Dołącz do czytelników
Brak wyników

ABC prawidłowego żywienia

28 października 2021

NR 5 (Październik 2021)

Antyoksydanty, równowaga redoks i immunomodulacja w dietoterapii

0 30

Na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat znacząco wzrosło zainteresowanie dietą przeciwzapalną. Jednocześnie rośnie liczba osób, u których diagnozuje się występowanie więcej niż jednej jednostki chorobowej naraz (np. cukrzycy, dny moczanowej, alergii, depresji, zespołu metabolicznego). Częściej choroby współwystępują ze sobą i trudniej znaleźć jedną drogę terapeutyczną, która obejmie je wszystkie. Wiele osób ma także niespecyficzne objawy niedoborów żywieniowych i przewlekłego stresu w organizmie (np. jak zmęczenie, kłopoty z koncentracją, nastrojem) [1, 2]. Dobrze skomponowana dieta przeciwzapalna będzie wsparciem w leczeniu chorób i objawów niespecyficznych.

Równowaga redoks a siła układu odpornościowego

Nasze organizmy są pod wpływem wielu czynników stresujących, co przyczynia się do powstawania przewlekłego stanu zapalnego o niewielkim natężeniu w organizmie [4, 5]. Za powstawanie stanu zapalnego odpowiadają m.in. niektóre interleukiny, TNF-alfa (tumor necrosis factor α – czynnik martwicy nowotworów), których produkcja podlega regulacji przez wiele czynników, w tym składników pokarmowych i mikrobioty jelitowej [8–10]. Im więcej cytokin przeciwzapalnych, tym mniejsze ryzyko powstania chorób autoimmunologicznych, neurodegeneracyjnych, alergii, nowotworów czy chorób serca [6, 7, 11]. Odpowiednia podaż wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (WNKT) także będzie wpływać na profil cytokin i tym samym równowagę przeciwzapalną [12].

POLECAMY

Dieta przeciwzapalna ma za zadanie wspierać organizm w usuwaniu bądź neutralizowaniu związków (głównie reaktywnych form tlenu – RFT), które niszczą struktury biologiczne. Wolne rodniki, które są odpowiedzialne za m.in. peroksydację lipidów, utlenianie białek, witamin są przyczyną powstawania stanów zapalnych i chorób [4]. Z drugiej strony są one niezbędne m.in. w procesie fagocytozy patogenów, RFT są także wytwarzane przez fibroblasty czy komórki mięśni gładkich [5], a także jako skutek uboczny podczas produkcji adenozynotrifosforanu (ATP – nośnika energii) – w procesie jego syntezy ok. 1% tlenu nie zostaje zredukowany, powodując powstawanie RFT. Równowagę między czynnikami przeciwzapalnymi i prozapalnymi zapewnia zdolność organizmu do dezaktywowania RFT [6]. 

Procesy zapalne, którym towarzyszy obecność wolnych rodników, mogą mieć charakter lokalny (lokalizować się np. w tarczycy, stawach) lub uogólniony (np. gdy nie zachodzi z odpowiednią wydajnością cykl metylacji, co skutkuje podwyższonym poziomem homocysteiny) [5, 8].

W utrzymywaniu równowagi redoks dużą rolę odgrywa dieta. Dostarczając odpowiednie składniki odżywcze, umożliwimy naszemu organizmowi usuwanie z organizmu wolnych rodników czy metali ciężkich [3, 4]. Odbywa się to bezpośrednio (przez redukowanie wolnych rodników np. przez karotenoidy) lub pośrednio – gdy dostarczamy z posiłkiem związki niezbędne do syntezy i redukcji glutationu czy biorące udział w cyklu metylacji lub metylacji samego DNA [4, 6]. 

Rodzaje związków wpływających na przeciwzapalne i antyoksydacyjne działanie diety

Związki, które działają przeciwzapalnie i antyoksydacyjnie, można podzielić na kilka grup:

  • Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT) – mają wpływ na funkcjonowanie układu odpornościowego, a także na odpowiednią budowę błon komórkowych. NNKT, kwasy EPA i DHA, które mają udowodnione działanie przeciwzapalne (choć same w sobie nie działają antyoksydacyjnie), należy dostarczać wraz z dietą [10, 12, 13]. 
  • Witaminy i składniki mineralne – witaminy, takie jak A, C, E, pierwiastki (cynk, mangan, miedź, selen) biorą udział w licznych procesach antyoksydacyjnych, oddziałując na wolne rodniki [9]. Pośrednie działanie będzie wykazywał np. kwas foliowy i S-adenozylo-L-metionina. Są to główne donory grup metylowych, które biorą udział m.in. w redukcji glutationu czy metylacji DNA. Glutation to tripeptyd, nasz główny endogenny przeciwutleniacz. Jego odpowiednia ilość w organizmie jest kluczowa m.in. dla odpowiedniego funkcjonowania wątroby i poprawnych procesów detoksykacji [4, 14]. 

Różne związki hydrofilowe i hydrofobowe pochodzenia roślinnego [3, 4, 6] znajdujące zastosowanie w wielu jednostkach chorobowych. Dobrym przykładem wielotorowego działania metabolitów roślinnych jest resweratrol, którego działanie immunomodulujące wpływa na przebieg wielu chorób (tab. 1). 

Tabela 1. Działanie immunomodulujące resweratrolu może być wykorzystywane we wsparciu terapii wielu chorób 

Przeciwzapalne działanie resweratrolu

Nowotwory Choroby zakaźne i patogeny Choroby układu krążenia Choroby neurodegeneracyjne Choroby metaboliczne Choroby autoimmunologiczne
rak płuc, rak trzustki, rak okrężnicy, rak piersi, białaczka, czerniak, nerwiak zarodkowy, rdzeniak zarodkowy, glejak   Helicobacter pylori, Staphylococcus aureus, Toxoplasma gondii, koronawirus powodujący MERS,
AIDS
miażdżyca, nadciśnienie tętnicze, udar, niedokrwienie mięśnia sercowego, niewydolność serca choroba Alzheimera, choroba Huntingtona, choroba Parkinsona, stwardnienie zanikowe boczne, neuropatia cukrzycowa, zaburzenia neurodegenracyjne spodowane alkoholem     otyłość, niealkoholowe stłuszczenie wątroby, cukrzyca typu 2  cukrzyca typu 1, toczeń układowy rumieniowaty, toczniowe zapalenie nerek, choroba zapalna jelit (IBD), stwardnienie rozsiane, stwardnienie zanikowe boczne, łuszczyca, reumatoidalne zapalenie stawów 

Źródło: Malaguarnera L. Influence of Resveratrol on the Immune Response. 

Niektóre ze związków będą działały egzogennie w świetle jelita (np. stymulując wzrost odpowiedniej flory jelitowej), inne będą działały przeciwzapalnie po dostaniu się do krwi i konkretnych narządów, biorąc udział w różnych szlakach biochemicznych w cytozolu komórek.

Jak dobierać przeciwutleniacze w diecie pacjenta? 

Antyoksydanty w diecie powinny pasować do stanu zdrowia. Na przykład wiśnie warto włączać u osób chorujących na dnę moczanową lub choroby serca, podczas gdy przeciwutleniacze zielonej herbaty i japońskiej matchy są wskazane przy problemach z koncentracją, problemach neurodegeneracyjnych, zaburzeniach nastroju [15, 16]. Osoby cierpiące na zaburzenia profilu lipidowego powinny przyjmować zwiększone ilości przeciwutleniaczy pochodzących z nasion, np. lnu, podczas gdy alergicy powinni sięgać po czarnuszkę, która ma udowodnione działanie przeciwalergiczne [12]. 

Warto także zapoznać się ze skalą ORAC (oxygen radical absorbance capacity). To amerykańska skala pokazująca, jaką zdolność do redukcji rodników nadtlenkowych mają różne produkty spożywcze (w przeliczeniu na 100 g) [3, 4, 17]. Im wyższa wartość ORAC, tym większy potencjał antyoksydacyjny produktu. Zgodnie z tą skalą warto do diety włączać:

  • zioła i przyprawy: oregano, rozmaryn, tymianek, majeranek, goździki, szałwia, cynamon, kminek, imbir, gałka muszkatołowa, kurkuma, liście pietruszki, chili, pieprz,
  • owoce jagodowe (jagody dzikie, jagody acai, żurawina) oraz inne, ciemne owoce w postaci surowej, suszonej lub przetworzonej (najlepiej niesłodzone soki, dżemy): porzeczki, aronia, czarne maliny, jeżyny, owoce czarnego bzu, truskawki, dzika róża, ciemne winogrona, a także wiśnie, granaty, które działają neuroprotekcyjnie [15], 
  • warzywa: cebula, czosnek, brokuły i kiełki brokułów, kiełki lucerny, szpinak, szparagi, pomidory, karczochy, nasiona fasoli,
  • tłuszcze: bogate w wielonienasycone kwasy tłuszczowe oleje, takie jak lniany, z wiesiołka, oliwa z oliwek extra virgin, ale także orzechy i nasiona: orzech laskowy, migdały, orzechy pekan, nerkowce, pistacje, orzechy włoskie,
  • napoje: herbata zielona, japońska matcha, czerwone wino, surowe kakao.

Owoce jagodowe są jednym z najważniejszych składników diety przeciwzapalnej. Dostarczają związki przeciwutleniające, są też źródłem witamin, składn...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy