Dołącz do czytelników
Brak wyników

Suplementy

3 marca 2021

NR 1 (Luty 2021)

Suplementacja w chorobach tarczycy. Część I

278

Choroby tarczycy są powszechnie występującymi schorzeniami dotykającymi zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Najczęściej rozpoznawanym schorzeniem gruczołu jest autoimmunizacyjne zanikowe zapalenie tarczycy (AITD), zwane chorobą Hashimoto [1]. Leczenie farmakologiczne polega na wyrównaniu stężenia hormonów tarczycowych w zakresie normy laboratoryjnej, jednak często jest to za mało, by odzyskać witalność, dobre samopoczucie i zahamować przyrost masy ciała oraz postępującą chorobę. Nie tylko gruczoł tarczowy, ale i układ immunologiczny oraz gospodarka węglowodanowa, w tej grupie pacjentów wymagają wsparcia poprzez odpowiednie odżywianie i suplementację kluczowymi składnikami mineralnymi i witaminami, takimi jak selen, cynk, żelazo, witaminy z grupy B czy witamina D3.

Selen
U osób z chorobami tarczycy, zarówno tych powiązanych z niedoczynnością, jak i z nadczynnością gruczołu, występują niedobory pierwiastków śladowych. Badania w grupie ponad 130 pacjentów z autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy wykazały u nich znacznie niższe stężenie selenu w surowicy niż u osób zdrowych [2]. Niedobór selenu może skutkować zwiększonym ryzykiem wystąpienia AITD, tarczyca jest bowiem organem gromadzącym największe ilości selenu [3]. Pierwiastek ten jest główną składową enzymów antyoksydacyjnych, takich jak peroksydaza glutationowa GPx biorąca udział w ochronie tarczycy przed niekorzystnym wpływem nadtlenku wodoru powstającego podczas utleniania jodu w tarczycy [3]. Przy niedoborze selenu aktywność tego enzymu spada, co prowadzi do zwiększonej produkcji przeciwciał przeciwtarczycowych a-TPO, a w efekcie do uszkodzenia komórek tarczycy [4]. Selen bierze również udział w konwersji hormonów tarczycowych fT4 do fT3. Wiele badań wskazuje, że suplementacja diety 200 mcg selenu/dzień może skutecznie obniżyć stężenie przeciwciał a-TPO [4]. 
Wydaje się to dość istotne z uwagi na to, że te właśnie przeciwciała korelują z produkcją cytokin prozapalnych i są ściśle powiązane z zapalnym przebiegiem choroby Hashimoto [5]. 
Obniżanie stężenia przeciwciał przeciwtarczycowych za pomocą suplementacji selenem ma również istotne znaczenie w regulacji gospodarki węglowodanowej i zapobieganiu insulinooporności u pacjentek z AITD [6]. Badania w grupie ponad 100 pacjentów z niedoczynnością tarczycy pokazały, że u osób z wyższym stężeniem a-TPO w surowicy częściej występuje podwyższone stężenie insuliny na czczo niż u osób z niższym stężeniem [6]. Niedobór selenu może być również jedną z przyczyn trudności w utrzymaniu należnej masy ciała u osób chorujących na tarczycę. Badania potwierdzają silne związki niedostatecznego spożycia selenu z rozwojem otyłości brzusznej i przerostem komórek tłuszczowych [7]. U pacjentów we wczesnym stadium AITD, którzy jeszcze nie przyjmują L-tyroksyny, suplementacja już 80 mcg selenu poprawiała echogeniczność gruczołu w obrazie USG [8], co może skutkować odroczeniem momentu konieczności włączenia leczenia farmakologicznego. Poza problemami tarczycowymi odpowiednie stężenie selenu w surowicy jest konieczne do inicjacji i prawidłowej regulacji naszej odpowiedzi immunologicznej. Wysokie stężenie selenu sprzyja rozwojowi limfocytów T regulatorowych będących strażnikami równowagi w naszym układzie odpornościowym [9].

Cynk
Cynk uczestniczy w regulacji i syntezie hormonów tarczycowych. Jest również składnikiem białek receptorowych dla fT3. Jego niedobór upośledzi zarówno produkcję hormonów, jak i wiązanie się fT3 z receptorami w komórkach, co może skutkować osłabieniem odpowiedzi na hormony tarczycy, a w konsekwencji – wzrostem masy ciała. Znaczna część pacjentów zmagających się z niedoczynnością tarczycy ma nadmierną masę ciała. Jak pokazała ostatnia metaanaliza, otyłość jest istotnie powiązana z chorobą Hashimoto [10]. Badania pokazują, że z otyłością zmaga się 28–39% kobiet chorujących na chorobę Hashimoto [11–13]. Niektóre dane wskazują, że pomimo leczenia L-tyroksyną trudno uzyskać normalizację masy ciała, dlatego tak istotne jest prawidłowe zaopatrzenie organizmu w cynk. Cynk istotnie wpływa na metabolizm i termoregulację [14] oraz odgrywa istotną rolę w ochronie przed insulinoopornością. Badania w grupie ponad 1500 kobiet i mężczyzn pokazały, że stężenie cynku w surowicy jest odwrotnie proporcjonalne do stopnia insulinooporności [15]. Niedobór tego pierwiastka może sprzyjać nietolerancji glukozy spowodowanej zarówno zaburzeniami jej wydzielania, jak i zaburzeniami w działaniu insuliny. Prawidłowe stężenie cynku będzie polepszało dokomórkowy transport glukozy. Badacze wykazali, że 27% osób dotkniętych chorobą Hashimoto wykazuje zbyt niskie spożycie tego pierwiastka w diecie [16]. Randomizowane, podwójnie zaślepione badania kontrolowane placebo wykazują, że już 20–30 mg cynku dziennie w postaci suplementacji poprawia wskaźniki gospodarki węglowodanowej [17]. 

Żelazo
Metabolizm żelaza i metabolizm hormonów tarczycowych są wzajemnie od siebie zależne. Niedobór żelaza może wywołać zaburzenia w pracy tarczycy, ale również niedoczynność tarczycy może sprzyjać niedoborom żelaza [18]. U pacjentów z anemią subkliniczną niedoczynność tarczycy wykrywa się u ponad 16% badanych, a wtórną niedoczynność nawet u 35%. Przy niedoborze żelaza notuje się u pacjentów wyższe TSH i niższe fT4. Po dwumiesięcznej suplementacji diety preparatami żelaza badacze odnotowali korzystne zmiany w zakresie TSH, fT4, ale również niższe stężenie kortyzolu – potocznie zwanego hormonem stresu [19]. Żelazo jest ważnym składnikiem peroksydazy tarczycowej (TPO), enzymu, który bierze udział w dwóch ważnych etapach syntezy hormonów tarczycowych [20]. U pacjentów, u których stwierdza się niedoczynność tarczycy, obserwuje się też niskie stężenia ferrytyny – białka magazynującego żelazo w naszym organizmie [21]. W praktyce klinicznej często spotyka się pacjentów, którzy po podaniu L-tyroksyny pozwalającej utrzymać stężenie hormonów w zakresie normy laboratoryjnej zgłaszają, że czują się gorzej niż przed leczeniem. Odczuwają mocniej kołatanie serca, niepokój, wewnętrzne „rozdygotanie”, czy nieprzyjemne objawy ze strony układu nerwowego. Wspomniane symptomy podczas leczenia farmakologicznego niedoczynności mogą towarzyszyć pacjentom z niedoborem żelaza i aby je złagodzić lub zneutralizować, potrzebne jest uzupełnienie niedoborów żelaza [22]. Hormony tarczycy wpływają na tworzenie się czerwonych krwinek. W następstwie niedoczynności zmniejsza się dostęp do żelaza, a wraz z niedoborem postępuje osłabiony transport tlenu do tkanek [23]. Jako że ekspresja genu ferrytyny jest indukowana przez trijodotyroninę, warto podczas badań kontrolnych monitorować wszystkie parametry tarczycowe, a nie tylko TSH czy fT4 [23]. Stale niskie fT3 może przeszkadzać w uzupełnianiu zapasów żelaza poprzez suplementację doustną. Niskie fT3 nie pozostaje też bez wpływu na wzrost pH 
w żołądku, co dodatkowo może utrudniać wchłanianie żelaza. Przewlekłe zapalenie śluzówki żołądka może również prowadzić do niedoborów żelaza.

POLECAMY

Komentarz ekspercki


dr Julia Wranicz-Smagowska 
absolwentka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego oraz studiów doktoranckich w Katedrze Dietetyki Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Prowadziła badania z zakresu dietoterapii cukrzycy u kobiet ciężarnych. Praktykę zdobyła w największych szpitalach w Warszawie oraz Instytucie Żywności i Żywienia. Ekspert ALAB laboratoria, promuje indywidualne podejście 
do każdego pacjenta jako najlepszy sposób na skuteczną diagnostykę i terapię

W chorobach tarczycy, które najczęściej mają zapalne podłoże, istotne jest odpowiednie zaopatrzenie organizmu w składniki odżywcze, mineralne i witaminy wpływające na jej metabolizm, funkcjonowanie i syntezę hormonów. Te najważniejsze to wspomniane już: selen, cynk, witaminy z grupy B, ale także: jod, witamina D czy kwasy omega-3.
Prawidłowo zbilansowana dieta wykorzystująca produkty z różnych grup spożywczych realizuje zapotrzebowanie na praktycznie wszystkie niezbędne dla organizmu składniki. Dobrym źródłem pokarmowym selenu, cynku i witamin z grupy B są mięso i przetwory mięsne oraz produkty zbożowe. Selen znajdziemy również w rybach i skorupiakach, cynk – w orzechach, nasionach i pestkach, a witaminy z grupy B – w mleku i produktach mlecznych.
Niestety, jako społeczeństwo często z góry zakładamy, że mamy niedobory i sięgamy po suplementację bez kontroli specjalisty i wykonania odpowiednich badań. Przed rozpoczęciem suplementacji naszym obowiązkiem jest sprawdzenie stanu zaopatrzenia organizmu w dany pierwiastek, poprzez oznaczenie jego stężenia np. w surowicy krwi. Jako ALAB Laboratorium, zwracamy szczególną uwagę, że również dobranie odpowiedniej dawki powinno być uzależnianie od wyników uzyskanych badań.
Nawet kluczowy dla tarczycy pierwiastek w przekroczonej dawce może stać się toksyczny. Przykładem jest selen, który łatwo można przedawkować, ponieważ granica pomiędzy stanem niedoboru a nadmiaru selenu w organizmie jest bardzo delikatna. W wyniku przyjmowania zbyt dużych dawek selenu w stosunku do zapotrzebowania może w krótkim czasie dojść do zatrucia tym pierwiastkiem, czyli do stanu selenozy. Najbardziej charakterystycznym objawem jest łamliwość paznokci, wypadanie włosów i stany zapalne skóry.  

Jak bezpiecznie rozpocząć suplementację diety:

  • Zrób badanie wyjściowego poziomu pierwiastka w organizmie.
  • Jeśli masz niedobór, dawka suplementacyjna musi być dobrana w taki sposób, aby była efektywna i bezpieczna.
  • Wykonaj badanie kontrolne po ok. trzech miesiącach suplementacji, aby można było skorygować dawkę lub odstawić preparat.


Witaminy z grupy B
Chorobom tarczycy towarzyszą różne dolegliwości. Jedną z bardziej dotkliwych jest przewlekłe zmęczenie. Naukowcy wiążą ten stan z niedoborem tiaminy, czyli witaminy B1. Jak pokazały badania, nawet przy prawidłowym stężeniu tiaminy w surowicy mogą występować objawy łagodnego niedoboru tiaminy. Stan ten może wynikać z upośledzonego mechanizmu transportu B1 do mitochondriów [24]. Warto zatem włączyć suplementację tiaminą u pacjentów z chorą tarczycą, zważywszy, że w literaturze nie odnotowano przypadków skutków ubocznych związanych z zażywaniem tiaminy. W badaniach podanie dużej dawki tiaminy, bo aż 600 mg likwidowało objawy zmęczenia w ciągu kilku dni, a nawet kilku godzin [24]. Doświadczenie kliniczne pokazuje, że już przy 100 mg/dzień można uzyskać pozytywne efekty w postaci redukcji zmęczenia u pacjenta. 
Kolejną witaminą, której niedobory notujemy u pacjentów tarczycowych, jest B12. Badania pokazują, że ok. 40% pacjentów z niedoczynnością tarczycy może mieć problem z jej niedoborem [25]. Jej niski status w organizmie może przyczyniać się do osłabienia, problemów z pamięcią, koncentracją, objawów depresji i powstania niedokrwistości megaloblastycznej. Najnowsze badania wskazują również na ujemną korelację między stężeniem witaminy B12 w surowicy a stężeniem przeciwciał przeciwtarczycowych [26]. Rozpoznanie przyczyny niedoboru B12 nie zawsze jest łatwe. Część badaczy zwraca uwagę, że warto badać stężenie gastryny i w razie jej podwyższonego miana kierować pacjenta na gastroskopię, ponieważ w takich przypadkach jest wielce prawdopodobne rozpoznanie zanikowego zapalenia błony śluzowej żołądka, a w konsekwencji niedoborów B12 [27]. 
Istotną rolę w chorobach tarczycy może odgrywać również pirydoksal, czyli witamina B6. Jako że choroby tarczycy należą do chorób zapalnych, należy brać pod uwagę, że niedobory witaminy B6 mogą sprzyjać procesom zapalnym u tych pacjentów. W badaniach klinicznych z udziałem ponad 2200 osób wykazano, że pacjenci z niskimi stężeniami w surowicy pirydoksalu-5-fostoranu, czyli aktywnej postaci witaminy B6, mieli znacznie wyższe markery stanu zapalnego niż pacjenci z wyższymi stężeniami [28]. W praktyce klinicznej warto wdrożyć 50–100 mg/dzień P-5-P do suplementacji u pacjenta z dysfunkcją tarczycy, szczególnie u osób z aktywnym zapaleniem tarczycy.

Witamina D3
Wiele badań wykazało, że choroby o podłożu autoimmunizacyjnym, takie jak zapalenie tarczycy, mogą mieć związek z zaburzeniami równowagi witaminy D [29, 30]. Badania przeprowadzone na ponad 600 pacjentach wykazały odwrotną korelację między stężeniem witaminy D3 a stężeniem przeciwciał przeciwtarczycowych a-TPO [31]. Niskie stężenie witaminy D3 jest również częściej wykrywane u dzieci z zapaleniem tarczycy niż w populacji zdrowej (73,1% vs. 17,6%) [32]. 
Badacze dowiedli, że wprowadzenie suplementacji witaminą D3 u pacjentów z zapaleniem tarczycy, nawet w dawce podstawowej 1000 IU/dzień znacząco wpływa na obniżenie przeciwciał przeciwtarczycowych [33]. Warto przez cały rok zadbać o odpowiednie stężenie witaminy D3 w naszej surowicy, ponieważ wzrost stężenia o 5 ng/ml w naszej krwi jest skorelowany z 20-proc. spadkiem ryzyka zachorowania na chorobę gruczołu tarczowego [34]. Badania obserwacyjne z udziałem ponad 11 tysięcy osób wykazały, że stężenie witaminy D3 w surowicy > 50 ng/ml były związane z 30-proc. zmniejszeniem ryzyka wystąpienia niedoczynności tarczycy i ponad 30-proc. zmniejszeniem ryzyka podwyższonych stężeń przeciwciał przeciwtarczycowych [35]. Suplementacja witaminą D3 może również przynieść korzystny efekt w postaci obniżenia stężenia TSH [36].

Choroby tarczycy najczęściej występują dziś w przebiegu procesu autoimmunizacji. Rozchwiany układ odpornościowy wymaga wsparcia w postaci dobrze zbilansowanej i indywidualnie dobranej diety, ale również w postaci uzupełniania niedoborów witamin, minerałów czy pierwiastków śladowych, które na poziomie komórkowym przywrócą równowagę, zmniejszą dolegliwości i poprawią funkcje tarczycy. Dobrze dobrana suplementacja w konsultacji ze specjalistą może w szybki sposób poprawić komfort życia pacjenta i wpłynąć na przebieg choroby. Należy pamiętać, że prawidłowo prowadzona suplementacja powinna uwzględniać występowanie wzajemnych synergii i antagonizmów pomiędzy składnikami, gdyż niektóre połączenia składników mogą skutkować zwiększeniem/zmniejszeniem ich dystrybucji w organizmie. 
Część składników odżywczych oddziałuje na siebie synergicznie, zwiększając wzajemną aktywność (np. powszechnie znany synergizm żelaza i witaminy C, selenu i witaminy E, 
magnezu i witaminy B6), a niektóre witaminy lub pierwiastki działają antagonistycznie (przeciwnie) względem siebie, tym samym zmniejszając swoją skuteczność (np. negatywne oddziaływanie cynku i żelaza). Czasami antagonizm może nie być bezpośredni, ale pośrednio może zwiększać zapotrzebowanie na docelowe witaminy z powodu ich nadmiernego spożycia. Przy planowaniu suplementacji wiedza na temat właściwych połączeń składników jest kluczowa. 
Dlatego podczas opracowywania indywidualnej diety oraz doboru suplementacji należy uwzględnić wyniki badań, dobór odpowiednich dawek i form chemicznych, pory przyjmowania oraz wszelkie interakcje między witaminami, pierwiastkami i lekami – tym samym zachować doborowość diety i ostrożność, aby uniknąć jakichkolwiek zaburzeń. Szczególnie powinny o to dbać osoby z przewlekłymi chorobami, m.in. z niedoczynnością tarczycy czy/i z Hashimoto. Planując suplementację, warto zwracać uwagę na wzajemne interakcje pomiędzy lekami, suplementami oraz żywnością. Odradza się przyjmowania preparatów tzw. all in one, ponieważ często składniki wchodzące w ich skład wzajemnie się wykluczają i utrudnione jest zagwarantowanie dobrej biodostępności dla każdego z zawartych w nich składników. Dużo korzystniejsze jest stosowanie odpowiedniej kompozycji wysokiej jakości monopreparatów, obiecujące jest również stosowanie preparatów wielostopniowych, gdzie podaż poszczególnych składników jest rozłożona w czasie, aby uwzględnić wspomniane wzajemne synergie i antagonizmy. 

Zastanawiasz się jak odpowiednio zaplanować suplementację w Hashimoto i niedoczynności tarczycy? Pod tym linkiem dowiesz się jak inteligentnie wspierać tarczycę i układ immunologiczny. Jak najszybciej poznaj protokół suplementacyjny Thyroset!


Bibliografia

  1. Saler T. Frequency of Hashimoto’s Thyroiditis in Women with Vitamin D Deficiency: A Cross Sectional Study. Am J Intern Med. 2014; 2(3): 44. 
  2. Socha K., Dziemianowicz M., Omeljaniuk W.J., Soroczyńska J., Borawska M.H. et al. Nawyki żywieniowe a stężenie selenu w surowicy u pacjentów z chorobą Hashimoto. Probl Hig Epidemiol. [Internet]. 2012; 93(4): 824–7. Available from: http://www.phie.pl/pdf/phe-2012/phe-2012-4-824.pdf.
  3. Köhrle J., Gärtner R. Selenium and thyroid. Best Pract Res Clin Endocrinol Metab. 2009; 23(6): 815–27. 
  4. Fan Y., Xu S., Zhang H., Cao W., Wang K., Chen G. et al. Selenium supplementation for autoimmune thyroiditis: A systematic review and meta-analysis. Int J Endocrinol. 2014. 
  5. Fountoulakis S., Tsatsoulis A. On the pathogenesis of autoimmune thyroid disease: A unifying hypothesis. Clin Endocrinol (Oxf). 2004; 60(4): 397–409. 
  6. Mazaheri T., Sharifi F., Kamali K. Insulin resistance in hypothyroid patients under Levothyroxine therapy: A comparison between those with and without thyroid autoimmunity. J Diabetes Metab Disord. 2014; 13(1): 1–7. 
  7. Kim C.Y., Kim G.N., Wiacek J.L., Chen C.Y., Kim K.H. Selenate inhibits adipogenesis through induction of transforming growth factor-β1 (TGF-β1) signaling. Biochem Biophys Res Commun [Internet]. 2012; 426(4): 551–7. Available from: http://dx.doi.org/10.1016/j.bbrc.2012.08.125
  8. Nacamulli D., Mian C., Petricca D., Lazzarotto F., Barollo S., Pozza D. et al. Influence of physiological dietary selenium supplementation on the natural course of autoimmune thyroiditis. Clin Endocrinol (Oxf). 2010; 73(4): 535–9. 
  9. Sakaguchi S. Naturally arising CD4+ regulatory T cells for immunologic self-tolerance and negative control of immune responses. Annu Rev Immunol. 2004; 22: 531–62. 
  10. Song R.H., Wang B., Yao Q.M., Li Q., Jia X., Zhang J.A. The Impact of Obesity on Thyroid Autoimmunity and Dysfunction: A Systematic Review and Meta-Analysis. Front Immunol. 2019; 10(October): 1–11. 
  11. Dziemianowicz M., Bartosiuk E., Markiewicz-Zukowska R. Ocena sposobu żywienia pacjentek z chorobą Hashimoto. Bromatol i Chem Toksykol. 2011; 44(3): 428–33. 
  12. Valea A., Carsote M., Moldovan C., Georgescu C. Chronic autoimmune thyroiditis and obesity. Arch Balk Med Union. 2018; 53(1): 64–9. 
  13. Szwajkosz K., Zwolak A., Dudzińska M., Świrska J., Oszywa-chabros A., Wawryniuk A. et al. Nadwaga i otyłość a niedoczynność tarczycy Overweight and obesity in hypothyroidism. 2016; 6(7): 419–28. 
  14. Zaky D.E., Dawod R., Salim M., Sultan E. Zinc level and obesity. Egypt J Intern Med. 2013; 25(4): 209. 
  15. Ahn B.I., Kim M.J., Koo H.S., Seo N., Joo N.S., Kim Y.S. Serum zinc concentration is inversely associated with insulin resistance but not related with metabolic syndrome in nondiabetic Korean adults. Biol Trace Elem Res. 2014; 160(2): 169–75. 
  16. Naliwajko S.K., Markiewicz-Żukowska R., Sawicka E., Bartosiuk E., Omeljaniuk W.J., Borawska M.H. Składniki mineralne w diecie pacjentek z chorobą Hashimoto. Bromatol i Chem Toksykol. 2011; 3(4): 544–9. 

Pozostałe pozycje dostępne u autorki.

Przypisy