Dołącz do czytelników
Brak wyników

Suplementy

2 września 2020

NR 4 (Sierpień 2020)

Wpływ wielonienasyconych niezbędnych kwasów tłuszczowych w prewencji depresji – najnowsze doniesienia

86

Rola niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych w diecie człowieka

Kwasy tłuszczowe, zaraz po białkach i węglowodanach, należą do głównych składników pokarmowych. Mają fundamentalny wpływ na właściwe funkcjonowanie ustroju człowieka, a ich nieprawidłowe proporcje w diecie mogą skutkować poważnymi problemami zdrowotnymi. 
W zależności od budowy kwasy tłuszczowe dzieli się na:

POLECAMY

  • nasycone (SFA, ang. saturated fatty acids),
  • jednonienasycone (MUFA, ang. monounsaturated fatty acids),
  • wielonienasycone (PUFA, ang. polyunsaturated fatty acids).

Jeden gram tłuszczu dostarcza ok. 9 kcal, a więc ponad dwa razy więcej niż taka sama ilość białka lub węglowodanów. Kwasy tłuszczowe stanowią główny element strukturalny i budulcowy tkanek, błon komórkowych i narządów. 
Nienasycone kwasy tłuszczowe wchodzące w skład tłuszczów mają od 1 do 6 wiązań podwójnych w łańcuchu węglowym. Obecność wiązania podwójnego w cząsteczce powoduje zagięcie łańcucha węglowego, dlatego też wielonienasycone kwasy tłuszczowe nie mogą układać się w błonach komórkowych tak ściśle, jak to robią nasycone kwasy tłuszczowe. Ta mała, ale zasadnicza różnica w ich budowie ma ogromne znaczenie w diecie człowieka, ponieważ to właśnie wielonienasycone kwasy tłuszczowe przyczyniają się do zwiększania płynności błon komórkowych [1, 7]. 
Kwasy tłuszczowe pełnią także znaczącą funkcję w syntezie wielu substancji biologicznie czynnych, np. eikozanoidów – związków będących produktami przemian niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT). Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe mają również zasadnicze znaczenie dla prawidłowego rozwoju płodu i mózgu. Dane naukowe podają, że okres wczesnego rozwoju mózgu trwa od zapłodnienia do wieku 6–8 lat. Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe, a dokładniej wielonienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny omega-3, pełnią istotną funkcję w skomplikowanym procesie metabolizmu energetycznego ośrodkowego układu nerwowego. Literatura naukowa donosi, że wybrane rodzaje kwasów tłuszczowych i ich metabolity wpływają na mechanizm pracy mózgu i regulację procesów neurotransmisji. Przybywa coraz większa liczba badań naukowych, które dowodzą, że wybrane kwasy tłuszczowe mogą uniformizować nasze reakcje i zachowania emocjonalne. Wiele pozycji w literaturze naukowej potwierdza, że wykazują także działanie kardioprotekcyjne, antydegeneracyjne, antyoksydacyjne oraz korzystnie oddziałują na wskaźniki insulinoowrażliwości. Mają udokumentowane działanie hamujące proliferację komórek śródbłonka. Kwasy z rodziny omega-3 pozwalają także minimalizować ryzyko rozwoju alergii, co wynika z ich przeciwzapalnego działania przy wzmożonej odpowiedzi układu immunologicznego. Coraz większą uwagę zwraca się na rolę LC-PUFA (ang. long chain poly-unsaturated fatty acids; LC-PUFA) w prewencji chorób onkologicznych (np. raka okrężnicy czy raka piersi). Ich antynowotworowe działanie polega na roli modulatora płynności błon komórkowych (obniżenie tempa syntezy lipidów w tkankach nowotworowych) i hamowania czynnika wzrostu komórek rakowych [1, 3, 10].
Przemiany niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT) zachodzą w retikulum endoplazmatycznym komórek. W trakcie procesu desaturacji i elongacji przekształcane są w długołańcuchowe wielonienasycone kwasy tłuszczowe LC-PUFA. Kwasy z rodziny omega-6 i omega-3 konkurują o te same enzymy (rys. 1), stąd też niezbędne jest zachowanie w diecie odpowiednich proporcji produktów żywnościowych będących źródłem wybranych rodzajów kwasów tłuszczowych: Konwersja kwasu α-linolenowego (ALA) do kwasu eikodozapentaenowego (EPA) zachodzi na poziomie od 2 do 10%. Z kolei konwersja ALA do kwasu dokozaheksaenowego (DHA)  nie przekracza 1%, a niektóre badania naukowe wykazują, że nawet jeszcze mniej. Nadmierna podaż kwasów omega-6 zaburza zatem równowagę fizjologiczną ustroju i syntetyzowanych z nich związków biologicznie czynnych [4]. 
 

Rys. 1. Schemat przemian kwasów tłuszczowych z rodziny n-3 i n-6 [2]


Funkcja kwasów tłuszczowych omega-3 w modulowaniu odporności 

Odporność jest zdolnością organizmu do zwalczania infekcji w wyniku naruszenia jej bariery ochronnej. Wyróżniamy dwa rodzaje odporności: wrodzoną (nieswoistą) i nabytą (swoistą). Komórki odpornościowe dzielimy na dwie główne kategorie według ich właściwości i mechanizmów obronnych: komórki wrodzone i komórki adaptacyjne układu immunologicznego. Do komórek wrodzonych, które stanowią pierwszą linię obrony organizmu, zaliczamy m.in. makrofagi, neutrofile, eozynofile, komórki NK (ang. natural killers), komórki dendrytyczne czy komórki tuczne. W momencie zagrożenia działają szybko, niemniej z ograniczoną specyficznością. Komórki adaptacyjne układu odpornościowego z kolei cechują się wyższym poziomem specyficzności, natomiast ich działanie jest nieco opóźnione. Do komórek z grupy adaptacyjnych zaliczamy komórki (limfocyty) T i B odpornościowe. W przypadku komórek adaptacyjnych badania naukowe udowodniły, że w sytuacji pierwszej konfrontacji z danym patogenem ich struktura DNA pozostaje „w pamięci” limfocytów T i B i w momencie kolejnego „ataku” tego patogenu szybkość i skuteczność działania komórek adaptacyjnych są dużo większe niż podczas pierwszego spotkania [6]. 

Wpływ cytokin prozapalnych na system immunologiczny i pracę mózgu

Kwasy omega-3 wpływają m.in. na funkcje neuronów i integralność membrany komórek, ponieważ stanowią składnik acylowych fosfolipidów błony ośrodkowego układu nerwowego. Błony biologiczne komórek zbudowane są z lipidów i białek. Lipidy stanowią ok. 50–70% suchej masy mózgu, a kwasy PUFA (ang. Polyunsaturated Fatty Acids), z których najliczniejsze to DHA i AA, stanowią ok. 20% masy mózgu. W literaturze naukowej coraz częściej jako przyczynę rozwoju depresji pod względem biochemicznym wskazuje się kwestię destabilizacji błon komórkowych i zaburzeń w neuroprzekaźnictwie, ale także utrzymujący się stan zapalny wywołanym aktywnością cytokin prozapalnych, tj. interleukiny -1 beta (IL-1β), -2 i -6, interferonu-gamma i czynnika martwicy nowotworu alfa (TNFα) [8]. Cytokiny to szeroka grupa ponad 100 białek regulatorowych, obejmująca zarówno mediatory prozapalne, jak i przeciwzapalne, które mogą być uważane za swego rodzaju hormony układu immunologicznego regulujące wzrost, proliferację i aktywność komórek. W wielu badaniach klinicznych i eksperymentalnych poświęconym zagadnieniu rozwoju depresji zauważono wzrost stężenia cytokin prozapalnych we krwi, płynie mózgowo-rdzeniowym i różnych ośrodkach mózgu u chorych na depresję oraz w doświadczalnym modelu depresji u zwierząt. Cytokiny prozapalne przyczyniają się do obniżenia dostępności prekursorów neuroprzekaźników, zmniejszenia aktywacji osi podwzgórze – przysadka oraz zmian metabolizmu neuroprzekaźników i mRNA neuroprzekaźników. Zauważono również, że cytokiny IL-6, TNF-a oraz IL-1 odgrywają szczególną rolę w rozwoju chorób afektywnych. Co więcej, przybywa badań naukowych, które udowadniają, że cytokiny prozapalne hamują syntezę i wychwyt zwrotny serotoniny, dopaminy i noradrenaliny – neuroprzekaźników, które odpowiadają za regulację nastroju i samopoczucia [9].
Wnioski oparte na systematycznych przeglądach i metaanalizach do tej pory są wielorakie, ponieważ zauważono, że m.in. odmienne czynniki kulturowe, ekonomiczne, społeczne mogą zakłócać uzyskiwanie pożądanych wyników wobec profilaktyki depresji. Jedno z badań wielonarodowych udowodniło, że styl życia, w tym wybory żywieniowe, ma ścisły związek z rozwojem depresji. Kraje zachodnie, takie jak Niemcy, które charakteryzują się niskim spożyciem ryb, cechują się wysokim wskaźnikiem epizodów depresyjnych, zaś odwrotną zależność zauważono w Korei Południowej, a zwłaszcza w Japonii [11]. Na uwagę zasługują wyniki uzyskane przez Hibbelna i Noaghiula, którzy odkryli, że większe spożycie ryb i owoców morza wiąże się z niższymi wskaźnikami występowania zaburzeń afektywnych (typ I, typ II i spektrum zaburzeń afektywnych) w ciągu całego życia aż w 12 krajach świata (USA, Korea, Tajwan, Kanada, Niemcy, Nowa Zelandia, Portoryko, Włochy, Islandia, Izrael, Węgry, Szwajcaria). Określili oni także ilość spożycia ryb i owoców morza w funtach na osobę (1 funt = 453,6 g), która koreluje z najwyższą wartością zdrowotną. Najniższy wskaźnik chorób afektywnych zaobserwowano w Islandii, Korei i Tajwanie, a spożycie ryb i owoców morza wobec założonej jednostki ukazało, że najwyższe spożycie dotyczyło konsumpcji > 200 g ryb i owoców morza na tydzień (Islandia). 
Objawy depresyjne często występują u osób z wieloma chorobami przewlekłymi i związanymi z wiekiem zaburzeniami poznawczymi. Pośmiertne badania osób z chorobą Alzheimera, którego podjął się badacz Thomas Fraser, ukazały zmniejszone stężenia kwasu DHA w mózgu, w tym wyższy poziom amyloidu-β42 we krwi. Amyloid-β jest formą białka powstającego z prekursorowego białka APP w mózgu. Forma składająca się z 42 aminokwasów jest bardzo neurotoksyczna, ponieważ indukuje procesy zapalne i prowadzi do zwyrodnień włókienkowych, tzw. splątków neurofibrylanych w mózgu, zakłócając pracę neuronów serotoninowych i noradrenergicznych [13]. Kilka badań sugeruje, że depresja może mieć wspólne cechy patofizjologiczne z chorobami sercowo-naczyniowymi oraz ich czynnikami ryzyka (np. nadprodukcja cytokin prozapalnych i dysfunkcja śródbłonka). W przypadku choroby afektywnej dwubiegunowej zaburzenia czynności naczyń nie są widoczne na wczesnym etapie choroby, tylko pojawiają się w rozwiniętym stadium zachorowania. Kilka badań oceniających kondycję śródbłonka naczyń krwionośnych osób z zaburzeniami nastroju wykazało dodatnią korelację między nasileniem objawów depresyjnych a gorszą funkcją śródbłonka przez większą sztywność ścian tętnic [14].
Literatura podaje, że skuteczność suplementacji diety kwasami omega-3 PUFA w depresji zależy od proporcji i dawki EPA lub DHA. Zespół Liao Yuhua dokonał analizy przekrojowej 26 badań na temat wpływu wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 na objawy depresji. Wykazała ona ogólnie korzystny wpływ wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 na objawy depresji, w tym zwrócono uwagę, że większe korzyści kliniczne mają preparaty suplementacyjne zawierające > 60% EPA w dawce ≤ 1 g/dzień, podczas gdy preparaty czyste i te z większą zawartością DHA nie wykazywały takich korzyści. Oficjalne rekomendacje American Psychiatric Association (APA) co do dawki EPA i DHA w zaburzeniach psychicznych dotyczą ogólnie zwiększania udziału konsumpcji ryb, natomiast udział produktów wzbogacanych (funkcjonalnych) lub suplementów diety zawierajacych kwasy omega-3 powinny dostarczać EPA i DHA w ilości 1 g/dzień. Większe dawki powinny być konsultowane i monitorowane przez lekarza [3, 12].
 

...
Tabela 1. Wartości zalecanego dziennego spożycia wielonienasyconych kwasów tłuszczowych dla poszczególnej grupy wiekowej [17]
Grupa wiekowa Rodzaj kwasu
ALA EPA + DHA
Dzieci: 7–24 miesiące 0,5% E

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy