Glifosat — czy jest się czego bać?

ABC prawidłowego żywienia

Glifosat jest jednym z najczęściej stosowanych herbicydów na świecie. Jego wykorzystanie w rolnictwie od lat budzi zainteresowanie naukowców oraz konsumentów. Kontrowersje dotyczą przede wszystkim potencjalnego wpływu tej substancji na zdrowie człowieka oraz możliwości pozostawania jej w żywności. W artykule przedstawiono mechanizm działania glifosatu, aktualne oceny ryzyka oraz najnowsze wyniki badań dotyczących zawartości tego herbicydu w olejach rzepakowych dostępnych na polskim rynku. Analiza 14 próbek nie wykazała obecności glifosatu ani produktów jego przemian, co wskazuje na bezpieczeństwo badanych produktów.

Glifosat jest najczęściej stosowaną substancją czynną herbicydów na świecie i od ponad 5 dekad jedną z podstaw wspierających współczesne rolnictwo. Herbicydy zawierające glifosat są powszechnie stosowane do zwalczania szerokiego spektrum chwastów jedno- i dwuliściennych, zarówno przed siewem roślin uprawnych, jak i po zbiorach. W przeszłości glifosat wykorzystywano również do desykacji niektórych upraw, jednak zgodnie z obowiązującymi przepisami Unii Europejskiej nie jest dopuszczony do stosowania w celu desykacji rzepaku ani do kontroli terminu zbioru czy optymalizacji młócki [9]. W 2023 r. Komisja Europejska po przeprowadzeniu ponownej oceny ryzyka przez EFSA i ECHA odnowiła zatwierdzenie glifosatu jako substancji czynnej środków ochrony roślin do 15 grudnia 2033 r. [1].
Pod względem chemicznym glifosat − N-(fosfonometylo)glicyna − jest organicznym związkiem należącym do grupy fosfonianów, będącym pochodną kwasu fosfonowego połączoną z glicyną. Charakteryzuje się właściwościami hydrofilnymi i w preparatach handlowych najczęściej występuje w postaci soli izopropyloaminowej, choć stosowane są również sole amonowe, potasowe, sodowe oraz trimetylosulfoniowe, a także postać kwasu. Gotowe formulacje herbicydów zawierają ponadto substancje pomocnicze, przede wszystkim środki powierzchniowo czynne, których zadaniem jest zwiększenie skuteczności preparatu poprzez ułatwienie przenikania substancji czynnej do tkanek roślin [10]. Coraz większą uwagę zwraca się jednak na fakt, że to właśnie skład całej formulacji, a nie wyłącznie samego glifosatu może oddziaływać na organizmy żywe i środowisko.

Jak działa glifosat?

Mechanizm działania glifosatu polega na hamowaniu aktywności syntazy 5-enolopirogronianoszikimiano-3-fosforanowej (EPSPS), kluczowego enzymu szlaku szikimowego odpowiedzialnego za syntezę aminokwasów aromatycznych – fenyloalaniny, tyrozyny i tryptofanu. Aminokwasy te są niezbędne do prawidłowego wzrostu i rozwoju roślin oraz syntezy licznych związków wtórnych, w tym lignin. Zahamowanie aktywności enzymu prowadzi do zaburzenia procesów metabolicznych, zahamowania wzrostu, a w konsekwencji do obumarcia rośliny. Szlak szikimowy nie występuje u ludzi ani innych zwierząt, co przez wiele lat stanowiło jeden z głównych argumentów przemawiających za wysoką selektywnością glifosatu. Jednocześnie szlak ten jest obecny u wielu bakterii i grzybów, dlatego w ostatnich latach coraz częściej analizowany jest potencjalny wpływ glifosatu na mikroorganizmy środowiskowe oraz mikrobiotę [4]. Według EFSA dotychczasowe wyniki tych analiz są niejednoznaczne, a ich znaczenie dla zdrowia człowieka pozostaje niewyjaśnione [11].
Po aplikacji glifosat wnika do roślin przez ich zielone części, a następnie jest transportowany do miejsc intensywnego wzrostu, gdzie blokuje procesy enzymatyczne prowadzące do zamierania chwastów. Po przedostaniu się do gleby wiąże się z minerałami i uwodnionymi tlenkami, dzięki czemu wykazuje niewielką mobilność. Rozkład glifosatu zachodzi głównie z udziałem mikroorganizmów glebowych, a jednym z głównych produktów jego degradacji jest kwas aminometylofosfonowy (AMPA), który może utrzymywać się w środowisku dłużej niż sama substancja czynna. W większości warunków okres półtrwania glifosatu w glebie wynosi od kilku do kilkudziesięciu dni, zaś tempo jego rozkładu zależy od wielu czynników, takich jak: temperatura, wilgotność, rodzaj gleby czy aktywność mikroorganizmów [2, 12, 13].

Co wiadomo o bezpieczeństwie glifosatu?

Pomimo wieloletniego stosowania glifosatu jego bezpieczeństwo pozostaje przedmiotem intensywnej debaty naukowej i społecznej. Wynika to zarówno z powszechnego wykorzystania tego herbicydu, jak i wykrywania jego pozostałości w glebie, wodzie oraz surowcach roślinnych. W ostatnich latach bezpieczeństwo glifosatu było wielokrotnie oceniane przez międzynarodowe instytucje odpowiedzialne za ocenę ryzyka. W 2023 r. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) opublikował najbardziej kompleksową dotychczas ocenę tej substancji, obejmującą tysiące badań dotyczących zdrowia ludzi, zwierząt i środowiska. W raporcie nie zidentyfikowano krytycznych przeszkód naukowych uniemożliwiających odnowienie zatwierdzenia glifosatu ani dowodów uzasadniających jego klasyfikację jako substancji rakotwórczej, mutagennej lub działającej szkodliwie na rozrodczość [2]. 
Podobne stanowisko zajęła Europejska Agencja Chemikaliów (ECHA), która zaklasyfikowała glifosat jako substancję powodującą poważne uszkodzenie oczu oraz stwarzającą zagrożenie dla organizmów wodnych, jednak nie uznała go za substancję rakotwórczą [1]. Odmienne stanowisko przedstawiła natomiast Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC), klasyfikując glifosat do grupy 2A, czyli substancji „prawdopodobnie rakotwórczych dla ludzi” [3]. Warto dodać, że rozbieżności wynikają przede wszystkim z odmiennej metodologii oceny: ARC klasyfikuje substancje pod względem potencjalnej zdolności do wywoływania nowotworów (ang. hazard), natomiast EFSA i ECHA oceniają ryzyko wynikające z rzeczywistego poziomu narażenia podczas prawidłowego stosowania (ang. risk assessment). Owe rozbieżności pomiędzy ocenami poszczególnych instytucji sprawiły, że glifosat pozostaje jednym z najlepiej przebadanych, ale jednocześnie najbardziej kontrowersyjnych herbicydów na świecie, a jego potencjalny wpływ na zdrowie człowieka i środowisko nadal stanowi przedmiot intensywnych badań naukowych.

Pozostałości glifosatu w żywności — czy jest się czego bać?

Wzrost zainteresowania glifosatem wśród konsumentów wynika przede wszystkim z obaw dotyczących możliwości jego pozostawania w żywności oraz potencjalnego wpływu przewlekłego na zdrowie człowieka. Chociaż środki ochrony roślin są niezbędnym elementem współczesnego rolnictwa, ich szerokie zastosowanie budzi pytania dotyczące pozostałości w środowisku i produktach spożywczych. 
Jednym z głównych pytań dotyczących bezpieczeństwa glifosatu jest możliwość jego przedostawania się do żywności. Szczególne zainteresowanie budzą produkty roślinne powszechnie spożywane przez konsumentów, w tym olej rzepakowy, który jest jednym z najczęściej wybieranych tłuszczów w Polsce. Należy jednak pamiętać, że samo stosowanie herbicydu w rolnictwie nie musi oznaczać automatycznie pozostawania jego resztek w produkcie końcowym. Istotne znaczenie mają właściwości chemiczne substancji, sposób przetwarzania surowca oraz wyniki badań laboratoryjnych gotowych produktów. Z tego względu niżej przedstawiona analiza zawartości glifosatu w olejach rzepakowych dostępnych na polskim rynku stanowi ważny element oceny rzeczywistego narażenia konsumentów na tę substancję.
Glifosat jest związkiem o charakterze hydrofilnym, co oznacza, że dobrze rozpuszcza się w środowisku wodnym, natomiast praktycznie nie wykazuje rozpuszczalności w tłuszczach. Z tego względu jego przechodzenie z nasion rzepaku do frakcji olejowej i kumulowanie się w gotowym oleju jest mało prawdopodobne [2].
Dodatkowo proces produkcji oleju może wpływać na obecność potencjalnych zanieczyszczeń. W przypadku olejów rafinowanych surowiec poddawany jest szeregowi etapów oczyszczania, obejmujących m.in. odśluzowanie, odkwaszanie, bielenie oraz dezodoryzację [14]. Procesy te pozwalają na usunięcie wielu niepożądanych składników, takich jak pozostałości pestycydów, metale ciężkie czy produkty utleniania. Oleje tłoczone na zimno nie przechodzą tak intensywnego oczyszczania, dlatego zachowują większą ilość naturalnych składników bioaktywnych, ale jednocześnie większe znaczenie ma jakość wykorzystanego surowca oraz kontrola jego pochodzenia [14, 15].
Warto również przypomnieć, że zastosowanie glifosatu w uprawie rzepaku jest regulowane przepisami Unii Europejskiej. Substancja ta nie może być wykorzystywana do desykacji rzepaku przed zbiorem, ponieważ takie zastosowanie jest niezgodne z zasadami dobrej praktyki rolniczej. Herbicydy zawierające glifosat mogą być stosowane m.in. do zwalczania chwastów wieloletnich przed siewem lub na ściernisku, co ogranicza ryzyko występowania pozostałości w nasionach.
Pomimo obowiązujących regulacji oraz właściwości chemicznych glifosatu, które ograniczają jego przechodzenie do oleju, obawy konsumentów pozostają uzasadnione z punktu widzenia potrzeby kontroli jakości żywności. Dlatego kluczowe znaczenie mają badania analityczne gotowych produktów, które pozwalają określić rzeczywisty poziom ryzyka i zweryfikować, czy potencjalne zagrożenie znajduje potwierdzenie w praktyce.

Badania zawartości glifosatu w olejach rzepakowych dostępnych na polskim rynku

W odpowiedzi na pojawiające się pytania dotyczące bezpieczeństwa tego produktu przeprowadzono badania mające na celu oznaczenie zawartości glifosatu w olejach rzepakowych dostępnych na rynku krajowym [2].
Analizie poddano 14 próbek olejów rzepakowych różnych marek, wyprodukowanych w zakładach znajdujących się na terenie Polski i zakupionych w popularnych sieciach handlowych. Wśród badanych produktów znalazły się zarówno oleje tłoczone na zimno, jak i oleje rafinowane, co pozwoliło ocenić, czy sposób produkcji może mieć wpływ na potencjalną obecność pozostałości glifosatu w produkcie końcowym.
Cztery analizowane próbki stanowiły oleje tłoczone na zimno przechowywane w ciemnych szklanych butelkach. Były to produkty różnych producentów, dostępne w sprzedaży detalicznej. Pozostałe 10 próbek obejmowało oleje rafinowane, najczęściej sprzedawane w opakowaniach z tworzywa sztucznego (PET). Uwzględnienie obu rodzajów olejów było istotne, ponieważ oleje tłoczone na zimno zachowują większą ilość naturalnych składników zawartych w nasionach, natomiast oleje rafinowane przechodzą wieloetapowy proces oczyszczania, który może wpływać na ilość potencjalnych zanieczyszczeń. Próbki zostały odpowiednio zakodowane, a następnie przekazane do 2 niezależnych, akredytowanych laboratoriów: Zakładu Badania Bezpieczeństwa Żywności Instytutu Ogrodnictwa – Państwowego Instytutu Badawczego oraz Laboratorium SGS Polska Pracownia Badań Żywności. Analizy wykonano z wykorzystaniem metody chromatografii cieczowej sprzężonej z tandemową spektrometrią mas (LC-MS/MS), która jest jedną z najbardziej czułych i specyficznych metod oznaczania pozostałości pestycydów w produktach spożywczych.

Metoda LC-MS/MS umożliwia wykrywanie bardzo niskich stężeń analizowanych związków i pozwala na dokładną identyfikację glifosatu nawet w złożonych matrycach żywnościowych. W badaniu zastosowano granice oznaczalności wynoszące 0,05 mg/kg dla laboratorium Instytutu Ogrodnictwa oraz 0,010 mg/kg dla laboratorium SGS Polska. Oznacza to, że metoda pozwalała wykryć nawet śladowe ilości substancji znacznie poniżej maksymalnych dopuszczalnych poziomów pozostałości określonych w przepisach Unii Europejskiej.

Wyniki przeprowadzonych analiz były jednoznaczne – w żadnej z 14 badanych próbek oleju rzepakowego nie wykryto obecności glifosatu. Co więcej, dodatkowe analizy wykonane w Instytucie Ogrodnictwa nie wykazały również obecności produktów przemian glifosatu, takich jak kation trimetylosulfoniowy, ani glufosynatu – herbicydu o podobnym zastosowaniu – oraz jego metabolitów (MPP i N-acetylo-glufosynatu).
Brak wykrywalnych pozostałości glifosatu w olejach rzepakowych można tłumaczyć kilkoma czynnikami. Przede wszystkim glifosat charakteryzuje się wysoką hydrofilnością, dlatego nie rozpuszcza się w tłuszczach i nie ma tendencji do kumulowania się w oleju. Ponadto podczas produkcji oleju część potencjalnych zanieczyszczeń może zostać usunięta, szczególnie w przypadku olejów rafinowanych poddawanych procesom oczyszczania. Istotne znaczenie ma również fakt, że w Polsce glifosat nie jest dopuszczony do stosowania jako środek do desykacji rzepaku przed zbiorem, co ogranicza możliwość występowania jego pozostałości w nasionach.
Uzyskane wyniki są zgodne z wcześniejszymi obserwacjami. W badaniach przeprowadzonych w 2020 r. przez Instytut Ogrodnictwa również analizowano próbki olejów rzepakowych dostępnych na polskim rynku i nie stwierdzono w nich obecności glifosatu [5, 6]. Potwierdza to, że obecność tego herbicydu w procesie produkcji rolnej nie oznacza automatycznie jego występowania w gotowych produktach spożywczych.
Warto również zwrócić uwagę na badania dotyczące samego surowca, czyli nasion rzepaku. W analizach przeprowadzonych przez Instytut Biotechnologii Przemysłu Rolno-Spożywczego – Państwowy Instytut Badawczy w 2024 r. pozostałości glifosatu wykryto jedynie w 10% badanych próbek nasion rzepaku, a najwyższy oznaczony poziom wynosił 3,5 mg/kg. Wartość ta stanowiła jedynie 35% najwyższego dopuszczalnego poziomu pozostałości (NDP), który dla nasion rzepaku zgodnie z przepisami UE wynosi 10 mg/kg [7].
Podobne wyniki uzyskano w badaniach europejskich, w których nie wykazano obecności glifosatu w analizowanych próbkach ziaren rzepaku. Dla porównania, pozostałości tego herbicydu częściej wykrywano w innych roślinach oleistych, szczególnie w soi. W badaniach prowadzonych na terenie Unii Europejskiej glifosat stwierdzono w około 7% próbek soi, natomiast w próbkach soi pochodzącej ze Stanów Zjednoczonych jego obecność wykazywano nawet w 60–90% przypadków [8].
Przeprowadzone analizy wskazują, że olej rzepakowy dostępny na polskim rynku nie stanowi istotnego źródła narażenia konsumentów na glifosat. Pomimo kontrowersji dotyczących tej substancji oraz jej szerokiego zastosowania w rolnictwie wyniki badań laboratoryjnych potwierdzają, że produkty otrzymywane z polskiego rzepaku spełniają obowiązujące wymagania bezpieczeństwa żywności. Ponadto Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności utrzymał dopuszczalne dzienne pobranie (ADI) glifosatu na poziomie 0,5 mg/kg masy ciała na dobę, uznając, że narażenie konsumentów wynikające z przestrzegania obowiązujących najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości (MRL/NDP) pozostaje poniżej wartości budzących obawy [11].

#Fundusze Promocji

Bibliografia

  1. EFSA: Peer review of the pesticide risk assessment of the active substance glyphosate. EFSA J 2023, 21(7), doi: 10.2903/j.efsa.2023.8164.
  2. Onacik-Gür S. Czy w oleju rzepakowym dostępnym na polskim rynku jest glifosat? Bezpieczeństwo żywności. Przemysł Spożywczy 2026, 80, 34–36.
  3. IARC Working Group: Some organophosphate insecticides and herbicides. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans 2015, 112.
  4. Weber R., Kita W., Pusz W. Wpływ herbicydów zawierających glifosat na odporność i odżywianie roślin. Zesz Nauk Uniw Przyr Wroc Rol 2016, CXVIII(620), 83–92.
  5. Miszczak A. Czy w oleju rzepakowym obecny jest glifosat? PSPO 2020. https://www.pspo.com.pl/graf/artykuły%20Miszczaka%20i%20Morzyckiej/dr%20Artur%20Miszczak%20Czy%20w%20oleju%20rzepakowym%20obecny%20jest%20glifosat.pdf. [dostęp: 5.08.2026 r.]
  6. Morzycka B. Olej rzepakowy bez glifosatu. PSPO 2020. https://www.pspo.com.pl/graf/artykuły%20Miszczaka%20i%20Morzyckiej/dr%20Bożena%20Morzycka%20Olej%20rzepakowy%20bez%20glifosatu.pdf. [dostęp: 5.08.2026 r.]
  7. Bryła M. i wsp. Nasiona rzepaku ze zbiorów 2024 r. IBPR-S – PIB 2024. https://www.ibprs.pl/wp-content/uploads/2024/12/NASIONA-RZEPAKU-ze-zbiorow-2024.pdf. [dostęp: 5.08.2026 r.]
  8. Vicini J.L. i wsp. Residues of glyphosate in food and dietary exposure. Compr Rev Food Sci Food Saf 2021, 20(5), 5226–5257.
  9. Duke S.O. The history and current status of glyphosate. Pest Manag Sci 2018, 74(5), 1027–1034.
  10. Mesnage R., Benbrook C., Antoniou M.N. Insight into the confusion over surfactant co-formulants in glyphosate-based herbicides. Food Chem Toxicol 2019, 128, 137–145.
  11. Tarazona J.V. i wsp. The peer review of the pesticide risk assessment of the active substance glyphosate. EFSA J 2023, 21(11), e08447.
  12. Manogaran M. i wsp. Environmental fate and degradation of glyphosate in soil. PJSRR 2018, 4(1), 102–116.
  13. Haliniarz K. Czy glifosat jest szkodliwy? Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie. https://up.lublin.pl/blog/czy-glifosat-jest-szkodliwy-cykl-nauki-rolnicze-xxi-wieku. [dostęp: 5.08.2026 r.]
  14. Gunstone F.D. The chemistry of oils and fats: sources, composition, properties and uses. Blackwell Publishing 2004.
  15. Ramadan M.F. Introduction to cold pressed oils: green technology, bioactive compounds, functionality, and applications. Academic Press 2020.

Przypisy

    Dietetyk kliniczny i sportowy. Absolwentka Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu oraz studiów podyplomowych z ziołolecznictwa na Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu. Autorka publikacji o żywieniu i zdrowiu. Łączy wiedzę naukową z praktycznym, wyważonym podejściem do diety i aktywności fizycznej.

    POZNAJ PUBLIKACJE Z NASZEJ KSIĘGARNI