Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ciąża i zdrowy rozwój dziecka

28 kwietnia 2021

NR 2 (Kwiecień 2021)

Wspieranie żywieniowe dzieci z autyzmem

48

Autyzm (ASD) i jego manifestacje są coraz częściej rozpoznawanymi zaburzeniami neurorozwojowymi. Często osoby z ASD borykają się nie tylko z problemami behawioralnymi, ale także z problemami z układem pokarmowym. Wiele doniesień naukowych wskazuje na zasadność eliminacji poszczególnych grup produktów, w celu poprawy funkcjonowania osób z ASD oraz wspomagania ich terapii. Z perspektywy dietetycznej ważnym elementem jest identyfikacja niedoborów pokarmowych i poznanie sposobu żywienia dzieci z ASD oraz ich rodzin w celu ewentualnego wprowadzenia odpowiedniej terapii żywieniowej.

W ostatnich latach znacznie wzrosła częstość występowania zaburzeń ze spektrum autyzmu. Ponadto liczba badań i publikacji dotyczących żywienia w tym złożonym zaburzeniu również jest coraz liczniejsza (rys. 1).
 

POLECAMY

Rys. 1. Liczba badań dotyczących żywienia i autyzmu w latach 1969–2021 wg wyszukiwania w Pubmed


Autystyczne spektrum (Autism Spectrum Disorders – ASD) to jednostki chorobowe mające podłoże zaburzeń neurorozwojowych. Przede wszystkim wyróżnia się autyzm dziecięcy, atypowy, zespół Aspergera oraz nieswoiste całościowe zaburzenie rozwojowe [1, 2]. Opisuje się trzy podstawowe zakresy nieprawidłowości charakterystyczne dla tego zaburzenia (tzw. triada autystyczna). Pierwszym z nich jest ograniczenie w tworzeniu relacji z innymi ludźmi, kolejnym – zaburzenie komunikowania się, a także utarte schematy i wzorce z powtarzalnością zachowania i ograniczeniem zainteresowań [2]. Każde z nich występuje w różnym nasileniu w zależności od rodzaju autyzmu, ale muszą zaistnieć wszystkie, aby móc zdiagnozować to zaburzenie [2]. Autyzm przeważnie objawia się do trzeciego roku życia dziecka, częściej u chłopców niż u dziewcząt. Przebieg jest dynamiczny, tzn. wraz z rozwojem dziecka objawy mogą być inne i o różnym natężeniu. Przyczyna autyzmu oraz jego manifestacji nie jest znana, nie wiadomo także dokładnie, jaki jest patomechanizm zmian, wiadomo jednak, że podłoże jest wieloczynnikowe – zarówno genetyczne, jak i środowiskowe [1]. 
Obecnie u coraz większej liczby dzieci diagnozuje się autyzm. Amerykańskie Centrum Zwalczania i Zapobiegania Chorobom (Centers For Disease Control and Prevention) prowadzi statystyki częstości występowania tego zaburzenia i w 2000 r. diagnozowano 1 na 150 dzieci, a w 2016 r. już 1 na 54 dzieci, co powoduje, że jest znacznie częstszy niż np. zespół Downa [2, 3]. W Polsce nie ma rzetelnych danych obrazujących liczbę osób z autyzmem, szacuje się jednak, że jest to ok. 1–2 na 1000 dzieci [2, 3].
Jak wspomniano, zaburzenie ma charakter wieloczynnikowy, określone podłoże genetyczne może wpływać na ujawnienie się objawów autyzmu przy działaniu czynników środowiskowych. Wśród nich wymienia się: wiek matki przy zajściu w ciążę (powyżej 35. r.ż.), infekcje wirusowe (np. różyczki), dietę, stan mikrobioty jelitowej matki, a także ewentualne niedobory pokarmowe [1, 5]. 
Dzieci z ASD poza manifestacjami behawioralnymi mają szereg objawów organicznych. Współistniejącymi problemami zdrowotnymi, z którymi mogą borykać się dzieci z autyzmem, są zgaga, bóle brzucha, mdłości, wzdęcia, zaparcia, biegunki. Szacuje się, że częstość występowania tego typu dolegliwości jest dużo wyższa w populacji osób z autyzmem niż w zdrowej. Zaobserwowano także zmiany organiczne w obrębie przewodu pokarmowego, takie jak miejscowe stany zapalne błony śluzowej żołądka, a także zmiany w jelitach. Po zastosowaniu diety eliminacyjnej (bez glutenu i bez kazeiny) zaobserwowano znaczącą poprawę (mniejszy udział eozynofilii w nacieku zapalnym) [1, 6]. 
Niektóre z objawów mogą wynikać z zaburzeń enzymatycznych, szczególnie w obrębie jelit zmniejszona aktywność disacharydaz – u ok. 58% osób z ASD, co może być przyczyną szeregu nietolerancji pokarmowych. Przyczyną nietolerancji laktozy u osób z autyzmem może być podłoże genetyczne lub wtórnie nabyta nietolerancja na skutek antybiotykoterapii, zaburzeń składu mikrobioty jelit czy stanów zapalnych w obrębie przewodu pokarmowego [7].
Nasilenie objawów ASD może również wynikać ze zwiększonej przepuszczalności ściany jelit [8]. Przenikanie do organizmu czynników toksycznych wpływających na zachowanie autystów warunkowane jest też przez nieprawidłową mikrobiotę jelitową (dysbiozę). Stwierdza się podwyższenie liczby bakterii z rodzaju Clostridium w kale [1, 7]. Zaobserwowano poprawę w funkcjonowaniu osób z autyzmem podczas celowanej antybiotykoterapii na bakterie beztlenowe w jelicie [7].
Zwiększona przepuszczalność jelitowa prowadzi do przedostawania się cząsteczek białek pokarmowych do układu krążenia, a następnie przez barierę krew–mózg do nerwów ośrodkowego układu nerwowego (OUN), co może wpływać bezpośrednio na zachowanie autystów. Skuteczności diety bezglutenowej i bezkazeinowej upatruje się w eliminacji źródeł produktów z właściwościami opioidowymi, jakie posiadają produkty trawienia kazeiny i glutenu (kolejno beta-kazomorfiny, gliadomorfiny). Produkty te mogą zakłócać pracę mózgu. U części chorych odnotowano poprawę (zmniejszenie agresji, stereotypii, poprawa mowy) po zastosowaniu antagonisty opioidowego – naltreksonu, co może potwierdzać teorię opioidową [7].
Co ciekawe, eliminacja glutenu i kazeiny nie wiąże się ze współistniejącą chorobą trzewną, raczej odnosi się do ogólnego „przeciążenia” przewodu pokarmowego białkiem i jego ogólne nadmierne spożycie przez dzieci z ASD. Odnotowano to zarówno w populacji polskiej, jak i amerykańskiej. Sugeruje się, że „przebiałczenie” diety może wpływać na zdolności trawienne przewodu pokarmowego dzieci z autyzmem [9, 10, 11].
Sposób żywienia dzieci z autyzmem jest zależny w dużej mierze od rodziców i terapeutów. Często wprowadzenie diet eliminacyjnych wiąże się z gorszym stanem odżywienia [10]. Dużym problemem jest ograniczenie cukrów prostych w diecie dzieci, podyktowane przerostem Candida albicans, a także faktem, że stanowią one bezpośrednie źródło energii oddziałujące stymulująco na mózg 
autystów [11, 12, 13].
Stosowanie diety bezglutenowej i bezkazeinowej u autystów jest bardzo rozpowszechnione w wielu krajach. Obecnie brakuje dowodów przemawiających za rutynowym wdrażaniem leczenia dietetycznego w każdym przypadku. W niektórych badaniach [14, 15] zaobserwowano nieznaczną poprawę po wprowadzeniu diety bezglutenowej, jednak nie było odpowiedniej grupy kontrolnej i tak naprawdę nie wiadomo, czy przyczyną nie była równoczesna terapia behawioralna i dojrzewanie. 
Symptomy, które warto monitorować podczas wprowadzania diety:

  • częste zmiany zachowania, epizody agresji,
  • zmienny sen,
  • problemy z korzystaniem z toalety,
  • refluks żołądkowo-przełykowy,
  • wzdęcia,
  • częste katary,
  • alergia pokarmowa (udokumentowana), wczesne wprowadzenie dużych ilości glutenu do diety.

Subiektywne relacje pacjentów po zastosowaniu ścisłej diety bezglutenowej sugerują osiągnięcie lepszego komfortu życia niż przed wdrożeniem diety. Obecnie jednak wpływ diety bezglutenowej i glutenu na samopoczucie i zdrowie psychiczne jest mało poznany [16]. 
Zaleca się, aby u każdego pacjenta z ASD przed wdrożeniem diety bezglutenowej wykluczyć celiakię oraz alergię na gluten czy pszenicę oraz inne nietolerancje i alergie. Należy przeprowadzić odpowiednie badania diagnozujące niedobory pokarmowe (zarówno witaminowe, jak i mineralne). Najważniejsze w diecie bezglutenowej u osób z ASD jest jej właściwe przestrzeganie, stąd podkreśla się zaangażowanie personelu żłobka, przedszkola, a także rodziny w celu zapewnienia jak najlepszego rezultatu terapii.
U pacjentów z ASD występują szczególne i jasno określone preferencje żywieniowe, często zmniejszające spożycie niektórych grup żywności. Spożywanie posiłków jest utrudnione przez ogromne zaangażowanie mózgu w takie czynności, jak koncentracja na szczegółach, a także lęk przed nowościami, dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Wdrażanie jednocześnie diety bezglutenowej i bezmlecznej jest trudne i nierzadko skutkuje powrotem do dawnego sposobu żywienia. Oprócz samej diety bezglutenowej w niektórych ośrodkach zaleca się ograniczenie także cukrów prostych, co ma na celu zmniejszenie ilości drożdżaków w przewodzie pokarmowym [16].
Przy rozpoczęciu diety eliminacyjnej podkreśla się, aby była kontrolowana przez odpowiednią osobę – dietetyka. Często z przyczyn opisanych wyżej dostarczenie o...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy