Dołącz do czytelników
Brak wyników

Suplementy

30 czerwca 2021

NR 3 (Czerwiec 2021)

Żelazo – jego niedobór i wskazania do suplementacji

22

Żelazo jest mikroelementem szczególnie istotnym w diecie każdego człowieka. Na jego niedobór są narażone kobiety w okresie rozrodczym i w ciąży, osoby starsze, osoby aktywne fizycznie oraz stosujące dietę wegetariańską lub wegańską. Mimo że występuje w wielu produktach spożywczych, jego przyswajalność wraz z dietą wynosi jedynie 10–15%. Do jego źródeł zaliczają się: podroby, mięso czerwone, ryby, żółtko jaja, pełnoziarniste produkty zbożowe (kasza gryczana, chleb żytni razowy), natka pietruszki, pestki dyni, suche nasiona roślin strączkowych oraz szpinak i jarmuż. Zapotrzebowanie na żelazo zależy m.in. od płci, wieku i stanu fizjologicznego. U mężczyzn i kobiet w trakcie laktacji wynosi 10 mg/dzień, a u kobiet w wieku prokreacyjnym wynosi 18 mg/dzień. Jego zapotrzebowanie znacznie wzrasta u kobiet w ciąży i wynosi 27 mg/dzień. Ze względu na jego powszechny niedobór warto rozważyć suplementację.

Żelazo jest kluczowym mikroelementem w diecie każdego człowieka – zarówno kobiet w okresie przedkoncepcyjnym i w ciąży, osób aktywnych fizycznie, jak i osób starszych. Jest także związkiem, na który należy zwrócić szczególną uwagę w przypadku osób stosujących dietę wegetariańską lub wegańską, a także pacjentów z chorobą nowotworową. Występuje powszechnie w wielu produktach spożywczych w dwóch postaciach: jako żelazo hemowe i niehemowe. Istotnymi związkami, które mają wpływ na wzrost przyswajalności, są witamina C i karotenoidy oraz kwaśne pH przewodu pokarmowego. Wyróżniono także czynniki, które zmniejszają przyswajalność tego mikroelementu. Należą do nich spożywanie produktów będących źródłem fitynianów, taniny (występującej powszechnie w kawie i herbacie) oraz błonnika pokarmowego [1]. Witamina C jest niestabilna w wysokiej temperaturze, dlatego obróbka termiczna także ma wpływ na jej wchłanialność. Jednak należy zwrócić uwagę, że przyswajalność żelaza z produktów spożywczych wynosi jedynie 10–15%. Zapotrzebowanie kształtuje się na różnym poziomie i zależy głównie od płci i wieku. U dzieci w wieku 1–3 lat wynosi 7 mg/dzień. U dzieci w wieku 4–9 lat i chłopców w przedziale wiekowym 10–12 lat wynosi 10 mg/dzień. U dziewcząt w wieku 10–12 lat przed wystąpieniem miesiączki zapotrzebowanie wynosi 10 mg/dzień, a następnie wzrasta u dziewcząt, u których wystąpiła miesiączka, i w wieku 13–18 lat do 15 mg/dzień. W poszczególnych grupach kształtuje się następująco: 18 mg/dzień dla kobiet w wieku prokreacyjnym i 10 mg/dzień dla mężczyzn. U kobiet w ciąży wzrasta do 27 mg/dzień, a w trakcie laktacji wynosi 10 mg/dzień [2].
 

POLECAMY

Tabela 1. Źródła żelaza w diecie [1]
Produkty spożywcze będące źródłem żelaza hemowego Produkty spożywcze będące źródłem żelaza niehemowego
  • podroby
  • mięso czerwone
  • (wieprzowina, wołowina)
  • ryby (m.in. wędzone)
  • żółtko jaja
  • pełnoziarniste produkty zbożowe
  • (kasza gryczana, chleb żytni pełnoziarnisty, otręby pszenne)
  • natka pietruszki
  • pestki dyni
  • szpinak
  • jarmuż
  • suche nasiona roślin strączkowych


Niedobór żelaza jest powszechny, dlatego warto rozważyć suplementację, szczególnie u osób aktywnych fizycznie, stosujących diety alternatywne, kobiet w wieku prokreacyjnym i w ciąży oraz w przypadku zdiagnozowanej niedokrwistości z niedoboru żelaza. Niedokrwistość jest istotnym problemem zdrowotnym oraz społecznym. Według Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization – WHO) może dotyczyć nawet 25% populacji na świecie. Jest diagnozowana na podstawie wyników badań laboratoryjnych. Występuje w przypadku obniżonego stężenia hemoglobiny, liczby erytrocytów we krwi oraz hematokrytu poniżej wartości referencyjnych [3, 4]. Do czynników sprzyjających rozwojowi niedokrwistości z niedoboru żelaza zaliczono m.in.:

  • niedobory pokarmowe spowodowane nieprawidłowo zbilansowaną dietą, ubogą przede wszystkim w żelazo,
  • stosowanie leków hamujących przyswajalność żelaza (m.in. niesteroidowych leków przeciwzapalnych),
  • otyłość i nadwagę – ze względu na stale narastający problem nieprawidłowej masy ciała u dzieci i młodzieży obecnie stwierdza się zwiększone ryzyko niedoboru żelaza w tej grupie,
  • niedożywienie, które może być spowodowane zarówno stosowaniem niskokalorycznej diety, jak i schorzeniami, takimi jak zespół złego wchłaniania czy choroba nowotworowa,
  • niedożywienie jakościowe bez stosowania restrykcji żywieniowych,
  • znaczną utratę krwi spowodowaną wypadkiem lub urazem,
  • występowanie niektórych chorób (celiakia, nieswoiste choroby jelit, zapalenie żołądka, zakażenie Helicobacter pylori),
  • przeprowadzenie operacji bariatrycznej (gastrektomia, gastroplastyka),
  • okres ciąży i karmienia piersią,
  • choroby układu moczowo-płciowego, m.in. kłębuszkowe zapalenie nerek, nocna napadowa hemoglobinuria [5, 6]. 

Kolejną grupę osób szczególnie narażonych na niedobory żelaza są kobiety w wieku prokreacyjnym oraz w ciąży. Na równowagę żelazową mają wpływ dwa kluczowe czynniki: podaż żelaza oraz jego utrata. Całkowita ilość tego pierwiastka u ludzi dorosłych wynosi 4–5 g, z czego aż trzy czwarte występuje jako składowa hemoglobiny. Wśród przyczyn anemii u kobiet w ciąży wyróżniono przede wszystkim przewlekłe wymioty i nudności, brak apetytu, występowanie niektórych chorób (m.in. zespołu złego wchłaniania), zwiększone zapotrzebowanie na żelazo oraz nieprawidłowo zbilansowaną dietę. Jednym z czynników, na podstawie którego specjalista może stwierdzić niedokrwistość, jest stężenie hemoglobiny poniżej 110 mg/l. Aby ocenić zasoby żelaza w surowicy, stosuje się oznaczanie stężenia ferrytyny [7]. 
Najwięcej zmian fizjologicznych obserwuje się w drugim trymestrze ciąży, dlatego w tym okresie zapotrzebowanie się gwałtownie zwiększa. U kobiet w wieku prokreacyjnym warto zadbać o prawidłową podaż tego mikroelementu. Do konsekwencji nieleczonej anemii w ciąży należą m.in.:

  • mała masa urodzeniowa dziecka,
  • wzrost ryzyka cięcia cesarskiego,
  • wzrost ryzyka przedwczesnego porodu,
  • wzrost ryzyka wystąpienia tzw. łożyska przodującego lub oddzielenie łożyska,
  • zwiększone ryzyko krwotoku poporodowego oraz innych powikłań.

Całkowite zapotrzebowanie na ten pierwiastek w ciąży wynosi 1–1,2 g, z czego ok. połowy stanowi podstawowe zapotrzebowanie organizmu, a druga połowa jest związana z rozwojem ciąży [8].
Niedokrwistość z niedoboru żelaza jest często diagnozowana u osób ze stwierdzoną przewlekłą chorobą nerek. Wśród przyczyn wyróżnia się: ograniczoną podaż mięsa ze względu na restrykcje żywieniowe i zmniejszoną ilość białka w diecie, brak apetytu i wyniszczenie, a także krwawienia z przewodu pokarmowego spowodowane stosowaniem niesteroidowych leków przeciwzapalnych. U takich pacjentów powszechne jest również upośledzone wchłanianie żelaza w przewodzie pokarmowym z powodu stosowania leków alkalizujących zawierających węglan wapnia oraz inhibitorów pompy protonowej, które mają wpływ na wydzielanie żołądkowe [9]. Jedną z przyczyn jest wzrost stężenia hepcydyny, która należy do grupy hormonów peptydowych produkowanych w wątrobie, warunkujących prawidłową homeostazę żelaza. Zwiększony poziom hepcydyny zaobserwowano w przewlekłej chorobie nerek, co jest związane ze wskaźnikiem filtracji kłębuszkowej (GFR). Mechanizm odpowiedzialny za to zjawisko obejmuje wzrost cytokin zapalnych, obniżony klirens nerkowy oraz zmniejszony poziom erytropoetyny [10,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy