Dołącz do czytelników
Brak wyników

Suplementy

17 grudnia 2021

NR 6 (Grudzień 2021)

Likopen – antyoksydant o udowodnionym działaniu prozdrowotnym

0 311

Likopen to związek wielonienasycony z grupy karotenoidów, występujący przede wszystkim w pomidorach i ich przetworach. Charakterystyczną cechą likopenu jest wysoki potencjał antyoksydacyjny. Dzięki sprzężonym wiązaniom podwójnym usuwa wolne rodniki tlenowe, chroniąc komórki przed uszkodzeniem. Właściwości terapeutyczne likopenu obejmują profilaktykę i terapię chorób związanych z niekorzystnym działaniem reaktywnych form tlenu, w tym chorób układu krążenia i nowotworowych, a także zaburzeń metabolicznych czy schorzeń neurodegeneracyjnych. 

W ostatnich latach zwraca się szczególną uwagę na związki naturalnie występujące w żywności, które poza efektem odżywczym charakteryzują się także działaniem prozdrowotnym. Jednym z nich jest likopen, antyoksydant z grupy karotenoidów, który odgrywa istotną rolę w eliminacji uszkodzeń oksydacyjnych w organizmie człowieka. 


Budowa, występowanie i właściwości likopenu


Likopen to wielonienasycony węglowodór, składający się z 11 skoniugowanych wiązań podwójnych. Jest związkiem karotenoidowym należącym do izoprenoidów. Karotenoidy są z kolei polienowymi barwnikami roślinnymi rozpuszczalnymi w tłuszczach. Zalicza się do nich β-karoten, α-karoten, luteinę, zeaksantynę oraz właśnie likopen. Ten ostatni dzięki swojej budowie zyskuje antyoksydacyjną przewagę nad pozostałymi karotenoidami [1]. 

Głównym źródłem likopenu są pomidory i ich przetwory. Ponadto związek ten znajduje się m.in. w czerwonej papryce, papai, guawie i grejpfrutach (zob. tabela 1) [2]. Jego zawartość w świeżych pomidorach jest zmienna i zależy od wielu czynników, takich jak odmiana, sposób uprawy czy czas zbioru. W dojrzałych owocach pomidora zawartość likopenu wzrasta. Największa jest w przetworach pomidorowych, 
tj. przecierach, koncentratach czy sokach. U podłoża tego zjawiska leży uwalnianie likopenu ze skórek pomidorów pod wpływem obróbki termicznej stosowanej podczas procesów przetwórczych. Warto nadmienić, iż w świeżych pomidorach średnio 90% stanowi forma trans tego związku, natomiast po obróbce dominuje izomer cis, rozpuszczalny w kwasach żółciowych, a następnie wbudowywany do chylomikronów, skąd jest lepiej wchłaniany z przewodu pokarmowego [3]. 

Charakterystyczną cechą likopenu jest wysoki potencjał antyoksydacyjny. Dzięki sprzężonym wiązaniom podwójnym usuwa wolne rodniki tlenowe, chroniąc komórki przed utlenieniem. Związek ten wykazuje zdolność zmiatania tlenu singletowego, neutralizacji rodnika hydroksylowego czy dwutlenku azotu. Ponadto likopen odgrywa istotną rolę w eliminacji uszkodzeń fotooksydacyjnych poprzez absorpcję rodników indukowanych promieniowaniem UV. Cechy te sprawiają, że likopen przeciwdziała utlenianiu lipidów, lipoprotein, białek, jak również DNA, zapobiegając występowaniu wielu chorób, w tym układu krążenia, nowotworowych, zaburzeń metabolicznych czy innych schorzeń związanych z negatywnym działaniem reaktywnych form tlenu (zob. rycina 1) [2, 4]. 
 

Tabela 1. Zawartość likopenu w wybranych warzywach i owocach

Owoc/Warzywo Zawartość likopenu (na 100 mg)
Pomidor 0,72 ± 4,2
Arbuz 2,3 ± 7,2
Różowa guawa 5,23 ± 5,5
Papaja 0,11 ± 5,3
Różowy grejpfrut 0,35 ± 3,36
Marchew 0,65 ± 0,78
Dzika róża 0,68 ± 0,71
Dynia 0,38 ± 0,46
Słodki ziemniak 0,02 ± 0,11
Morela 0,01 ± 0,05

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Grabowska M., Wawrzyniak D., Rolle K., Chomczyński P., Oziewicz S., Jurga S., Barciszewski J. 
Let food be your medicine: nutraceutical properties of lycopene. Food Funct, 2019, 10: 3090–3102


Choroby układu krążenia


Wyniki badań eksperymentalnych sugerują, że likopen może zmniejszać ryzyko chorób sercowo-naczyniowych głównie poprzez ograniczenie utleniania lipoprotein o małej gęstości i silnym potencjale aterogennym oraz usprawnienie funkcjonowania śródbłonka naczyniowego [2]. W metaanalizie badań epidemiologicznych wykazano, że spożycie likopenu, skutkujące jego wysokim stężeniem we krwi, wiązało się ze znamiennie mniejszym ryzykiem udaru mózgu i chorób układu krążenia [5]. W innym badaniu przeglądowym zaobserwowano, że spożycie pomidorów i suplementacja diety likopenem miała pozytywny wpływ na poziom lipidów we krwi (zwłaszcza cholesterolu LDL), skurczowe ciśnienie tętnicze krwi i funkcję śródbłonka naczyniowego [6]. 

Wskazuje się na kilka mechanizmów odpowiedzialnych za kardioprotekcyjne działanie likopenu. Związek ten charakteryzuje się wcześniej wspomnianymi właściwościami przeciwutleniającymi, a ponadto działaniem przeciwzapalnym, przeciwmiażdżycowym i antyagregacyjnym. Likopen działa wspomagająco na funkcjonowanie śródbłonka naczyniowego (poprzez wzrost biodostępności tlenku azotu i usprawnienie przepływu krwi), jak również normalizująco na profil metaboliczny (poprzez zmniejszenie syntezy cholesterolu) i ciśnienie tętnicze krwi [7]. 
 

Rycina 1. Właściwości biologiczne likopenu
Źródło: opracowanie własne na podstawie: Mozos I., Stoian D., Caraba A. Malainer C., Horbanczuk J.O., Atanasov A.G.: Lycopene and Vascular Health. Front Pharmacol. 2018, 9: 521

 

Choroby nowotworowe


Spożycie pomidorów i ich przetworów wiąże się ze zmniejszeniem ryzyka pojawienia się różnego typu nowotworów. W dużym badaniu kohortowym dotyczące związku pomiędzy stosowaniem suplementów diety i śmiertelnością zaobserwowano, że likopen był jedynym preparatem wykazującym istotną statystycznie zależność z niższym ryzykiem zgonu z powodu nowotworów (o 54%) oraz zgonu z dowolnej innej przyczyny (o 18%). W badaniu tym przeanalizowano stosowanie suplementów diety w ciągu ostatnich 30 dni wśród 30 899 pro-bantów z USA, którzy wzięli udział w National Health and Nutrition Examination Surveys (NHANES) w latach 1999–2010 [8].

Likopen zmniejsza uszkodzenia oksydacyjne poprzez stymulację poziomów i aktywności enzymów antyoksydacyjnych, w tym glutationu, transferazy S-glutationowej czy peroksydazy glutationowej. Związek tenzapobiega uszkodzeniom oksydacyjnym DNA, lipidów i białek, a ponadto moduluje funkcje odpornościowe i indukuje apoptozę, tj. programowaną śmierć komórki [9]. Sugeruje się, że w komórkach żołądka likopen hamuje produkcję reaktywnych form tlenu i zmniejsza fosforylację sygnału pozakomórkowego regulowanego kinazą, co skutkuje zahamowaniem wzrostu komórek nowotworowych [10]. Dane literaturowe wskazują na ochronne działanie likopenu w kontekście występowania nowotworu prostaty. W badaniu doświadczalnym Rowles i wsp. zaobserwowano, że spożywanie pomidorów zmniejsza ryzyko ww. nowotworu w sposób zależny od dawki (dla przykładu spożywanie 200 g/tydzień zmniejszało ryzyko o 13%, 500 g/tydzień o 28%, a 1000 g/tydzień o 46%) [11]. Jednym z mechanizmów protekcyjnego działania likopenu może być jego hamujące oddziaływanie na szlak sygnałowy jądrowego czynnika transkrypcyjnego (NF-κB), zaangażowanego w proces kancerogenezy [12].


Zaburzenia metaboliczne


Likopen wykazuje działanie ochronne w kontekście występowania zaburzeń metabolicznych, m.in. otyłości. Związek ten koreluje negatywnie ze wskaźnikiem masy ciała, obwodem bioder czy zawartością tkanki tłuszczowej [13]. W innym badaniu zaobserwowano, iż suplementacja likopenem o udowodnionych właściwościach antyoksydacyjnych skutkowała wzrostem stężenia adiponektyny, cząsteczki antyadipogennej, czy zm...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy