Dołącz do czytelników
Brak wyników

ABC prawidłowego żywienia

2 marca 2020

NR 1 (Luty 2020)

Witamina D w dietetyce i kosmetologii. Wpływ na zdrowie i wygląd skóry

166

itamina D jest powszechnie znana ze względu na swoje działanie kalcemiczne, czyli regulację homeostazy wapnia i fosforanów w organizmie. Szereg badań dowodzi również jej działania plejotropowego [1–8], w tym coraz częściej wspomina się o ścisłej korelacji z prawidłowym funkcjonowaniem skóry [9].
Witamina D jest zaliczana do grupy witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Aktywną (hormonalną) postacią witaminy D 
jest kalcytriol (1,25(OH)2D). Jego synteza jest ograniczana dostępnością substratu – 25-hydroksywitaminy D (25(OH)D), dominującego ilościowo metabolitu witaminy D. Jest zatem prohormonem, a sam termin „witamina D” odnosić należy zarówno do kalcyferolu (witamina D1), ergokalcyferolu (witamina D2), jak i cholekalcyferolu (witamina D3) [10, 11].

POLECAMY

Źródła witaminy D

Witamina D dostarczana jest do organizmu z trzech źródeł: słonecznej syntezy skórnej, żywności oraz preparatów farmaceutycznych [11, 12].

Synteza skórna a czynniki niedoboru witaminy D

Najważniejszym źródłem witaminy D dla organizmu jest słońce, a dokładniej promieniowanie UVB w zakresie długości fal 290–315 nm [13]. Synteza skórna może stanowić naturalne źródło dziennego zapotrzebowania na witaminę D aż w 80 do 100%. Pierwszy etap syntezy zachodzi w keratynocytach warstwy rozrodczej naskórka z 7-dehydrocholesterolu (7-DHC) [11]. Następnie 7-DHC ulega transformacji do prewitaminy D3, która na skutek termokonwersji przekształca się w witaminę D3 (cholekalcyferol), która dalej trafia do krwi, a tam łączy się z białkiem wiążącym witaminę D – DBP, tak samo jak cholekalcyferol, ergokalcyferol wchłanianych w jelicie cienkim z diety i preparatów [14, 15]. Przy udziale DBP (Vitamin D Binding Protein) trafia do wątroby, gdzie przekształcana jest w 25-hydroksycholekalcyferol (25(OH)D). Następnie transportowana jest do nerek (i innych tkanek, m.in. skóry, komórek odpornościowych), gdzie pod wpływem enzymu 1α-hydroksylazy powstaje aktywna forma witaminy – 1α, 25 dihydrocholekalcyferol (1α,25(OH)2D ) [16, 17]. 
Efektywne wykorzystanie syntezy skórnej zapewnia 15-minutowy kontakt ze słońcem dla 18% powierzchni ciała (odkryte podudzia i przedramiona) w godzinach od 10 do 15. Powyższe postępowanie powinno prowadzić do naturalnej syntezy witaminy D w ilości odpowiadającej ok. 2000–4000 IU/dzień. 
W okresie od października do marca w regionach powyżej 35° szerokości geograficznej północnej (w tym Polska) synteza skórna nie jest efektywna [7, 14, 15, 18–20]. Czynniki zwiększające ryzyko wystąpienia niedoborów witaminy D przedstawiono w tabeli 1.

 

Tabela 1. Czynniki zwiększające ryzyko wystąpienia niedoborów witaminy D oraz mechanizmy ich działania [7, 9, 11, 17, 21]
Czynnik zwiększający ryzyko wystąpienia niedoboru witaminy D Mechanizm działania
okres jesienno-zimowy niedostateczne nasłonecznienie, obniżenie syntezy skórnej
zanieczyszczenie powietrza w dużych miastach obniżenie syntezy skórnej
przebywanie w pomieszczeniach zamkniętych brak kontaktu z promieniowaniem UV, obniżenie syntezy skórnej
stosowanie kremów z filtrami (SPF większy niż 30) filtry UV w kosmetykach ograniczają wchłanianie UVB w 95–98%
nadmierne spożycie alkoholu, narkomania zmniejszone wchłanianie witaminy D
położenie geograficzne obniżona efektywność fotosyntezy witaminy D
osoby starsze zmniejszone wchłanianie, zaburzony metabolizm, zaburzenia syntezy skórnej
dzieci i kobiety w ciąży zwiększone zapotrzebowanie
osoby chorujące na autoimmunologiczne choroby, choroby neurodegeneracyjne aktywacja receptorów VDR w błonach komórek immunokompetentnych, która prowadzi do zwiększonego wychwytu witaminy D przez
te komórki, konsekwencją takiego mechanizmu może być zmniejszone
stężenie 25(OH)D3 we krwi, co wymaga zwiększenia podaży
kalcytriolu



Dieta 

Pożywienie pokrywa jedynie 10–20% dziennego zapotrzebowania na witaminę D [9, 11]. Witamina D pochodzenia zwierzęcego to cholekalcyferol (D3), natomiast z roślin i grzybów pozyskuje się ergokalcyferol (D2). W tabeli 2 przedstawiono produkty o najwyższej zawartości witaminy D. Pod kątem profilaktyki niedoboru brana jest pod uwagę fortyfikacja wybranych produktów spożywczych, np. mleko i jego przetwory, płatki śniadaniowe, sok pomarańczowy, margaryna, makaron [22, 23]. Wzbogacanie żywności w witaminę D nie jest powszechnie praktykowane w ujęciu globalnym i lokalnym, w tym w Polsce. Wyjątek stanowi mleko modyfikowane stosowane w żywieniu niemowląt i małych dzieci, które obligatoryjnie wzbogacane jest w witaminę D [11].

Preparaty farmakologiczne

W przypadku braku zapewnienia dodatkowego źródła, jakim jest synteza skórna, sama dieta niestety nie pokryje dziennego zapotrzebowania na witaminę D. Istotną rolę odgrywać będzie suplementacja diety [24, 25]. W Polsce i Europie najczęściej stosowany jest cholekalcyferol (D3), dostępny w różnych dawkach dobowych. Produkty skojarzone zawierające dodatkowo wapń lub witaminę K2 (MK7) nie są obecnie zalecane [11, 26, 27].
 

Tabela 2. Produkty o najwyższej zawartości witaminy D na rynku polskim [21]
Nazwa produktu Zawartość witaminy D (40 IU = 1 μg)
węgorz wędzony 1440 IU/100 g
węgorz świeży 1200 IU/100 g
śledź w oleju 808 IU/100 g
łosoś świeży dziki 600–1000 IU/100 g
śledź w oleju 808 IU/100 g
śledź w sosie pomidorowym 620 IU/100 g
łosoś (gotowany/pieczony) 540 IU/100 g
makrela wędzona 336 IU/100 g
łosoś świeży hodowlany 100–250 IU/100g
ryby z puszki (tuńczyk, sardynki) 200 IU/100 g
grzyby shiitake (twardnik japoński /
twardziak jadalny świeży)
100 IU/100 g
żółtko jajka 54 IU/żółtko
dorsz świeży 40 IU/100 g
ser żółty 7,6–28 IU/100 g
mleko krowie 0,4–1,2 IU/100 ml
mleko modyfikowane początkowe
(0.–6. m.ż.)
40–60 IU/100 ml
mleko modyfikowane następne (7.–12.
m.ż.)
56–76 IU/100 ml
mleko modyfikowane junior (2.–3. r.ż.) 70–80 IU/100 ml


Alternatywne źródła syntezy witaminy D

Biorąc pod uwagę fakt, że do syntezy witaminy D niezbędne są promienie UVB, coraz częściej wspomina się o możliwości, jakie daje fototerapia i nowe technologie. Niezbędne są jednak dalsze badania nad efektywnością, kosztami i bezpieczeństwem terapii światłem [28–30].
 

Tabela 3. Zalecenia suplementacji witaminą D w polskiej populacji [11, 27]
Grupa Podgrupa Uwagi Dawka suplementacyjna witaminy D [IU/doba]
noworodki, donoszone niemowlęta 0–6 miesięcy od pierwszych dni życia niezależnie od sposobu karmienia 400
6–12 miesięcy zależnie od dobowej ilości witaminy D przyjętej z pokarmem 400-600
dzieci 1–10 lat u dzieci zdrowych przebywających na słońcu z odkrytymi przedramionami i podudziami przez co najmniej 15 minut, w godzinach od 10.00 do 15.00, bez kremów z filtrem, w okresie od maja do września, suplementacja nie jest konieczna, choć wciąż zalecana i bezpieczna 600–1000*
młodzież 11–18 lat u zdrowych nastolatków przebywających na słońcu z odkrytymi przedramionami i podudziami przez co najmniej 15 minut, w godzinach od 10.00 do 15.00, bez kremów z filtrem, w okresie od maja do września, suplementacja nie jest konieczna, choć wciąż zalecana i bezpieczna 800–2000*
dorośli 19–65 lat u osób zdrowych przebywających na słońcu z odkrytymi przedramionami i podudziami przez co najmniej 15 minut, w godzinach od 10.00 do 15.00, bez kremów z filtrem, w okresie od maja do września, suplementacja nie jest konieczna, choć wciąż zalecana i bezpieczna 800–2000*
seniorzy > 65–75 lat oraz osoby z ciemną karnacją z uwagi na zmniejszoną skuteczność syntezy skórnej suplementacja przez cały rok 800–2000*
seniorzy > 75 lat z uwagi na zmniejszoną skuteczność syntezy skórnej oraz potencjalnie obniżoną absorpcję z przewodu pokarmowego i zmieniony metabolizm witaminy D suplementacja przez cały rok 2000–4000*
kobiety w czasie ciąży i laktacji kobiety planujące ciążę kobiety w okresie prokreacji i planujące ciążę powinny mieć zagwarantowaną odpowiednią podaż witaminy D, taką jak w ogólnej populacji osób dorosłych, jeżeli to możliwe pod kontrolą 25(OH)D w surowicy 2000**
kobiety w ciąży po potwierdzeniu ciąży suplementacja powinna być prowadzona pod kontrolą 25(OH)D w surowicy, tak aby utrzymać stężenie optymalne w granicach > 30–50 ng/ml
noworodki urodzone przedwcześnie urodzone ≤ 32. tygodniu ciąży zaleca się rozpoczęcie suplementacji w dawce 800 IU/d od pierwszych dni życia (jeśli jest możliwe żywienie enteralne), niezależnie od sposobu karmienia; suplementacja powinna być prowadzona pod kontrolą 25(OH)D w surowicy zarówno w okresie pobytu w szpitalu (pierwsza kontrola po czterech tygodniach suplementacji), jak i w powypisowej opiece ambulatoryjnej; po osiągnięciu łącznej podaży witaminy D z suplementów oraz diety > 1000 IU/d istnieje ryzyko przedawkowania witaminy D, szczególnie u noworodków z masą urodzeniową < 1000 g 800
urodzone w 33.–36. tygodniu ciąży nie ma wskazań do rutynowego oznaczania stężenia 25(OH)D; suplementację pod kontrolą stężenia 25(OH)D należy rozważyć u dzieci z grup ryzyka (żywienie pozajelitowe > 2 tygodni, ketokonazol 
> 2 tygodni, leczenie przeciwdrgawkowe, cholestaza, masa 
urodzeniowa < 1500 g)
400
grupa ryzyka nadwrażliwości na witaminę D przed rozpoczęciem suplementacji, jeśli to tylko możliwe, w każdej grupie wiekowej, a także w grupach ryzyka deficytu witaminy D, należy ocenić prawdopodobieństwo obecności stanu nadwrażliwości na witaminę D (hiperkalcemia, hiperkalciuria, nefrokalcynoza, kamica nerkowa, mutacja genu CYP24A1, mutacja genu SLC34A1 lub inne postaci nadwrażliwości na witaminę D w wywiadzie u pacjenta
lub u członków rodziny); suplementacja powinna być prowadzona indywidualnie, pod kontrolą wskaźników gospodarki wapniowo-fosforanowej, w tym zwłaszcza kalcemii, kalciurii, PTH, 25(OH)D i 1,25(OH)2D
ustalana przez lekarza, indywidualnie do potrzeb pacjenta
grupa ryzyka deficytów witaminy D szczególną grupę ryzyka stanowią osoby z otyłością, które wymagają podwojonej dawki witaminy D względem dawki rekomendowanej rówieśnikom o prawidłowej masie ciała; suplementacja powinna być prowadzona pod kontrolą 25(OH)D, tak aby utrzymać stężenie optymalne w granicach > 30–50 ng/ml; jeżeli oznaczenie 25(OH)D nie jest możliwe, dawkowanie powinno być prowadzone według ustaleń, takich jak w populacji ogólnej, w maksymalnych zalecanych dawkach dla danej grupy wiekowej ustalana przez lekarza, indywidualnie do potrzeb pacjenta

 

* W zależności od masy ciała i podaży witaminy D w diecie, przez cały rok.
** Jeżeli oznaczenie witaminy 25(OH)D nie jest możliwe, zalecane jest stosowanie witaminy D w dawce 2000 IU/dzień, przez cały okres ciąży i laktacji.

Wpływ witaminy D na fizjologię skóry

Skóra stanowi największy organ człowieka, którego zadaniem jest ochrona przed czynnikami szkodliwymi. Na jej prawidłowe funkcjonowanie wpływa wiele czynników [31]. Jednym z nich jest witamina D, dla której receptory VDR wykryto w komórkach immunokompetentnych [9]. Jednym z rodzajów tych komórek są keratynocyty, czyli komórki naskórka [31, 32]. Odkrycie tego zjawiska pozwoliło na poszerzenie zakresu badań w kierunku wpływu witaminy D na profilaktykę oraz leczenie chorób skóry o podłożu autoimmunologicznym [5]. W badaniach in vitro oraz in vivo wykazano, że witamina D może chronić komórki skóry przed uszkodzeniami wywołanymi promieniowaniem UV oraz rozwojem nowotworów skóry [9]. Chang i wsp. w swoich badaniach sugerują, że kobiety z większymi oznakami starzenia się skóry wykazywały niski poziom kalcytriolu wynikający z genetycznie uwarunkowanej obniżonej zdolności syntezy witaminy D. Badania dotyczące doustnej suplementacji witaminą D wykazały działanie profilaktyczne przed rozwojem nowotworów skóry. Dodatkowo wykazano korzystny wpływ suplementacji diety witaminą D na opóźnienie procesów starzenia się skóry [9].

Witamina D a choroby skóry

Trądzik pospolity jest chorobą łojotokową, w przebiegu której występuje stan zapalny w obrębie mieszków włosowych. Jest on stymulowany przez nadmierny rozrost bakterii Propionibacterium acne. Kalcytriol wykazuje działanie przeciwbakteryjne, co stanowi istotny czynnik w walce z trądzikiem pospolitym. Witamina D hamuje stan zapalny poprzez zmniejszenie produkcji prozapalnych interkulin IL-4, IL-6, IL-12, TNF-α oraz IFN-γ [7, 9]. 
Łuszczyca jest autoimmunologiczną chorobą skóry o podłożu zapalnym. Dochodzi tu do nadmiernej proliferacji keratynocytów. Coraz więcej badań wskazuje na korelację występowania łuszczycy z rozwojem chorób metabolicznych, takich jak cukrzyca, otyłość, choroby sercowo-naczyniowe. Witamina D wykazuje działanie antyproliferacyjne oraz immunomodulujące poprzez zmniejszanie aktywności limfocytów T [5, 9]. Najczęściej stosuje się leczenie miejscowe, gdzie wykorzystuje się analogi witaminy D (kalcytriol, kalcypotriol i takalcytol) [33]. Mechanizm ich działania polega na przyłączaniu się do receptora witaminy D, a następnie:

  • hamowaniu aktywności proliferacyjnej naskórka,
  • normalizacji różnicowania komórek nabłonkowych,
  • częściowo na działaniu przeciwzapalnym.

Należy brać pod uwagę możliwe działanie niepożądane, jeśli chodzi o gospodarkę wapniowo-fosforanową. Konieczne jest zatem ograniczenie ilości preparatu i powierzchni leczonych: kalcypotriolu do 30% powierzchni skóry i 100 g maści tygodniowo, a takalcytolu do 10% powierzchni skóry i 35 g maści tygodniowo [20, 34]. 
Toczeń rumieniowaty układowy (TRU) – choroba wielonarządowa. Rozwija się wskutek złożonych zaburzeń układu immunologicznego prowadzących do przewlekłego stanu zapalnego i w rezultacie do dysfunkcji narządowej. Jeśli chodzi o objawy skórne, jednym z najczęściej rozpoznawanych objawów tocznia jest rumień w kształcie motyla. Zmiany spowodowane nadwrażliwością na światło mogą utrzymywać się przez kilka tygodni, nawet po krótkiej ekspozycji na słońce. Pacjentom zaleca się unikanie światła słonecznego oraz stosowanie filtrów przeciwsłonecznych, narażeni są oni tym samym na niedobory witaminy D [35]. Niezbędna jest zatem suplementacja diety. Ostatnie badania wskazują, że dopiero dawka witaminy D w ilości 4000 IU dziennie skutecznie podnosi stęż...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy