Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Choroby rzadkie

31 sierpnia 2021

NR 4 (Sierpień 2021)

Fenyloketonuria – postępowanie dietetyczne

30

Błąd metabolizmu fenyloalaniny

W celu wyjaśnienia problemu fenyloketonurii w pierwszej kolejności należy krótko omówić białka, ponieważ to wrodzony błąd metabolizmu tego składnika jest powodem choroby. Białka zbudowane są z aminokwasów, których wyróżnia się 20 oraz dzieli się na egzogenne i endogenne. Do pierwszej grupy zalicza się fenyloalaninę (Phe). W przypadku fenyloketonurii (phenyloketonuria – PKU) to właśnie metabolizm tego aminokwasu jest nieprawidłowy.

POLECAMY

Błąd metabolizmu spowodowany jest deficytem aktywności enzymu, którym jest hydroksylaza fenyloalaniny (PAH) [1]. U zdrowego człowieka fenyloalanina ulega hydroksylacji i jest metabolizowana do aminokwasu – tyrozyny w wątrobie. Ponadto kofaktorem PAH jest BH4 (tetrahydrobiopteryna). Dlatego też przekształcenie fenyloalaniny możliwe jest tylko wtedy, gdy enzym PAH funkcjonuje prawidłowo i katalizator BH4 jest dostępny w odpowiedniej ilości [2]. W przypadku uszkodzenia układu enzymatycznego zwiększa się stężenie fenyloalaniny, a zmniejsza stężenie tyrozyny we krwi, co skutkuje m.in. nieodwracalnym uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego [3].

Objawem biochemicznym nieprawidłowego procesu hydroksylacji fenyloalaniny jest hiperfenyloalaninemia. Przewlekle utrzymujące się wysokie stężenie Phe we krwi jest neurotoksyczne, zaburza bezpośrednio proces mielinizacji oraz niekorzystnie wpływa na produkcję neurotransmiterów [4]. Do innych objawów PKU w okresie niemowlęcym zalicza się m.in. uporczywe wymioty, małogłowie, charakterystyczny „mysi” zapach moczu, zmiany skórne czy drgawki [5].

Błąd metabolizmu fenyloalaniny spowodowany jest deficytem aktywności enzymu, którym jest hydroksylaza fenyloalaniny.

Diagnostyka, podział i dziedziczenie PKU

Od 1994 r. w Polsce powszechnie przeprowadzane są u wszystkich noworodków w trzeciej dobie życia badania przesiewowe w kierunku fenyloketonurii, co umożliwia szybkie wdrożenie leczenia i w efekcie zapewnienie prawidłowego rozwoju dziecka z PKU [1]. Hiperfenyloalaninemię potwierdza się, gdy stężenie fenyloalaniny w surowicy wynosi od 2,0 mg/dl do > 20 mg/dl (od 120 μmol/l do > 1200 μmol/l. W zależności od stężenia Phe we krwi w okresie noworodkowym chorobę dzieli się w następujący sposób:

  • łagodna hiperfenyloalaninemia – stężenie Phe < 10 mg/dl,
  • łagodna PKU – stężenie Phe 10–15 mg/dl,
  • umiarkowana PKU – stężenie Phe 15–20 mg/dl,
  • klasyczna PKU – stężenie > 20 mg/dl [6, 7].

W okresie płodowym do momentu porodu ośrodkowy układ nerwowy rozwija się prawidłowo, za co odpowiada aktywny enzym PAH matki. Do szybkiego zwiększenia stężenia Phe w surowicy dochodzi dopiero po włączeniu pokarmu kobiecego lub mieszanek mlekozastępczych.

Zgodnie z danymi Zakładu Badań Przesiewowych i Diagnostyki Metabolicznej Instytutu Matki i Dziecka częstość występowania PKU zarówno w Polsce, jak i w innych krajach Europy Środkowej, wynosi od 1 : 7000 do 1 : 8000 [8]. W populacji polskiej częściej występuje postać klasyczna w porównaniu do łagodnych postaci hiperfenyloalaninemii. Fenyloketonuria jest chorobą uwarunkowaną genetycznie, przekazywaną przez rodziców i dziedziczoną w sposób autosomalny recesywny. Oznacza to, że dziecko z PKU otrzymuje od rodziców po jednym nieprawidłowym genie wywołującym tę chorobę. U bezobjawowych heterozygotycznych nosicieli prawdopodobieństwo urodzenia dziecka chorego wynosi 25%. Warto podkreślić, iż ryzyko wystąpienia choroby podczas kolejnej ciąży jest takie samo. Natomiast jeżeli tylko jedno z rodziców choruje na PKU, a drugie jest nosicielem, występuje 50-proc. ryzyko urodzenia dziecka chorego [9].

Zasady postępowania dietetycznego

Jedynym możliwym, skutecznym sposobem leczenia fenyloketonurii jest stosowanie restrykcyjnej diety, w której ilość fenyloalaniny jest znacząco mniejsza w porównaniu do zwykłej diety, zawierającej naturalne produkty. Taka ubogofenyloalaninowa dieta obniża stężenie fenyloalaniny we krwi i w mózgu, utrzymuje stężenie tego aminokwasu w bezpiecznych granicach oraz zapewnia prawidłowy poziom tyrozyny. 

Cele postępowania dietetycznego obejmują trzy płaszczyzny:

  • zapobieganie gromadzeniu się nadmiernej ilości fenyloalaniny we krwi (a tym samym w mózgu) pod ścisłą kontrolą spożycia naturalnego białka/fenyloalaniny;
  • zastąpienie naturalnego białka, które zostało wyeliminowane z diety, bezpiecznym lub wolnym od fenyloalaniny białkiem, zwanym białkiem syntetycznym, mieszaniną aminokwasów lub substytutem białka; wszystkie substytuty białka nie zawierają fenyloalaniny lub mają bardzo niską jej zawartość;
  • osiągnięcie prawidłowego wzrostu i stanu odżywienia; dieta powinna zawierać wszystkie składniki odżywcze oraz energię w rekomendowanych ilościach; witaminy i składniki mineralne są dodawane do substytutu białka lub podawane jako osobny suplement [10].

Terapia żywieniowa powinna być wprowadzona po ustaleniu diagnozy i kontynuowana przez całe życie. Zapotrzebowanie na fenyloalaninę jest ustalane indywidualnie i zależy od masy ciała, stężenia Phe w surowicy oraz zmienia się wraz z wiekiem. Leczenie dietetyczne musi być ściśle kontrolowane, dlatego też od rodziców wymaga się systematycznego sprawdzania poziomu fenyloalaniny we krwi oraz konieczności wyliczania zawartości Phe w produktach spożywczych. Ilość fenyloalaniny można oszacować za pomocą przelicznika dostępnego m.in. na stronie: www.pkuconnect.pl/licznik/.

Terapia żywieniowa powinna być wprowadzona po ustaleniu diagnozy i kontynuowana przez całe życie.

Dieta w PKU charakteryzuje się małą zawartością naturalnego białka, co skutkuje niewystarczającą ilością pozostałych 19 aminokwasów egzogennych. W tej sytuacji prawidłowy rozwój dziecka byłby niemożliwy i pojawiłyby się objawy niedoboru białka oraz niedożywienia. Stąd też, aby temu zapobiec i zapewnić dziecku optymalny wzrost i rozwój, wprowadzane jest „syntetyczne” białko, które zawiera wszystkie ważne aminokwasy z wykluczeniem fenyloalaniny (rys. 1). W przypadku żywienia dzieci w okresie pierwszych sześciu miesięcy życia dieta opiera się na pokarmie matki lub mleku modyfikowanym dla niemowląt oraz syntetycznym białku pozbawionym fenyloalaniny. Pokarm kobiecy lub mieszanka mlekozastępcza podawane są w ściśle określonej ilości, ustalonej z pediatrą.

Dieta ubogofenyloalaninowa wymaga unikania/ograniczania wszystkich pokarmów o wysokiej zawartości białka, 
takich jak:

  • mięso, drób, ryby, jajka, sery pochodzenia zwierzęcego,
  • mleko (krowie, kozie, owcze),
  • orzechy, nasiona, komosa ryżowa, pszenica, owies, żyto, jęczmień,
  • soja, tempeh, rośliny strączkowe,
  • żelatyna i glony roślinne, takie j...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy