Dołącz do czytelników
Brak wyników

ABC prawidłowego żywienia

20 grudnia 2021

NR 6 (Grudzień 2021)

Prozdrowotne właściwości rokitnika zwyczajnego (Hippophaë rhamnoides L.)

0 385

Rokitnik w Polsce kojarzony jest głównie z charakterystyczną florą wydm nadbałtyckich. Czym owoce rokitnika zasłużyły sobie na miano tzw. superowoców (ang. super fruits), „tajemniczych owoców” (ang. mystery fruits) czy „magazynów witamin” (ang. vitamin storehouses) [1]? 

Rokitnik zwyczajny (łac. Hippophaë rhamnoides L.) to dwupienny, kolczasty krzew należący do rodziny oliwnikowatych, zwanych też rokitnikowatymi (Elaeagnaceae). Etymologicznie nazwa pochodzi ze starożytnego języka greckiego, od słów hippos – koń i pháo – błyszczący. W starożytnej Grecji liście rokitnika były powszechnie stosowane jako pożywienie dla koni oraz innych zwierząt. Miały służyć do zwiększania masy ciała zwierząt, uzyskania ich pięknej, błyszczącej sierści oraz zabezpieczać przed robaczycami. Rokitnik znany był również w innych starożytnych kręgach kulturowych, ponieważ występuje rozlegle w Europie i Azji, szczególnie na terenach wilgotnych, w pobliżu rzek czy w regionach nadmorskich. W medycynie mongolskiej wykorzystywano go do leczenia trudno gojących się ran oraz jako środka uspokajającego, w tybetańskiej zaś w celu poprawy krążenia, w kaszlu oraz jako leku przeciwbiegunkowego. Opisywane są także inne jego zastosowania, np. w leczeniu chorób skóry, astmy, reumatyzmu, żółtaczki [2–5]. 

W Polsce rokitnik objęty jest częściową ochroną. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin zbiór owoców rokitnika zwyczajnego jest możliwy jedynie poza siedliskami wydmowymi i klifowymi i musi odbywać się bez uszkadzania krzewów [6].

Rokitnik ma pokrój krzewiasty, ale może osiągnąć wysokość nawet 5–8 m. Lubi stanowiska nasłonecznione i, mimo że rośnie w pobliżu wód, dość dobrze znosi suszę [7, 8]. Po słonecznym lecie owocuje we wrześniu, ale dopiero na krzewach około czteroletnich. Pomarańczowe owoce pojawiają się na pędach żeńskich i charakteryzują się specyficznym zapachem i smakiem, głównie dzięki zawartości olejku eterycznego o charakterystycznym, unikatowym składzie [9]. Owoce rokitnika botanicznie należą do jagód, czyli są mięsistymi owocami, w których nasiona otacza twarda łupina – pestka. W ostatnich latach zyskały one na popularności, ponieważ wyróżniają się spośród innych owoców większą zawartością witamin i składników mineralnych oraz związków antyoksydacyjnych. Stąd też ich określenia: superowoc czy magazyn witamin [10].
W związku z tym, że wszystkie części rokitnika są wartościowym surowcem bogatym w wiele substancji o właściwościach odżywczych i pielęgnacyjnych, obecnie przetwory z rokitnika (szczególnie z owoców, nasion i liści, a także i kory) wykorzystywane są szeroko zarówno przez przemysł spożywczy, jak i kosmetyczny, a zainteresowanie nim przemysłu farmaceutycznego ciągle rośnie. Świat medycyny pokłada nadzieję  przede wszystkim w dużym potencjale antyoksydacyjnym tej rośliny, gdyż to właśnie zjawiska wolnorodnikowe leżą u podstaw wielu chorób, takich jak choroby sercowo-naczyniowe, miażdżyca, cukrzyca, choroby zapalne, nowotwory [4].

Najbardziej powszechnymi produktami z rokitnika są oleje, sok z owoców i wyciągi z liści. Olej rokitnikowy (Oleum hippophae) uważany jest za jeden z najcenniejszych olejów roślinnych. Oprócz niego pozyskuje się również oleosom (z miąższu) i czyste zespoły fosfolipidokarotenoidowe. Skład chemiczny olejów jest bardzo zmienny i zależy od odmiany rośliny, stopnia dojrzałości i wybarwienia owoców, czasu i miejsca zbioru oraz metod tłoczenia oleju. Ważne jest także to, czy olej pozyskuje się z nasion czy z pulpy owocowej. Można jednak przyjąć, że takie związki, jak: witaminy E i K, karotenoidy (likopen, β-karoten), tokoferole, tokotrienole, sterole (β-sitosterol, cholesterol, kampesterol oraz stigmasterol), wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3, omega-6 i omega-7 są charakterystyczne dla wszystkich olejów rokitnikowych [10–12]. Wyciągi z liści i sok z owoców rokitnika zawierają głównie frakcje hydrofilne rozpuszczalne w wodzie, czyli polifenole (w tym flawonoidy, taniny i triterpeny, garbniki), witaminy rozpuszczalne w wodzie, a przede wszystkim są bardzo bogatym źródłem witaminy C, która w odmianie nadbałtyckiej osiąga poziom nawet do 1005 mg na 100 g owoców [12, 13]. Zawierają także składniki mineralne, takie jak: sód, wapń, potas, magnez, żelazo, krzem, glin, mangan, chrom, cynk, oraz kwasy organiczne, stanowiąc doskonałe źródło związków antyoksydacyjnych. Liście rokitnika są także bogatym źródłem białka i zawierają takie aminokwasy, jak lizyna, metionina i cystyna [12, 15–17].

POLECAMY


Lecznicze zastosowanie rokitnika zwyczajnego


Jak już wspomniano, właściwości odżywcze i lecznicze rokitnika były znane i wykorzystywane w medycynie ludowej wielu narodów od tysiącleci. Obecnie prowadzonych jest wiele badań laboratoryjnych, in vitro, in vivo oraz coraz więcej badań klinicznych, które mają na celu poznanie mechanizmów i kierunków działania wyciągów oraz olejów z rokitnika [14]. Szczególnie obiecujące wydają się badania w kierunku działania antykancerogennego u pacjentów poddawanych terapii onkologicznej oraz analizy mające na celu wykazanie skuteczności zmniejszenia czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, działania hepatoprotekcyjnego, leczenia wrzodów żołądka, a także zastosowania miejscowego i ogólnego w leczeniu różnych schorzeń skóry [18]. 


Właściwości przeciwutleniające 


Wyjątkowość przetworów z rokitnika w odniesieniu do działania antyoksydacyjnego wynika z tego, że zawiera on zarówno antyoksydanty lipofilowe (głównie karotenoidy i tokoferole), jak i hydrofilowe, głównie polifenole (flawonoidy, garbniki, kwasy fenolowe) oraz kwas askorbinowy, w niezwykle dużych ilościach [19]. W badaniach in vitro i in vivo wykazano takie działanie zarówno ekstraktów z liści [20, 21], jak i oleju z nasion rokitnika zwyczajnego [22]. Główne mechanizmy działania polifenoli zawartych w Hippophae to: wzmacnianie aktywności enzymów antyoksydacyjnych oraz hamowanie produkcji oksydazy, wpływ na reakcję antyoksydacyjną komórek, hamowanie peroksydacji lipidów i działanie zmiatające wolne rodniki [22, 23]. Związki czynne o właściwościach antyoksydacyjnych wywierają ochronny wpływ na wszystkie komórki organizmu, chroniąc je przed stresem oksydacyjnym, a co za tym idzie – przed pojawieniem się potencjalnych mutacji wywołanych przez wolne rodniki, a następnie przed nowotworzeniem. Na podstawie przeprowadzonych do tej pory badań z udziałem zwierząt można jednak jedynie stwierdzić, że rokitnik zawiera liczne związki bioaktywne, które odgrywają ważną rolę w profilaktyce chorób nowotworowych u zwierząt. Konieczne są dalsze badania z udziałem ludzi, by móc potwierdzić u nich korzyści płynące ze stosowania konkretnych, standaryzowanych preparatów w tychże jednostkach chorobowych [10, 24]. 


Działanie przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe 


Rokitnik wykazywał w badaniach in vitro działanie przeciwbakteryjne przeciwko Bacillus cereus, Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis i Streptococcus pneumoniae, Enterococcus faecalis. Uważa się, że odpowiedzialne za to mogą być liczne bioaktywne związki lipofilowe, jak np. kwasy tłuszczowe oraz związki polifenolowe. Za jeden z mechanizmów działania przeciwdrobnoustrojowego przyjmuje się wpływ flawonów z owoców rokitnika na stymulację wydzielania interleukiny 6 (IL-6) i czynnika martwicy nowotworu (TNF-alfa) [25–27]. W warunkach laboratoryjnych wykazano także działanie hamujące w stosunku do wirusa HIV, denga, HSV-1 oraz HSV-2 [28]. 


Działanie przeciwzapalne i immunomodulujące


W badaniach wyciągu metanolowego z liści zawierającego garbniki, białka i grupy węglowodanowe wykazano efekt przeciwzapalny przez zmniejszenie wydzielania...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy