Dołącz do czytelników
Brak wyników

Suplementy

17 grudnia 2021

NR 6 (Grudzień 2021)

Choroby autoimmunologiczne a dieta i suplementacja

0 667

Choroby autoimmunologiczne w ostatnich latach stają się coraz powszechniejsze. Wzrasta zarówno ich liczba, jak i odsetek osób chorujących. Ich przyczyna oraz patogeneza nie jest jeszcze w pełni poznana, więc zaleceń dietetycznych czy suplementacyjnych jest też stosunkowo niewiele. Ze względu na podłoże zapalne chorób autoimmunologicznych poleca się pacjentom zadbanie o odpowiednią podaż antyoksydantów oraz polifenoli, a także wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (omega-3). W suplementacji najważniejsze znaczenie ma witamina D oraz celowana probiotykoterapia.

Wprowadzenie


Autoimmunizacja jest procesem, w którym układ immunologiczny produkuje przeciwciała przeciwko własnym tkankom i narządom. Choroby autoimmunologiczne (ChA) mogą mieć podłoże zarówno genetyczne, jak i środowiskowe, a mechanizm ich rozwoju jest złożony i nie do końca poznany [1]. W patogenezie reakcji autoimmunizacyjnej biorą udział dwa podstawowe mechanizmy uszkadzające: komórkowy i humoralny [2]. ChA charakteryzują się różnym i indywidualnym przebiegiem obejmującym fazy zaostrzeń i remisji. Do chwili obecnej wykryto około 80 chorób o podłożu autoimmunologicznym, a choruje na nie około 100 mln osób na całym świecie. W krajach zachodnich na ChA cierpi około 5% populacji, z przewagą kobiet [1, 3].

Choroby z autoagresji mogą być narządowo swoiste, zapoczątkowane przez kompleksy antygen–przeciwciało w układzie krążenia, są to np. cukrzyca, choroba Hashimoto, Gravesa-Basedowa, autoimmunizacyjne zapalenie wątroby [3]. Oprócz wspomnianych, wyróżnia się też ChA nieswoiste, czyli układowe (np. toczeń, twardzina układowa, reumatoidalne zapalenie stawów – RZS). Innym kryterium podziału jest rodzaj odpowiedzi immunologicznej, gdzie wyróżnia się choroby z przewagą odpowiedzi komórkowej (cukrzyca typu 1, Hashimoto, bielactwo, stwardnienie rozsiane) oraz z przewagą odpowiedzi humoralnej (toczeń rumieniowaty trzewny, twardzina układowa, pęcherzyca) [4].


Znaczenie mikrobioty jelitowej w rozwoju ChA 


Błona śluzowa jelita każdego dnia jest narażona na działanie czynników zewnętrznych, takich jak toksyny, alergeny pokarmowe czy patogeny. Ma to znaczący wpływ na aktywność limfocytów w tkankach GALT (ang. gut-associated lymphoid tissue), czyli układu limfatycznego związanego z jelitami. W skład GALT wchodzi 70% wszystkich aktywnych immunologicznie komórek tworzących ochronną barierę jelitową i wydzielających cytokiny przeciwzapalne i prozapalne. Wszelkie zaburzenia w regulacji liczebności bakterii jelitowych oraz uboga w błonnik i prebiotyki dieta wywołująca niekorzystne objawy u gospodarza mogą prowadzić do dysbiozy, która może być przyczyną ChA oraz nasilać ich objawy. Bakterie zasiedlające jelito produkują krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), które również wpływają na regulację odpowiedzi immunologicznej i przesiąkliwości jelitowej. Maślan produkowany przez F. prausnitzi wpływa korzystnie, wzmacniając barierę jelitową, jest też głównym źródłem energii dla kolonocytów oraz hamuje stan zapalny i nadmierną przesiąkliwość jelitową [5]. Głównym składnikiem pokarmowym i wspierającym mikrobiotę jest błonnik. Zaobserwowano, że podaż z dietą produktów bogatych w błonnik powoduje zwiększoną produkcję SCFA na drodze fermentacji prowadzonej przez bakterie jelitowe [6]. Ponadto zaburzenia mikrobioty jelitowej mogą wpływać na zmniejszenie wchłaniania wielu składników odżywczych, mineralnych i witamin.

POLECAMY

Zaobserwowano obniżoną liczebność bakterii z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium w jelicie dzieci z cukrzycą typu 1, a F. prausnitzi u chorych na stwardnienie rozsiane (SM) [7]. W niedoczynności tarczycy obserwuje się spadek liczebności populacji Bifidobacterium, Lactobacillus oraz zwiększenie ryzyka rozrostu Enterococcus, co może w konsekwencji nasilać dysbiozę [8]. Interakcja pomiędzy gospodarzem, dietą i mikroorganizmami jest kluczowym elementem sprawnego funkcjonowania układu immunologicznego, wpływa zatem na obniżenie ryzyka zachorowania na choroby autoimmunizacyjne. Natomiast dysbioza jelitowa i zwiększona przesiąkliwość nabłonka jelitowego uważana jest za jeden z czynników wyzwalających rozwój i nasilających procesy zapalne również te w przebiegu autoimmunizacji. W kontekście ChA często sugeruje się, że za zwiększoną przesiąkliwość nabłonka jelitowego odpowiada zonulinozależny mechanizm rozluźnienia połączeń ścisłych między enterocytami [9]. 
 

 

Dieta i suplementacja w chorobach autoimmunologicznych


Znaczenie diety w terapii chorób o podłożu autoimmunologicznym nie jest do końca poznane. W systematycznym przeglądzie badań [10] analizowano wpływ różnych diet (m.in. wegetariańskiej, wegańskiej, śródziemnomorskiej i suplementacji kwasami tłuszczowymi omega-3 w porównaniu z dietą standardową) na poprawę jakości życia pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów (RZS). Zaobserwowano, że włączenie kwasów omega-3 do tradycyjnego leczenia indometacyną przynosi korzyści w terapii. W dietoterapii pacjentów z RZS złotym standardem okazała się dieta śródziemnomorska. Istotne składniki w diecie chorego na RZS, na które warto zwrócić uwagę to: żelazo, kwas foliowy, witamina C, B6, B12, wapń, witamina D, kwasy tłuszczowe omega-3 i kwas foliowy. Ponadto stosowanie suplementów z kwasami omega-3 może pomóc w problemach takich, jak: obrzęki i bóle stawów, sztywność poranna. Suplementacja lub spożycie kurkuminy, kapsaicyny (w ostrych przyprawach), kakao oraz resweratrolu może osłabiać aktywność immunologiczną wRZS. We wspomnianej grupie chorych zaleca się wyeliminowanie soli, która może mieć działanie prozapalne i zwiększać nasilenie dolegliwości [11]. 

W przypadku bielactwa istnieje zwiększone ryzyko celiakii. Obie jednostki chorobowe mogą być zapoczątkowane przez podobne mechanizmy immunologiczne i genetyczne. W związku z tym przy potwierdzeniu współwystępowania celiakii i bielactwa zaleca się eliminację glutenu z diety. Natomiast eliminacja tego elementu z żywienia przed rozpoznaniem celiakii (w celach profilaktycznych) wciąż jest w fazie badań i nie ma konieczności zalecać jej rutynowo [12]. Za ważne składniki diety uważa się przede wszystkim antyoksydanty, kwasy omega-3, witaminę C, D, cynk [13]. 

W przypadku choroby Hashimoto postępowanie dietetyczne jest rozbudowane i w pierwszej kolejności polega na identyfikacji błędów żywieniowych, np. nieprawidłowo dopasowanej energetyczności diety. Okazuje się, że zbyt niska podaż kalorii (restrykcja o około 40% energii) w diecie może zmniejszyć syntezę hormonów tarczycy i obniżyć aktywność peroksydazy tarczycowej (TPO) oraz wychwyt jodu, co może nasilić stany zapalne w przebiegu choroby Hashimoto. Ważnym elementem diety jest również rozkład procentowy kalorii na poszczególne posiłki. Zaleca się, aby był taki jak u osób z cukrzycą i osób z chorobami metabolicznymi. Aby podtrzymać prawidłową funkcję wydzielniczą tarczycy i utrzymać stan eutyreozy zaleca się odpowiednią podaż kwasów omega-3, białka i mikroelementów. Zaleca się spożycie witaminy E oraz jodu na poziomie normy wystarczającego spożycia, a pozostałych składników mineralnych i witamin na poziomie zalecanego spożycia [14]. Suplementację witaminy D powinno się prowadzić przy jednoczesnej kontroli stężenia witaminy D w surowicy [15]. Coraz częściej znaczenie diety jako elementu uzupełniającego i wspierającego terapię choroby Hashimoto jest zauważane w pracach naukowych [16]. Zaleca się spożycie ryb morskich, produktów ubogich w nasycone kwasy tłuszczowe i produktów pełnoziarnistych, witamin (głównie D) oraz kwasów omega-3. Nie ma wystarczającej liczby danych potwierdzających korzystny wpływ karotenoidów i polifenoli na terapię. W przypadku ChA zastosowanie ogólnych zasad zdrowego żywienia oraz indywidualizacja diety jest kluczowym podejściem we wspieraniu pacjenta podczas leczenia.

Rynek suplementów diety jest szeroki i niewystarczająco kontrolowany. Aby prawidłowo dokonać wyboru odpowiedniego suplementu, warto kierować się przede wszystkim wskazaniami swojego lekarza czy farmaceuty. W przypadku ChA zaleca się głównie wdrożenie celowanej suplementacji probiotycznej. Jak już wspomniano, duże znaczenie w kształtowaniu odpowiedzi immunologicznej organizmu ma mikrobiota jelitowa. Aby wpłynąć korzystnie na jej skład i różnorodność, warto wybierać preparaty probiotyczne zawierające dobrze przebadane bakterie o działaniu przeciwzapalnym i wspierającym funkcjonowanie bariery jelitowej, np. Lactobacillus acidophilus, Lactobacillus casei, Lactobacillus plantarum, Bifidobacterium bifidum [17]. 

Oprócz probiotyków podstawowym modulatorem odpowiedzi immunologicznej oraz substancją wspierającą terapię osób z ChA jest witamina D. W szerokości geograficznej, w której leży Polska, szczególnie w okresie jesienno-zimowym istnieje większe ryzyko jej niedoborów. W tym wypadku może dojść do zachwiania równowagi immunologicznej, która będzie sprzyjać autoimmunizacji. Znaczenie suplementacji witaminy D 
jest istotne zarówno w prewencji, jak i w procesie leczenia. Zaobserwowano, że przebieg stwardnienia rozsianego zmien...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy