Dołącz do czytelników
Brak wyników

Suplementy

30 czerwca 2021

NR 3 (Czerwiec 2021)

Suplementacja diety człowieka kwasami tłuszczowymi omega-3 pochodzenia morskiego

21

Wielonienasycone kwasy tłuszczowe, do których zaliczamy omega-3 oraz omega-6, wykazują szereg korzyści prozdrowotnych. Ograniczona możliwość magazynowania ich w tkance tłuszczowej powoduje, że konieczna jest ich podaż z żywnością i/lub suplementacja nimi diety człowieka. Spożycie 2 g kwasów tłuszczowych omega-3 dziennie, wraz z ograniczeniem żywności bogatej w omega-6, pozwoli zwiększyć ich stężenie w osoczu. Warto zwrócić uwagę na fakt, że suplementacja DHA i EPA przynosi lepsze efekty niż suplementacja kwasami tłuszczowymi pochodzenia roślinnego (ALA).

Kwasy tłuszczowe to związki zbudowane z łańcucha węglowodorowego zakończonego grupą karboksylową (-COOH) i metylową (-CH3), z których grupa karboksylowa jest reaktywna i łatwo tworzy wiązania estrowe z grupami alkoholowymi. Długość łańcucha kwasów tłuszczowych waha się od 2 do 30 atomów węgla lub więcej i może zawierać wiązania podwójne. Kwasy tłuszczowe zawierające dwa wiązania podwójne lub więcej nazywane są wielonienasyconymi kwasami tłuszczowymi (PUFA), a w przypadku, gdy zawierają jedno podwójne wiązanie nazywamy je kwasami jednonienasyconymi. Biorąc pod uwagę fizjologię organizmu człowieka, należy stwierdzić, że najważniejszą rolę odgrywają kwasy wielonienasycone. Zaliczamy do nich kwasy omega-3, których ostatnie wiązanie podwójne w łańcuchu węglowym znajduje się przy trzecim od końca atomie węgla, oraz kwasy omega-6, których ostatnie wiązanie podwójne znajduje się przy szóstym od końca atomie węgla łańcucha węglowodorowego. Do kwasów omega-3 zaliczamy m.in. kwas alfa-linolenowy (ALA), kwas eikozapentaenowy (EPA) oraz kwas dokozaheksaenowy (DHA), z kolei do kwasów omega-6: kwas linolowy (LA), kwas gamma-linolenowy (GLA) i kwas arachidonowy (AA, ARA) [1, 2]. 
W organizmie człowieka nie istnieją układy enzymatyczne zdolne do wprowadzania wiązań podwójnych w pozycję n-3 i n-6. Dodatkowo ograniczone możliwości magazynowania kwasów tłuszczowych omega-3 w tkance tłuszczowej sugerują, że konieczna jest ich podaż z żywnością [3].
Zbilansowana dieta człowieka wpływa na prawidłowy rozwój zarówno intelektualny, jak i fizyczny. Codzienny jadłospis powinien zawierać odpowiednią ilość białek, tłuszczów, węglowodanów, a także witamin i składników mineralnych. Metabolizm tłuszczów, a także odpowiednie proporcje kwasów tłuszczowych mają istotne znaczenie dla prawidłowej pracy organizmu [4]. Do fizjologicznej roli kwasów omega-3 zalicza się m.in. regulację ciśnienia tętniczego i krzepnięcia krwi, optymalizację czynności płytek krwi, wyrównanie stężenia trójglicerydów w osoczu, optymalizację rytmu serca, ustabilizowanie funkcji naczyniowych i odpornościowych, ustabilizowanie wrażliwości na insulinę, a także uregulowanie wzrostu komórek nowotworowych, obrotu kostnego oraz sygnalizacji wizualnej (rodopsyny). Kwasy tłuszczowe omega-3 optymalizują rozwój mózgu, co pozwala prawidłowo rozwijać procesy poznawcze, a także wspomaga uczenie się [1]. EPA i DHA dodatkowo ograniczają powstawanie cytokin prozapalnych i reaktywnych form tlenu. Zmniejszają ekspresję cząsteczek adhezyjnych i jądrowego czynnika transkrypcyjnego NF-κB oraz sprzyjają tworzeniu się m.in. rezolwin, które mają właściwości przeciwzapalne [6]. 
Dostępność DHA jest również ważna dla rozwijającego się płodu i niemowlęcia, ponieważ jest to okres najszybszego wzrostu i rozwoju mózgu. DHA jest przenoszony z matki do płodu przez łożysko, a następnie do niemowlęcia po porodzie poprzez mleko matki. Istotne jest, że względny poziom DHA u matki spada w czasie ciąży, ale stężenie DHA w osoczu matki reaguje na suplementację diety DHA i wzrasta w sposób zależny od dawki [20]. Niewystarczająca podaż tłuszczów lub ich eliminacja z diety może przyczynić się np. do rozwoju chorób układu krążenia [1]. 
Obecne spożycie długołańcuchowych kwasów tłuszczowych omega-3, w tym kwasu eikozapentaenowego i kwasu dokozaheksaenowego, jest niskie u większości osób mieszkających w krajach Europy Zachodniej [1]. O efektywności działania kwasów tłuszczowych omega-3 decyduje m.in. stosunek omega-6 do omega-3 we krwi [5]. Według Materac i wsp. [2] stosunek kwasów omega-6 do omega-3 w przeciętnym sposobie żywienia Europejczyków wynosi ok. 15–20 : 1. Zachwianie równowagi na rzecz nadmiernego spożycia tych kwasów, w stosunku do n-3, wpływa negatywnie na profil lipidowy, zwiększa ryzyko powstania stresu oksydacyjnego oraz rozwoju otyłości. Kwasy tłuszczowe wykazują korzystne działanie w sytuacji, gdy stosunek kwasów omega-6 do omega-3 jest utrzymany na poziomie mniejszym niż 3 : 1 [5]. W przypadku osób nieuwzględniających pokarmów rybnych w diecie kaskada przemian kwasów omega-3 nie jest wystarczająca do zapewnienia optymalnej ich ilości dla prawidłowej pracy organizmu [2]. 
Z tego względu kwasy omega-3 powinny być dostarczane wraz z pożywieniem lub poprawnie suplementowane. Spożycie 2 g EPA i DHA dziennie wraz z ograniczeniem żywności bogatej w omega-6 pozwala zwiększyć jego stężenie w osoczu, tkankach lub mleku kobiecym oraz osiągnąć prawidłowy stosunek omega-6 do omega-3 [7]. Zawartość EPA i DHA w rybach zależą od ich gatunku, stanu fizjologicznego, pory roku, a także akwenu połowu. W tabeli 1 przedstawiono zawartość omega-3 w wybranych gatunkach ryb. Aby dostarczyć 2 g wielonienasyconych kwasów omega-3, powinniśmy codziennie spożywać 285 g tuńczyka z puszki czy ok. 660 g świeżego dorsza [2, 8].
 

POLECAMY

Tabela 1. Zawartość EPA + DHA w wybranych gatunkach ryb (g/100 g produktu) [2, 8]
Gatunek ryby Zawartość EPA + DHA
(g/100 g produktu)
łosoś 1,4–1,9
śledź 1,2–1,7
makrela 1,0–2,5
pstrąg 0,7–1,0
tuńczyk w puszce 0,7–1,0
flądra 0,4
dorsz 0,3


European Food Safety Authority (EFSA) [9] przeprowadziła szereg ocen naukowych dotyczących zdrowotnych korzyści płynących ze spożycia kwasów tłuszczowych omega-3. Panel ds. Produktów Dietetycznych, Żywienia i Alergii (Panel NDA) doszedł do wniosku, że do osiągnięcia deklarowanych efektów, takich jak utrzymanie ciśnienia tętniczego krwi i poziomu trójglicerydów, potrzebne jest spożycie EPA i DHA w ilości od 2 g do 4 g dziennie. Dodatkowo eksperci twierdzą, że uzupełniające spożycie EPA i DHA w wysokości do 5 g dziennie nie zwiększa ryzyka zgłaszanych działań niepożądanych. Zawartość DHA w diecie powoduje zależny od dawki, wysycony wzrost stężenia DHA w osoczu i niewielki wzrost stężenia EPA. Stężenie DHA w osoczu wyrównuje się po ok. miesiącu i pozostaje na takim samym poziomie przez cały okres suplementacji. Dawki DHA wynoszące w przybliżeniu 2 g/dzień powodują prawie maksymalną odpowiedź w osoczu [7]. Blonk i wsp. [19] przeprowadzili analizę zależności dawka – odpowiedź suplementacji lipidami organizmów morskich zawierających DHA i EPA w proporcji 2 : 3 w dawkach do 6 g całkowitych długołańcuchowych kwasów tłuszczowych n-3 na dzień. Wyniki tego badania (rys. 1) sugerują prawie liniowy wzrost stężenia EPA w osoczu i widoczny wysycony wzrost stężenia DHA po suplementacji kombinacją kwasów tłuszczowych. Pozorna dawka nasycenia DHA wynosiła 1,2 g/dzień, czyli znacznie mniej niż w przypadku dostarczania czystego DHA, ponadto stężenie kwasu arachidonowego (ARA) również zmniejszało się w zależności od dawki.
 

Rys. 1. Analiza dawka – odpowiedź wpływu suplementacji
DHA i EPA u ludzi przez 12 tygodni [20]
♦ – EPA, ▪ – DHA, trójkąt – ARA


Korzyści zdrowotne wynikające ze spożywania kwasów tłuszczowych omega-3 zostały zakwestionowane w niektórych badaniach naukowych. Nie jest to zaskakujące, ponieważ na prawidłowe przyswajanie oraz działanie kwasów omega-3 w organizmie wpływają różne czynniki. Aby działanie kwasów tłuszczowych omega-3 przyniosło zamierzone rezultaty, należy zastosować odpowiednią ich dawkę, wybierać produkty o wysokiej jakości (posiadające specjalne oznaczenia i/lub certyfikaty jakościowe), spożywać suplement tuż przed posiłkiem lub w trakcie, a także zadbać o prawidłowe przechowywanie preparatów, aby uniknąć jełczenia lub psucia się. Warto także stosować kwasy tłuszczowe omega-3 łącznie z antyoksydantami, gdyż w ten sposób można ograniczyć ryzyko peroksydacji lipidów przy nadmiernej suplementacji, zwłaszcza DHA [10–12].
Głównym powodem zakwestionowania pozytywnych korzyści omega-3 jest to, że suplementacja nie zawsze ma pożądany wpływ na prawidłowy indeks omega-3. W związku z tym celem człowieka nie powinno być przyjmowanie jakiegokolwiek suplementu, ale zapewnienie odpowiedniego poziomu kwasów tłuszczowych omega-3 w organizmie. Poziom zawartości kwasu eikozapentaenowego i kwasu dokozaheksaenowego w krwinkach czerwonych jest odzwierciedleniem ich poziomów w tkankach. Niski poziom EPA + DHA w erytrocytach wiąże się ze zwiększonym ryzykiem nagłej śmierci sercowej. Indeks omega-3, 
czyli zawartość EPA + DHA w erytrocytach wyrażona jako procent wszystkich zidentyfikowanych kwasów tłuszczowych, był pierwotnie stosowany jako marker zwiększonego ryzyka zgonu z powodu choroby wieńcowej serca, ale może być również stosowany jako rzeczywisty czynnik ryzyka. Optymalny docelowy poziom wskaźnika omega-3 wynosi 8%, a niepożądany mniej niż 4%, przy czym 4–8% to strefa średniego ryzyka, co jest potwierdzone przez liczne badania naukowe [13]. Block i wsp. [14] 
badali związek między stosowaniem suplementów oleju rybnego a wskaźnikiem omega-3 u 768 osób z grupy kontrolnej w badaniu kliniczno-kontrolnym z ostrym zespołem wieńcowym, przeprowadzonym w Kansas City (rys. 2). Tylko 1% osób, które nie stosowały suplementacji, charakteryzował się wskaźnikiem omega-3 wynoszącym 8% lub więcej, podczas gdy osoby stosujące olej rybny stanowiły 17% tej grupy.
 

Rys. 2. Rozkład wskaźnika omega-3 (< 4%, 4–8%, > 8%)  u 768 osób z grupy kontrolnej w badaniu kliniczno-kontrolnym z ostrym zespołem wieńcowym zgodnie z raportowanym przez nich stanem suplementacji olejem rybim [14]


Indeks omega-3 spełnia wiele warunków dotyczących czynnika ryzyka, w tym spójne dowody epidemiologiczne, wiarygodny mechanizm działania, powtarzalny test, niezależność od klasycznych czynników ryzyka, możliwość modyfikacji i – co najważniejsze – wykazanie, że podniesienie poziomu w tkankach zmniejsza ryzyko w przypadku chorób układu krążenia. Z tych i wielu innych powodów wskaźnik omega-3 wypada bardzo korzystnie w porównaniu z innymi czynnikami ryzyka nagłej śmierci sercowej [15]. Dzięki tym informacjom lekarze (i indywidualni konsumenci) mogą podjąć proste, bezpieczne i niedrogie kroki w celu skorygowania niedoborów omega-3, a tym samym zmniejszyć ryzyko choroby...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy