Dołącz do czytelników
Brak wyników

ABC prawidłowego żywienia

2 września 2020

NR 4 (Sierpień 2020)

Prawidłowe odżywianie seniora

91

Osoby po 60. roku życia to tzw. osoby w wieku podeszłym, a mniej formalnie: „seniorzy”. Stanowią 23,7% populacji Polski, a odsetek ten stale rośnie. Polskie społeczeństwo jest jednym z najszybciej starzejących się w Europie [1]. Szacuje się, że ok. 50% Polaków po 60. roku życia nie przyjmuje odpowiedniej ilości składników odżywczych w swojej diecie [2]. Według jednego z badań ponad 55% osób po 65. roku życia jest zagrożona niedożywieniem lub niedożywiona [1, 3]. 
W perspektywie postępujących zmian demograficznych niska świadomość żywieniowa w tej grupie społecznej może prowadzić do pogorszenia się kondycji polskiego społeczeństwa.

POLECAMY

Układ pokarmowy seniora

Problemy żywieniowe wśród seniorów uwarunkowane są takimi czynnikami, jak zmieniająca się z wiekiem wydolność układu pokarmowego, przekładająca się na zdolność do trawienia pokarmu, oraz atrofia kosmków jelitowych, odpowiadająca za pogorszenie procesów wchłaniania składników pokarmowych ze światła jelita. Wielochorobowość i wielolekowość również odgrywają tutaj znaczną rolę [4, 5].
Wraz z pogarszaniem się funkcjonowania układu pokarmowego konieczne staje się wprowadzenie zmian w codziennej diecie. Najczęściej jadłospis składać powinien się z dań łatwostrawnych. Ważna jest też ich konsystencja: niepełne uzębienie, kruchość zębów czy protezy zębowe stanowią ograniczenie zdolności gryzienia i żucia. Zbyt słabo rozdrobniony w jamie ustnej pokarm może przyczynić się do problemów trawiennych. Stopień rozdrobnienia pokarmu zależny będzie od możliwości pacjenta. Dania, które sprawdzą się w jadłospisie osoby z poważnymi brakami w uzębieniu, to zupy kremy (także wzbogacone o zmiksowane mięso lub ryby), purée, koktajle, gładkie owsianki, dania miękkie na bazie jaj. Jeśli problemem jest kruchość zębów, unikać należy produktów twardych, np. orzechów w całości, twardych owoców czy warzyw podawanych w dużym kawałku.
Nawet u 40% zdrowych seniorów obserwowana jest tzw. presbyfagia, czyli zaburzenia połykania rozwijające się wraz z wiekiem [6]. Na skutek zmniejszonego napięcia górnego zwieracza przełyku zwiększa się ryzyko aspiracji treści pokarmowej do drzewa oskrzelowego, a tym samym rozwoju zachłystowego zapalenia płuc. W przypadku tych osób należy w pierwszej kolejności oszacować, jaka konsystencja pokarmów jest dla pacjenta bezpieczna. Czy radzi on sobie z szybko przepływającymi przez jamę ustną i przełyk płynami, czy może powodują one kaszel i krztuszenie się? W tym drugim przypadku dobrym rozwiązaniem okazać się może zagęszczanie płynów z wykorzystaniem specjalnie w tym celu opracowanych zagęszczaczy. 
Ogólne osłabienie siły mięśniowej przekłada się też na pracę żwaczy. Obserwuje się także kserostomię, czyli upośledzone wydzielanie śliny i związaną z tym suchość w jamie ustnej. W praktyce oznacza to, że osoba starsza musi włożyć więcej wysiłku w pogryzienie i połknięcie pokarmu. Jest też narażona na powstawanie bolących owrzodzeń błony śluzowej jamy ustnej. Dolegliwości te mogą prowadzić do niechęci do jedzenia i rozwijającego się na jej tle niedożywienia.
Żołądek osoby starszej często wydziela mniejszą ilość soków trawiennych. Obserwuje się również pogłębiające się wraz z wiekiem zmniejszenie napięcia ścian żołądka. Efektem tego jest szybkie i długotrwałe uczucie sytości nawet po niewielkim posiłku.
Obserwowane są też zaburzenia mikrobioty jelitowej (dysbioza jelitowa), prowadzące do zaburzeń funkcjonowania przewodu pokarmowego i bariery jelitowej. Wynikające z tego zaburzenia procesów trawiennych, wchłaniania i metabolizmu mogą prowadzić do spadku odporności [7]. 
 

Przyczyny zaburzeń odżywiania u osób starszych: 

  • zmniejszone wydzielanie śliny,
  • zaburzenia odczuwania smaku,
  • upośledzone odczuwanie łaknienia, pragnienia i sytość,
  • zmniejszone wydzielane soków trawiennych,
  • zmiany zanikowe w obrębie śluzówki jelit,
  • problemy z gryzieniem, żuciem, połykaniem:
    - zły stan uzębienia lub jego brak,
    - niewłaściwie dopasowana proteza,
    - osłabienie siły mięśniowej, 
    - szybkie męczenie się,
    - presbyfagia,
  • zaburzenia kognitywne, depresja, aspekty finansowe i społeczne.


Dieta seniora powinna być możliwie najlepiej dopasowana do chorób typowych dla wieku podeszłego (otyłość, cukrzyca typu 2, choroby układu krążenia, kamica nerkowa, choroby tarczycy, dna moczanowa, choroby nowotworowe). Wielolekowość, interakcje między lekami a pożywieniem oraz ich działania niepożądane to kolejny problem, zaś same niedobory pokarmowe mogą znacznie utrudniać leczenie. Właściwe odżywianie stanowi integralną część procesu leczenia, a jednocześnie wpływa na sprawność funkcjonalną, dzięki czemu sprzyja zachowaniu samodzielności [10].

Ogólne zasady żywienia seniora 

Regularność posiłków
Regularne posiłki o stałych porach w 3-godzinnych odstępach to jedna z ważniejszych zasad w każdym jadłospisie. Wyjątek należy zrobić w przypadku osób z ryzykiem niedożywienia oraz u pacjentów niedożywionych, u których posiłki powinny być spożywane znacząco częściej.

Węglowodany złożone
Powinny stanowić główne źródło energii w diecie seniora. Warto wybierać produkty pełnoziarniste (np. grube kasze, brązowy ryż, razowe pieczywo, pełnoziarnisty makaron), jednak przy zaburzeniach funkcjonowania przewodu pokarmowego mogą one być źle tolerowane. W takich przypadkach wykorzystuje się łatwostrawne odpowiedniki, np. pieczywo z mąki oczyszczonej, biały ryż, makaron czy drobne kasze, płatki kukurydziane.
Łatwo przyswajalne węglowodany (głównie sacharoza) nie powinny przekraczać 10% energetyczności diety. W przypadku diabetyków lub pacjentów z insulinoopornością ilości te należy obniżyć do 5%.

Warzywa i owoce
Warzywa to bogactwo witamin i składników mineralnych oraz źródło błonnika pokarmowego, dlatego powinny być regularnie spożywane. Najkorzystniejsze dla zdrowia są te spożywane na surowo. Jednak im większe zaburzenia trawienia, tym bardziej należy ograniczać ich spożycie na rzecz tych poddanych obróbce termicznej (np. gotowanych na parze) lub mechanicznej (soki, smoothie). Warto też pamiętać o owocach – w mniejszej ilości, ze względu na fruktozę, ale powinny stanowić element codziennego jadłospisu.
 

W przypadku pacjentów niedożywionych: 

  • Zmniejsz ilość warzyw i owoców w diecie:
    - szybko dają długotrwałe poczucie sytości,
    - nawet duże objętościowo porcje dostarczają niewielkich ilości energii i pełnowartościowego białka.
  • Skup się na dostarczeniu makroskładników:
    - węglowodanów złożonych,
    - łatwo przyswajalnego białka,
    - zdrowych tłuszczy (oliwa z oliwek, olej rzepakowy, lniany).


Nabiał
Trawienie mleka stanowi dla wielu osób olbrzymi problem. Dzieje się tak na skutek niedoboru laktazy – enzymu trawiącego cukier mleczny (laktozę). Objawami tej nabytej nietolerancji mogą być biegunki, bóle kurczowe brzucha, przelewanie w jamie brzusznej. W takim przypadku lepiej sprawdzą się fermentowane produkty mleczne, w których ilość laktozy z reguły jest niższa (uwaga na produkty z dodatkiem mleka w proszku – zwiększa ono jej ilość) i lepiej tolerowana.
Nabiał (także sery, twarogi) jest źródłem cennego dla kości wapnia (istotnego np. w zapobieganiu osteoporozie), ale także białka, którego niedobory najczęściej narastają wraz z wiekiem.

Białko
Jego dobrym źródłem, oprócz nabiału, są chude mięso i ryby. Można też sięgać po rośliny strączkowe, takie jak np. soja, soczewica, fasola, groch, ciecierzyca. Należy jednak pamiętać, że nie są one elementem diety łatwostrawnej – wymagają od naszego układu pokarmowego więcej pracy, by zostać strawione, co może powodować u...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy