Dołącz do czytelników
Brak wyników

Suplementy

19 stycznia 2019

NR 2 (Kwiecień 2018)

Suplementacja w zaburzeniach lipidowych – fitosterole roślinne

0 83

Nazwa „fitosterole” (sterole roślinne) obejmuje grupę związków o budowie alkoholi steroidowych. Obok witamin należą one do istotnych nieglicerydowych składników tłuszczu. Stanowią funkcjonalne i strukturalne analogi cholesterolu. Syntetyzowane są wyłącznie przez rośliny i występują we wszystkich komórkach roślinnych [1, 2].

Klasyfikacja 

Fitosterole dzielą się na sterole oraz stanole, które są ich nasyconą formą, powstającą w wyniku uwodornienia steroli i rzadziej występującą w naturze [3]. Zawartość stanoli w olejach roślinnych nie przekracza 10% całkowitej zawartości steroli [4]. 

W stanie naturalnym fitosterole występują w postaci wolnej oraz jako estry (sterolowe lub stanolowe) kwasów tłuszczowych, kwasu hydroksycynamonowego, glukozy oraz glikolipidów [2, 4]. Do fitosteroli występujących w największych ilościach należą beta-sitosterol (50–90%) oraz kampesterol i stigmasterol. Ich stanolowe pochodne to odpowiednio: beta-sitostanol, kampestanol, stigmastanol [3, 4]. Fitosterole w postaci estrów z kwasami tłuszczowymi są lepiej rozpuszczalne w tłuszczach niż ich formy nieestrowe. Dlatego do żywności dodaje się formy zestryfikowane, które łatwiej ulegają wkomponowaniu w produkty spożywcze [1, 5]. 

Zawartość w produktach spożywczych 

Najbogatszym źródłem fitosteroli są oleje roślinne. Różnią się one między sobą zawartością poszczególnych fitosteroli, dlatego ich oznaczanie służy do badania zafałszowania olejów [1]. We wszystkich olejach dominującym fitosterolem jest beta-sitosterol [4]. Występują one także w warzywach, świeżych owocach, kasztanach jadalnych, ziarnach i roślinach strączkowych, otrębach ryżowych. Duże ilości zawierają nasiona sezamu, kiełki pszenicy, orzechy włoskie, ziemne, laskowe i pistacjowe oraz migdały, przetwory zbożowe: żytnie, jęczmienne i owsiane, a także nasiona roślin strączkowych [2, 4]. W 100 g oleje zawierają 40–900 mg tych związków, rośliny strączkowe powyżej 100 mg, a niektóre nasiona, np. słonecznika, > 200 mg [1]. Sterole roślinne mogą występować w niewielkich ilościach w produktach pochodzenia zwierzęcego (mleko, jaja), jednak ich zawartość zależy od jakości paszy stosowanej do karmienia zwierząt [4]. 

Działanie prozdrowotne 

Fitosterole są absorbowane w przewodzie pokarmowym w niskim stopniu, tj. ok. 1–10% (sitosterol 3,1–3,7%, kampesterol 9,7–12,4%). W pierwszych badaniach dotyczących hipocholesterolemicznego działania fitosteroli wykazano, że dawka 1–3 g steroli lub stanoli roślinnych obniża stężenie LDL o ok. 5–15% w zależności od populacji, wieku i stanu zdrowia. Wzrost spożycia > 3 g nie powodował natomiast dalszych efektów w obniżeniu LDL w surowicy krwi badanych [1, 2, 4]. Pomimo iż obecnie istnieją również badania, w których wykazano większą redukcję LDL przy podaży dawek sięgających aż 9–10 g/dzień, tak wysoka podaż nie jest zalecana [6]. 

Fitosterole konkurują z cholesterolem podczas wchłaniania w jelicie. Obniżają absorpcję zarówno endogennego, jak i egzogennego cholesterolu, co przyczynia się do spadku zarówno frakcji LDL cholesterolu, jak i cholesterolu ogółem. Stopień obniżania poziomu cholesterolu przez fitosterole, ich pochodne nasycone oraz estry jest podobny [4]. 

Podaż 2 g fitosteroli dziennie (co odpowiada ok. 20 g margaryny wzbogaconej w fitosterole) może skutecznie zmniejszyć stężenie cholesterolu całkowitego oraz LDL u ludzi o 7–10% (z pewną zmiennością osobniczą) i wpływa w niewielkim stopniu – lub w ogóle – na stężenie HDL i TG [1, 7–9]. Uważa się, że dietoterapia powinna trwać min. trzy tygodnie [7]. 

Efekt obniżania cholesterolu przez fitosterole stanowi dodatek do tego uzyskanego ze stosowania statyn [5, 10–12]. Wykazano, że kombinacja ta jest dobrze tolerowana i bezpieczna [8, 13]. Należy jednak pamiętać, że w leczeniu hipercholesterolemii terapią pierwszego rzutu jest zmiana sposobu żywienia, a nie terapia statynami. 

Fitosterole dodawane są do tłuszczów do smarowania, np. masła, margaryn i olejów roślinnych, jogurtów i innych produktów, a wybór nośnika nie ma wpływu na skuteczność zmniejszania stężenia cholesterolu przez fitosterole w równoważnych dawkach [4, 8, 14]. Wykazano, że podaż fitosteroli w formie suplementów diety (w tabletkach, kapsułkach) wywiera podobne działanie jak spożycie żywności wzbogaconej [15]. 

W wytycznych dotyczących leczenia zaburzeń lipidowych wskazuje się na konieczność długoterminowego nadzoru nad bezpieczeństwem stosowania produktów wzbogaconych o fitosterole [1, 8]. W większości badań dotyczących fitosteroli, które były krótkoterminowe, nie wykazano działań niepożądanych, dlatego wielu ekspertów uważa, że ich podaż jest bezpieczna i można ją rozważyć w celu obniżenia podaży cholesterolu, samodzielnie lub włączając do prowadzonej farmakoterapii [10]. Z kolei w trwającym 12 miesięcy badaniu, prowadzonym w Hiszpanii, wśród pacjentów z hipercholesterolemią, wykazano, że podaż jogurtu zawierającego stanole roślinne w ilości 2 g/dzień obniżała poziom frakcji LDL cholesterolu w ponad 10%. Efekt ten występował i nie różnił się istotnie zarówno po trzech miesiącach, jak i po roku stosowania.

Obserwowane działania uboczne były podobne do tych, które stwierdzono również w innych badaniach o krótszym okresie trwania. Były one nieliczne i należały do nich uczucie pełności, bóle nadbrzusza oraz wzdęcia. Wykazano, że wyższy efekt hipolipemizujący dotyczy osób starszych w porównaniu do młodszych oraz jest tym wyższy, im wyższy wyjściowy poziom cholesterolu, co potwierdzono też w innych metaanalizach [14]. 

Podaż można rozważyć m.in.:

  • u osób z dużym stężeniem cholesterolu oraz pośrednim lub małym całkowitym ryzykiem sercowo-naczyniowym, które nie kwalifikują się do farmakoterapii,
  • jako uzupełnienie farmakoterapii u pacjentów z grupy dużego lub bardzo dużego ryzyka sercowo-naczyniowego, którzy nie osiągają docelowego stężenia LDL podczas terapii statynami lub nie tolerują statyn,
  • u dorosłych i dzieci > 6. r.ż. z hipercholesterolemią rodzinną zgodnie z obecnymi zaleceniami [8, 10, 11, 14].

Skutki uboczne 

Nie zaleca się podaży w ilości większej niż 3 g/dzień, gdyż może to powodować skutki uboczne, takie jak spadek we krwi poziomu karotenoidów i innych składników żywności rozpuszczalnych w tłuszczu [1]. 
Z niektórych doniesień wynika, że fitosterole mogą obniżyć poziom beta-karotenu we krwi o ok. 25%, a witaminy E o 8%. Jednocześnie uważa się, że dawka 1,5 g/dzień fitosteroli nie wpływa na obniżenie stężenia karotenoidów i witaminy E w osoczu, ale obniża stężenie cholesterolu. Komitet Naukowy ds. Żywności potwierdził, że zalecana dawka fitosteroli roślinnych nie powinna przekraczać 3 g/dzień [1, 2]. Z niektórych badań wynika jednak, że spożycie fitosteroli nawet w wysokich dawkach nie wpływa na stężenie witaminy A, D oraz K1. Z kolei obniżanie poziomu karotenoidów jest podobne jak przy podaży dawek 2–3 g/dzień [6].

Z metaanalizy 41 badań klinicznych wynika, że podaż fitosteroli w ilości 2,5 g/dzień nie powodowała znaczącej redukcji stężenia w osoczu krwi karotenoidów, takich jak alfa- i beta-karoten, likopen, kryptoksantyna i zeoksantyna oraz witaminy A, D i E. Ich poziom utrzymywał się w granicach normy, co wskazuje, że redukcja ta nie ma negatywnych skutków dla zdrowia [10]. Podkreśla się, że możliwemu zmniejszeniu stężenia karotenoidów i witamin rozpuszczalnych w tłuszczach przez stanole i sterole można zapobiegać za pomocą zrównoważonej diety bogatej w te składniki [6, 8, 10]. 

Podaży fitosteroli nie zaleca się w przypadku:

  • dzieci < 5. r.ż. z prawidłowym stężeniem cholesterolu: ryzyko zakłóceń we wchłanianiu witamin rozpuszczalnych w tłuszczach oraz miażdżycopochodnych chorób układu krążenia w późniejszym wieku,
  • fitosterolemii – rzadka choroba genetyczna, zmniejszone wydalanie steroli roślinnych z organizmu, wzrost ich stężenia w osoczu i odkładania w ścianach naczyń; na świecie odnotowano kilka przypadków CHNS oraz zgonu z powodu zawału serca w wyniku fitosterolemii u kilkunastoletnich dzieci [2, 4, 7].

Wchłanianie fitosteroli u dzieci jest dużo większe niż u dorosłych i jest porównywalne do tego obserwowanego u chorych na fitosterolemię [4]. W tej chorobie należy wyłączyć z diety źródła steroli roślinnych, w tym produktów wzbogaconych, olejów roślinnych, orzechów i soi. Leczenie polega m.in. na zastosowaniu leków wiążących kwasy żółciowe i inhibitorów wchłaniania lub interwencjach chirurgicznych polegających na założeniu by-passów jelitowych [2]. 

Spożycie w Europie

Średnie spożycie z dietą wynosi od 250 mg /dzień w Europie Północnej do ok. 500 mg/dzień w krajach śródziemnomorskich [1, 8, 10]. W przeciętnej racji pokarmowej występuje 20–50 mg stanoli i 100–350 mg steroli. Jest to podaż niewystarczająca dla efektu hipolipemizującego [4]. W diecie wegetarian podaż jest ok. 50% wyższa, jednakże nawet ona nie jest w stanie zrealizować odpowiedniego spożycia [3, 16, 17]. 

Wpływ na ryzyko sercowo-naczyniowe 

Pomimo że jednoznacznie wykazano wpływ podaży fitosteroli na obniżenia stężenia cholesterolu całkowitego, to nie przeprowadzono badań dotyczących wynikającego z tego wpływu na występowanie chorób sercowo-naczyniowych. Jednakże z metaanalizy Robinson i wsp. wynika, że zmniejszenie stężenia LDL korzystnie redukuje ryzyko sercowo-naczyniowe niezależnie od mechanizmu uzyskania tego efektu [1, 8].

Z kolei wyniki niektórych badań wskazują na zwiększone ryzyko miażdżycy u osób z wysokim stężeniem fitosteroli w surowicy krwi, podczas gdy inne badania temu zaprzeczają lub nie wykazują żadnej korelacji.

W związku z tym obecnie wiedzę dotyczącą związku pomiędzy spożyciem fitosteroli i ryzykiem sercowo-naczyniowym uważa się za niekompletną. Oszacowano, że należałoby badać 33 tys. osób przez ok. 10 lat, aby w pełni ustalić, na czym ten związek polega. Dostępne dowody nie potwierdzają, aby fitosterole mogły wpływać na prewencję chorób układu krążenia, ale również nie pokazują szkodliwych efektów. Dlatego wielu ekspertów podkreśla, że istnieje potrzeba dalszych badań dotyczących suplementacji, szczególnie prowadzonych długoterminowo [10, 13, 18].

Żywność wzbogacana w fitosterole 

Margarynę z dodatkiem fitosteroli po raz pierwszy na rynek wprowadziła firma Benecol w 1995 r. Komisja...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy