Dołącz do czytelników
Brak wyników

Suplementy

3 marca 2021

NR 1 (Luty 2021)

Megadawki z suplementów. Część I. Górne tolerowane poziomy spożycia. Witaminy

181

Suplementacja diety może stanowić wartościowy sposób uzupełnienia, w uzasadnionych przypadkach, niedoborowego jadłospisu. Nadmiar dostarczanych witamin może wywołać objawy niepożądane dla zdrowia, co szczególnie dotyczy składników, dla których ustalono górny tolerowany poziom pobrania. Jednak jego brak nie oznacza, że megadawki nie stwarzają ryzyka działań szkodliwych dla zdrowia w określonych grupach osób, w szczególności chorych na nowotwory oraz stosujących różne leki. Niektóre witaminy podbierane z suplementami mogą fałszować wyniki badań diagnostycznych.

W artykule przedstawiono górne tolerowane poziomy spożycia witamin, ich rolę w organizmie, skutki niedoboru oraz nadmiaru. W przypadku składników mineralnych zostaną one opisane w części II publikacji w kolejnym numerze. 

POLECAMY

Suplementy diety – podstawowe korzyści i zagrożenia

Suplementacja diety może stanowić wartościowy sposób na uzupełnienie, w uzasadnionych przypadkach, niedoborowego jadłospisu. Na podstawie obecnego stanu wiedzy można rozważyć stosowanie suplementów diety przez osoby na dietach niskoenergetycznej, eliminującej niektóre składniki pokarmowe, u kobiet w ciąży oraz po menopauzie i u osób starszych. Poza chorobami przebiegającymi z zaburzeniami wchłaniania, wymiotami, obniżeniem apetytu (m.in. mukowiscydoza, pacjenci po operacjach bariatrycznych), długotrwałym stresem warto pamiętać, że również nadużywanie alkoholu, narkotyków i palenie tytoniu, co dotyczy też biernego palenia, może powodować zmniejszoną przyswajalność witamin i składników mineralnych oraz zaburzać ich metabolizm. W tych przypadkach warto rozważyć suplementację diety. Należy mieć na uwadze możliwość interakcji stosowanych składników z lekami oraz dietą, a także to, że nie zawsze więcej znaczy lepiej i może wiązać się to z ryzykiem niekorzystnych działań dla zdrowia. Dlatego przed zastosowaniem suplementów warto ocenić sposób żywienia, stan odżywienia, styl życia, współistniejące choroby i stosowane leki. W przypadku witamin i składników mineralnych należy też sprawdzić, czy stosowane dawki nie stwarzają ryzyka dla zdrowia [1]. 
Działanie witamin, skutki ich niedoboru oraz nadmiaru przedstawiono w tab. 1. Z kolei poniżej opisano podstawowe informacje związane z górnym tolerowanym poziomem spożycia, a jego wartości dla witamin umieszczono w tab. 2 (wytyczne europejskie EFSA – European Food Safety Authority – Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności) oraz tab. 3 (wytyczne amerykańskiego Instytutu Medycyny (Institute of Medicine) oraz Żywności i Żywienia (Food and Nutrition Board). 

Górny tolerowany poziom spożycia – Tolerable Upper Level Intake 

Tolerable Upper Level Intake nazywany także bezpiecznym poziomem spożycia (Upper Safe Level) często oznaczany jest skrótem UL. Stanowi on najwyższy tolerowany biologicznie poziom zwyczajowego spożycia danego składnika ze wszystkich źródeł (żywność, w tym wzbogacona, woda pitna, suplementy), który nie wywołuje niepożądanych skutków zdrowotnych u niemalże wszystkich osób (97,5%) w danej populacji. Jeśli zwyczajowe spożycie jest większe niż UL, stwarza to potencjalne ryzyko wystąpienia niekorzystnych efektów zdrowotnych [1–3]. 
Brak ustalenia wartości UL oznacza dwie sytuacje, tj. albo nie ma wystarczających pewnych danych pochodzących z badań w odpowiednio dużej grupie osób, które pozwoliłyby ten poziom ustalić, albo składnik jest bardzo bezpieczny. W tym drugim przypadku wyniki badań wskazują, że stosowanie nawet wielokrotnie większych niż normy dawek nie powodowało działań niepożądanych. Na poziomie unijnym UL ustala EFSA (European Food Safety Authority) [2, 3]. 
Należy podkreślić, że wartość UL dotyczy spożycia każdej możliwej formy chemicznej składników odżywczych, które dopuszczono do stosowania w suplementach lub do fortyfikacji żywności lub występującej w niej naturalnie. Istnieje jednak kilka wyjątków. W przypadku magnezu należy brać pod uwagę jedynie podaż z suplementów. Z kolei UL dla witaminy A ma dotyczyć jedynie retinolu i jego estrów, witaminy E – alfa-tokoferolu, natomiast niacyny i folianów – wszystkich form syntetycznych, tj. obecnych w spożytej żywności wzbogaconej i suplementach diety [1–3]. 
Wartości UL opracowano na podstawie ogólnego modelu przeprowadzania oceny ryzyka dla czynników biologicznych i chemicznych opracowanego przez FAO/WHO (Food and Agriculture Organization of the United Nations Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa/World Health Organization – Światowa Organizacja Zdrowia).
Bierze on pod uwagę pełnione przez składniki odżywcze funkcje w organizmie, ryzyko ich niedoboru i związane z tym zaburzenia funkcjonowania organizmu. Podobny model oceny ryzyka przyjęto w USA i Kanadzie. Poziomy UL dla poszczególnych witamin i składników mineralnych opracowały też Grupa Ekspertów ds. Witamin i Składników Mineralnych Wielkiej Brytanii (The UK Expert Group on Vitamins and Minerals – EVM) oraz Amerykański Instytut Medycyny (The US Institute of Medicne – IOM). Wartości UL ustalone przez różne grupy ekspertów nie są jednakowe. Na przykład według EFSA UL dla cynku wynosi 25 mg, a według IOM – 40 mg/dzień. Ponadto IOM ustalił UL dla witaminy C na poziomie 2000 mg, czyli inaczej niż EFSA oraz EVM, które nie wyznaczyły tej wartości w ogóle. Warto dodać, że EVM ustalił, że podaż 1 g witaminy C w formie suplementów może być stosowana u osób dorosłych przez dłuższy czas bez konsultacji z lekarzem, co nie stanowi jednak UL, ale tzw. Guidance Level (poziom zalecany). Do czasu ujednolicenia wysokości poziomów UL proponuje się, aby korzystać w pierwszej kolejności z ustaleń EFSA, a w przypadku braku danych dla określonych składników – z propozycji innych grup ekspertów [1, 2]. 
Wartości UL określono dla różnych grup populacji ogólnej, takich jak np. niemowlęta, dzieci, dorośli, osoby starsze, kobiety w ciąży lub w czasie laktacji. Ustalając poziomy UL, brano także pod uwagę osoby szczególnie wrażliwe. Nie dotyczą one jednak osób z określonymi predyspozycjami genetycznymi lub chorobami, w wyniku których mogą być szczególnie podatne na występowanie działań ubocznych wynikających z podania danego składnika. Gdyby je uwzględniono, wartości UL byłyby znacznie niższe niż te, które pozwalają uchronić populację przed niekorzystnymi skutkami nadmiernego spożycia. UL nie dotyczy również osób, które spożywają dany składnik na zlecenie lekarza. Przy ustaleniu UL brano pod uwagę biodostępność, która zależy od dawki, interakcji ze składnikami żywności, a także stanu odżywienia populacji [1]. 

Megadawki w suplementach 

Z wielu badań wynika, że suplementacja diety megadawkami składników antyoksydacyjnych nie przyniosła korzyści w ochronie przed chorobami przewlekłymi, a nawet zwiększała ryzyko chorób, w tym układu krążenia oraz nowotworów, a także śmiertelności [5, 7, 8]. Nie są znane efekty długofalowego przyjmowania witamin antyoksydacyjnych z suplementami w zakresie ich skuteczności oraz bezpieczeństwa. Nie zaleca się ich do stosowania bez konsultacji z lekarzem, szczególnie w leczeniu chorób nowotworowych. Niektóre witaminy zwiększają podziały komórek, co dotyczy nie tylko tych zdrowych, ale również nowotworowych. Ponadto antyoksydanty w formie preparatów farmaceutycznych w zależności od środowiska, szczególnie w wysokich dawkach i obecności metali przejściowych, mogą wykazywać działanie prooksydacyjne [1, 5–8]. 
Kontrowersyjne okazały się wyniki fińskiego badania klinicznego z randomizacją, którego celem była ocena wpływu suplementacji diety witaminami antyoksydacyjnymi na częstość występowania nowotworów płuc u palaczy tytoniu. Badanie to podważyło korzystny wpływ suplementacji diety beta-karotenem na hamowanie zmian nowotworowych u wieloletnich palaczy. Istnieje wiele hipotez próbujących wyjaśnić mechanizmy działania prooksydacyjnego antyutleniaczy w określonych warunkach. Uważa się, że działanie prooksydacyjne beta-karotenu ujawnia się w sytuacji, gdy jego poziom w organizmie znacznie przekracza wartości fizjologiczne i jednocześnie wzrasta znacząco w ustroju stężenie wolnych rodników. Wiadomo też, że negatywne działanie ujawnia się w warunkach wysokiego ciśnienia tlenu, które może być osiągnięte jedynie w nabłonku wyścielającym drogi oddechowe [7, 8]. Zgodnie z obecnym stanem wiedzy pokrycie zapotrzebowania na witaminy antyoksydacyjne należy realizować poprzez spożywanie warzyw i owoców [1].
Wysokie dawki witaminy E, > 400 j.m./dzień (270 mg), nie tylko nie wpływały korzystnie na redukcję ryzyka występowania chorób układu krążenia, ale wręcz zwiększały ryzyko zgonu. Niekorzystne efekty obserwowano już przy dawce 150 mg [9]. Badanie Select wykazało, statystycznie nieistotne zwiększone ryzyko rozwoju raka prostaty w grupie pobierającej witaminę E (400 j.m.) oraz cukrzycy typu 2 w grupie spożywającej selen (200 µg/dzień) [23]. Ponadto w innym badaniu z użyciem tych samych dawek wykazano, że podaż witaminy E (400 j.m./dzień) 
łącznie z selenem (200 µg/dzień) może zwiększać ryzyko rozwoju raka prostaty u pacjentów z początkowo wysokim stężeniem tego mikroelementu [10]. 
Analizowano skutki suplementacji diety witaminą E (50–800 j.m.) i beta-karotenem (15–50 mg) w okresie 16 miesięcy do 12 lat suplementacji. W grupie przyjmującej beta-karoten stwierdzono wzrost ryzyka śmiertelności ogólnej i spowodowanej przyczynami sercowo-naczyniowymi. Odnotowano brak wpływu witaminy E na ryzyko chorób układu krążenia [11]. 
Wykazano, że niedobór kwasu foliowego u osób zdrowych zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów. Z kolei z wielu, ale nie wszystkich, badań wynika, że witamina ta przyspiesza rozwój kancerogenezy u osób już chorych. Natomiast jej niedobór może pomóc w zahamowaniu lub spowolnieniu procesu nowotworowego. Zdaniem EFSA spożycia folianów nie można jednoznacznie powiązać z ryzykiem rozwoju raka [12]. Wykazano również, że suplementacja diety witaminą B12 w dawkach > 55 µg/dzień przez 10 lat zwiększała ryzyko rozwoju raka, głównie płuc [1].
Stężenie witaminy C w osoczu i tkankach podlega w organizmie mechanizmom homeostazy. Przyjmuje się, że przy codziennym spożyciu w ilości ≥ 100 mg komórki są wysycone witaminą C, a przy pobraniu 200 mg poziom w osoczu wzrasta tylko nieznacznie, a suplementacja nie przynosi oczekiwanych efektów. Z wielu doniesień dotyczących wpływu witaminy C w wysokich dawkach na rozwój nowotworów wynikają sprzeczne wnioski, tj. zarówno, że witamina C może go hamować, a z innych, że może przyspieszać ich rozwój. Z niektórych prac wynika, że nadmierna podaż antyoksydantów może hamować działanie radioterapii oraz chemioterapii, dlatego ich suplementacja powinna być skonsultowana z lekarzem [1]. 

Skutki nadmiernej podaży wielu składników mogą prowadzić do efektów odmiennych niż oczekiwane 

Interesujące jest, że w wielu przypadkach objawy niedoboru i nadmiaru różnych składników dotyczą tych samych narządów lub tkanek. Na przykład zarówno deficyt, jak i nadmiar retinolu może prowadzić do wad rozwojowych płodu, wypadania włosów, suchości skóry i zaburzeń funkcjonowania narządu wzroku oraz kości. Wskazuje się na zróżnicowany wpływ na rozwój nowotworów wyższych stężeń retinolu w zależności od narządu. Mogą one działać ochronnie w przypadku płuc i wątroby, ale też prowadzić do rozwoju raka prostaty [1]. Z kolei witamina D może wpływać zarówno korzystnie, jak i niekorzystnie, na tkankę kostną, co zależy również od podaży wapnia. Jej niedobór powoduje krzywicę i sprzyja rozwojowi osteoporozy, a nadmiar – osteolizę kości, zwiększając ryzyko złamań kości [14]. 

W zdecydowanej większości przypadków dostępność biologiczna witamin koreluje ujemnie z wielkością stosowanej dawki

Wskazuje się na ujemny związek pomiędzy stosowaną dawką witamin a ich wchłanianiem. Wykazano na przykład, że biodostępność witaminy C w dawce 100 mg przyjętej jednorazowo wynosi 80–100%, z dawki 1,5 g wchłania się 50%, a z 12 g – tylko 16%. 
W przypadku witaminy B12 wraz ze wzrostem spożytej dawki (np. od 1 do 25 µg) maleje wchłanianie od 50% do 5% [2]. Natomiast absorpcja tiaminy maleje już > 5 mg. Z kolei maksymalna ilość ryboflawiny, która może być wchłonięta z pojedynczej dawki, nie przekracza 30 mg [2, 35]. Dlatego podanie dużej ilości witamin w kilku podzielonych dobowo dawkach zdecydowanie zwiększa ich wykorzystanie przez organizm i często pozwala również uniknąć działań niepożądanych [6]. 

Witamina K i beta-karoten – brak UL, uwagi dodatkowe 

Badania dotyczące ludzi prowadzone u ograniczonej liczby osób oraz w krótkim czasie trwania wskazują, że nie ma dowodów na działania niepożądane związane z suplementacją diety witaminą K1 w dawkach do 10 mg/dzień. Działań niepożądanych nie obserwowano również przy podaży 300–400 µg K1 pochodzącej z brokułów lub wzbogaconych olejów [3]. 
U kobiet uprawiających sport nie stwierdzono żadnych działań niepożądanych przy podaży 10 mg K1 przez miesiąc. 
 

Tabela 1. Funkcje, objawy niedoboru i nadmiaru witamin
Witamina  Funkcje przy odpowiedniej podaży Objawy niedoboru Objawy nadmiaru
A [1–3, 5, 20]
– u kobiet po menopauzie zaleca się ograniczenie spożycia do połowy wielkości UL dla osób dorosłych***
  • zapewnia widzenie o zmierzchu
  • niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania nabłonków wyścielających m.in. układ oddechowy, moczowy, pokarmowy oraz drogi rodne i skórę 
  • niezbędna do tworzenia komórek rozrodczych, embriogenezy i rozwoju płodu 
  • zwiększa zatrzymywanie w naskórku kwasu hialuronowego, ogrywającego istotną rolę w nawilżeniu naskórka 
  • wzrost i rozwój komórek, m.in. tkanki kostnej
  • kurza ślepota
  • suchość skóry i oka
  • plamki oczne „Bitota”
  • zaburzenia odporności
  • sucha skóra
  • zahamowanie wzrostu i rozwoju młodych organizmów 
  • działanie teratogenne
  • powiększenie wątroby, hepatotoksyczność
  • łuszczenie skóry i jej owrzodzenia
  • bóle głowy, osłabienie
  • wytrzeszcz oczu, obrzmienie powiek
  • zmiany w strukturze kości, zwiększone ryzyko osteoporozy, bóle kości i stawów 
  • łamliwość paznokci i wypadanie włosów
  • światłowstręt, drgawki, nadciśnienie wewnątrzczaszkowe (zatrucia ostre) 
  • zwiększone ryzyko rozwoju raka płuc
D [2, 13, 14, 20–22]
  • zapewnia utrzymanie prawidłowych stężeń wapnia i fosforu we krwi
  • witamina przeciwkrzywicza
  • niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania układu mięśniowego i immunologicznego
  • działanie plejotropowe (przypuszcza się, że zmniejsza ryzyko wielu chorób, w tym autoimmunologicznych, hormonalnych, nowotworowych; związek z nowotworami i chorobami układu krążenia – sprzeczne wyniki badań, zarówno na korzyść witaminy D, jak i wykazujące brak związku)
  • krzywica
  • zwiększone ryzyko osteoporozy i złamań kości
  • spadek odporności
  • zwiększone ryzyko otyłości i wielu chorób, w tym układu nerwowego i immunologicznego (nie ustalono w pełni, czy niedobór sprzyja ich rozwojowi, czy to choroby powodują niedobory witaminy D)
  • osteoliza kości
  • hiperkalcemia, hiperkalciuria
  • kamienie nerkowe, niewydolność nerek
  • wielomocz
  • zaburzenia rytmu serca
  • kalcyfikacja tkanek miękkich, w tym tętnic 
  • osłabienie mięśni
  • zwiększone ryzyko złamań kości
E [1–3, 5, 20, 34]
  • antyoksydant (chroni przed utlenieniem wielonienasycone kwasy tłuszczowe oraz witaminę A)
  • udział w syntezie DNA i RNA
  • działanie przeciwzapalne
  • prawidłowe funkcjonowanie układu rozrodczego, immunologicznego, krążenia, nerek, wątroby
  • zwiększa produkcję tlenku azotu, hamuje tworzenie zakrzepów i zmian skórnych 
  • zmiany skórne 
  • rogowacenie i starzenie się skóry
  • zwiększone ryzyko powstawania zakrzepów
  • bezpłodność
  • anemia hemolityczna
  • wzmożona agregacja płytek
  • dystrofia mięśni
  • wybroczyny skórne, obniżenie krzepliwości krwi (szczególnie przy niedoborze witaminy K)
  • nadmiar witaminy E przyspiesza katabolizm i wydalanie witaminy K, co nasila jej niedobory (wzrost poziomu PIVKA-II u dorosłych z normalnym krzepnięciem)
  • silne zmęczenie mięśni
  • zaburzenia funkcji endokrynnych i nerek
  • zwiększone ryzyko rozwoju raka prostaty 
K [1, 24, 25, 30, 34, 37]
Uwaga: suplementy przeciwwskazane u osób leczonych antagonistami witaminy K 
  • działanie przeciwkrwotoczne, prozakrzepowe
  • niezbędna dla działania białek zależnych od witaminy K, biorących udział w krzepnięciu krwi, hamowaniu kalcyfikacji i odkładania wapnia w kościach
  • MK-4 może łagodzić stany zapalne mikrogleju w przebiegu choroby Alzheimera
  • skaza krwotoczna
  • skłonność do krwawień 
  • zwiększone ryzyko kalcyfikacji 
  • u osób stosujących leki przeciwzakrzepowe acenokumarol i warfarynę, podaż w diecie wszystkich rodzajów witaminy K powinna być na stałym poziomie, a stosowanie suplementów jest przeciwwskazane
  • brak UL (dotychczasowe badania nie są dość liczne – brak danych)
  • badania nie wykazały toksycznego działania K1 i K2; syntetyczna forma K3 może wywoływać reakcje alergiczne, anemię hemolityczną oraz działać hepatotoksycznie
B1 [1–3, 20, 26, 27]
  • pełni funkcje koenzymatyczne w metabolizmie m.in. węglowodanów i aminokwasów 
  • zapewnia prawidłowe funkcjonowanie centralnego i obwodowego układu nerwowego, sercowo-naczyniowego 
  • udział w syntezie neurotransmiterów i przewodzeniu impulsów nerwowych
  • dawki lecznicze działają przeciwbólowo
  • zaburzenia układu nerwowego; funkcji poznawczych, związanych z pamięcią i koncentracją, oczopląs, zakłócenia równowagi emocjonalnej
  • porażenie mięśniowo-nerwowe (choroba beri-beri)
  • zaburzenia trawienia 
  • niewydolność serca
  • zespół Wernicke-Korsakowa (ataksja, splątanie, zaburzenia gałkoruchowe, chodu i zborności ruchowej) 
  • doustne podanie nawet bardzo wysokich dawek nie powoduje działań niepożądanych 
  • pozajelitowe podanie – możliwe: konwulsje, bóle głowy, osłabienie, paraliż, arytmia, reakcje alergiczne (przed zastosowaniem dawek większych niż 100 mg zaleca się wykonać podskórną próbę uczuleniową) 
  • dożylne wstrzyknięcie wysokich dawek może spowodować rozszerzenie naczyń, zapaść i wstrząs tiaminowy 
B2
  • koenzym w przemianach m.in. aminokwasów i lipidów, kwasu foliowego, witaminy B6 i PP
  • składnik koenzymów łańcucha oddechowego
  • współdziała z witaminą A w prawidłowym funkcjonowaniu błon śluzowych dróg oddechowych i przewodu pokarmowego oraz nabłonka naczyń krwionośnych i skóry
  • uczestniczy w procesie widzenia 
  • w lecznictwie stosowana w bólach migrenowych
  • zapalenie kącika ust
  • złuszczanie naskórka
  • zapalenie języka
  • łojotokowe zapalenie skóry
  • zaczerwienienie i suchość spojówek, uszkodzenia gałki ocznej i rogówki
  • zaburzenia układu nerwowego (niezborność ruchów) i hormonalnego
  • brak objawów nadmiernego spożycia
  • organizm nie jest w stanie wchłonąć jednorazowo więcej niż 27 mg 
B6 [1–3, 20]
  • koenzym enzymów biorących udział w metabolizmie aminokwasów, homocysteiny, węglowodanów i kwasów tłuszczowych oraz witaminy PP
  • zapewnia prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego i immunologicznego 
  • udział w syntezie neurotransmiterów i hemu 
  • moduluje działanie hormonów steroidowych 
  • ochronne działanie w przypadku zaburzeń funkcji poznawczych wywołanych cukrzycą 
  • udział w replikacji komórek 
  • hiperhomocysteinemia
  • anemia 
  • stany zapalne skóry (łojotok, podrażnienia języka i jamy ustnej)
  • zaburzenia układu nerwowego (apatia, bezsenność, nadwrażliwość, napady drgawek)
  • podatność na infekcje
  • już dawki 100 mg mogą wywołać objawy neurologiczne 
  • podaż 500 mg/dzień może prowadzić do neuropatii i ataksji sensorycznej, które mogą być nieodwracalne
  • ospałość 
  • spadek stężenia kwasu foliowego we krwi 
B12 [1, 2, 16, 28, 29]
  • zapewnia prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego i immunologicznego
  • niezbędna dla produkcji i dojrzewania krwinek czerwonych
  • funkcje koenzymatyczne w metabolizmie homocysteiny, cholesterolu, aminokwasów, cukrów i kwasów tłuszczowych oraz kwasu foliowego
  • udział w syntezie DNA, mieliny, acetylocholiny 
  • podobnie jak kwas foliowy bierze udział w reakcjach metylacji
  • warunkuje prawidłowe podziały komórek płodu
  • anemia megaloblastyczna
  • zaburzenia neurologiczne i neuropsychiatryczne
  • niedobór B12 jest szczególnie niekorzystny przy wysokim stężeniu folianów
  • hiperhomocysteinemia
  • wady rozwojo...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy