Witamina C

0 17

Witamina C jest umowną nazwą mieszaniny kwasu L-askorbinowego i L-hydroaskorbinowego. Kwas ten został wyizolowany po raz pierwszy pod koniec lat 20. XX w. przez Alberta Szenta-Gyorgyia, który wspólnie z Tadeuszem Reichsteinem opracował jego strukturę, za co został uhonorowany Nagrodą Nobla. Witamina C jest związkiem egzogennym, którego organizm nie jest w stanie sam zsyntezować i magazynować, dlatego musi być on dostarczany stale z pożywieniem. Co ciekawe, większość zwierząt ze względu na obecność w wątrobie oksydazy L-gulono-gamma-laktonowej ma zdolność samodzielnej syntezy kwasy askorbinowego. 
Nazwa chemiczna witaminy C pochodzi od łacińskiego określenia szkorbutu – scorbutus. Dotykał on najczęściej marynarzy, którzy odbywając dalekomorskie rejsy, nie mieli dostępu do świeżych warzyw i owoców. 

Właściwości fizyczne i chemiczne 

Czysta chemicznie witamina C będąca produktem syntezy jest bezwonnym, białym proszkiem o charakterystycznym kwaśnym smaku. Rozpuszcza się w wodzie oraz rozcieńczonych alkoholach. W roztworze witamina C jest termolabilna i wrażliwa na zmieniające się pH. Po podaniu doustnym wchłania się do organizmu w 70–80%, co zawdzięcza dobrej rozpuszczalności w wodzie i transportowi aktywnemu w proksymalnej części jelita i dwunastnicy. Wchłanianie witaminy C mogą zaburzać wymioty, zespół złego wchłaniania, zaburzenia czynności jelit, palenie papierosów, a nawet stosowanie niektórych leków, np. aspiryny. Ze względu na swoją budowę witamina C nie jest magazynowana w organizmie, chociaż największe jej ilości notuje się nadnerczach, mózgu, wątrobie, trzustce, płucach, płytkach krwi i limfocytach, czyli narządach związanych z metabolizmem oraz elementach morfotycznych, które zużywają witaminę C do różnych syntez [1]. 

Aktywność biologiczna

Kwas askorbinowy odpowiada w ustroju za szereg ważnych funkcji. Bierze udział przede wszystkim w syntezie kolagenu, karnityny oraz hormonów steroidowych. Z tego powodu wpływa na proces gojenia się ran i regeneracji tkanek. Szacuje się, że kolagen może stanowić nawet 40% ogólnej ilości białka w całym organizmie, a jego największe ilości znajdują się w skórze, zębach, kościach, tkance łącznej oraz chrząstce stawowej. Witamina C wpływa na przekształcenie prokolagenu do jego aktywnej biologicznie formy. Kwas askorbinowy, jako donor elektronów, bierze udział w syntezie noradrenaliny. Potencjał redox jest również wykorzystywany w procesie wchłaniania żelaza. Witamina C redukuje żelazo trójwartościowwe do żelaza dwuwartościowego, które właśnie w takiej formie jest przyswajane w dwunastnicy [2].

W ciągu doby w ludzkiej komórce przebiega
ok. 1,5 × 105 procesów utleniania.

Jest również silnym przeciwutleniaczem – ma zdolność unieczynniania rodnika tlenowego, hydroksylowego oraz nadtlenków. Dzięki dużemu potencjałowi redox witamina C pełni ochronną funkcję w chorobach sercowo-naczyniowych. Zaobserwowano, że u osób palących, które przyjmowały regularnie witaminę C, spadła liczba markerów peroksydacji lipidów. Jak wiadomo, produkcja reaktywnych form tlenu i ich nagromadzenie może zaburzać równowagę oksyredukcyjną w organizmie, a za sprawą tego powodować błędy w procesie replikacji komórek oraz uszkadzając DNA – jednym słowem, inicjując proces nowotworzenia [3]. 
Witamina C odgrywa również ważną rolę w procesach immunologicznych. Bierze udział w syntezie interferonu oraz niektórych immunoglobulin, a także nasila migrację makrofagów i granulocytów. Ma również działanie ochronne na błony komórkowe. Wiele osób jest przekonanych, że witamina C wpływa bezpośrednio na przebieg infekcji, jednak badania w tym temacie są niejednoznaczne. Badania randomizowane nad skutecznością kwasu L-askorbinowego z jednej strony wykluczają jego wpływ na przebieg, czas trwania i nasilenie objawów infekcji, z drugiej jednak wskazują, że w grupie osób narażonych na stres i niekorzystne warunki witamina C może zmniejszyć ryzyko zachorowania [4]. 
Kwas askorbinowy wykazuje również działanie plejotropowe, choć poniższa aktywność nie jest szeroko komentowana w świecie nauki: 

  • reguluje proces rozpadu aminokwasu tyrozyny,
  • ma zdolność odtwarzania „zużytej formy” tokoferolu – witaminy E,
  • pomaga w utrzymaniu zdrowych dziąseł,
  • wpływa gospodarkę węglowodanową organizmu.

Źródła kwasu askorbinowego 

Najbogatszym źródłem witaminy C są produkty pochodzenia roślinnego. Jej zawartość w konkretnych surowcach uzależniona jest od odmiany, gatunku, pory zbioru, sposobu przechowywania oraz sposobu przetwarzania żywności. Kwas askorbinowy jest stosunkowo nietrwały i może ulegać rozpadowi już w czasie zbioru albo na skutek dużego nasłonecznienia i temperatury. Ciekawym przykładem są banany, które w niektórych rejonach świata uznawane są za bogate źródło witaminy C, a w innych za zupełnie ubogie [5]. 
Ze względu na wysoką zawartość kwasu askorbinowego (900 mg/100 g świeżego owocu) na uwagę zasługują rokitnik, owoc dzikiej róży, natka pietruszki (180 mg/100 g), czarna porzeczka oraz papryka (150 mg/100 g). Planując jednak jadłospis osobie z hipowitaminozą, warto zwrócić uwagę nie tylko na zawartość witaminy C, ale również częstość spożycia. I zgodnie z tym kryterium w polskiej populacji dobrym źródłem kwasu L-askorbinowego będą ziemniaki oraz warzywa kapustne. Jednak ich złe przechowywanie może skutkować utratą nawet kilkunastu procent zawartości tejże witaminy. Bardzo istotna jest również obróbka cieplna przygotowywanych potraw. W czasie gotowania spora część witamin rozpuszczalnych w wodzie (w tym witaminy C) przedostaje się do wywaru i ulega rozpadowi na skutek wysokiej temperatury. Dlatego zaleca się przygotowywanie takich potraw na parze. Chcąc zachować jak najlepsze właściwości prozdrowotne żywności, w tym jej pełen skład witaminowo-mineralny, warto utrwalać ją za pomocą kiszenia lub głębokiego mrożenia. Przetwory owocowe i warzywne paradoksalnie zawierają dużo mniej kwasu askorbinowego niż całe owoce – głównie za sprawą działania peroksydaz uwalnianych z uszkodzonych tkanek roślinnych [2, 5]. 
Witamina C za sprawą swoich właściwości antyoksydacyjnych jest popularnym i stosunkowo tanim przeciwutleniaczem stosowanym w przemyśle spożywczym. Kwas askorbinowy oraz jego sole przedłużają trwałość produktów, utrwalają ich naturalne wybarwienie oraz wykazują działanie prozdrowotne. 

E300 – kwas askorbinowy 
E301 – askorbinian sodu 
E302 – askorbinian wapnia 
E304 – estry kwasów tłuszczowych i kwasu askorbinowego 

Zapotrzebowanie i objawy niedoborów 

Zapotrzebowanie organizmu na witaminę C jest uzależnione od wielu różnych czynników, zwłaszcza wieku, płci i ogólnej kondycji. U dzieci od pierwszego do dziewiątego roku życia zalecane spożycie (recommended dietary allowances – RDA) wynosi 40–50 mg na dobę, u chłopców między 10. a 18. rokiem życia – 50–75 mg, a u dziewczynek z tej samej grupy wiekowej – 50...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy