Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychodietetyka

2 listopada 2020

NR 5 (Październik 2020)

Transplantacja – przeszczep narządów z punktu widzenia psychologa z elementami dietetyki

22

Transplantologia to nie tylko medycyna. To także coś więcej niż chirurgia. Medycyna transplantacyjna łączy w sobie dar i ofiarę życia jednocześnie. Dlatego nieustannie towarzyszą jej etyka, religia, prawo i psychologia. Z racji złożoności swej natury wciąż budzi kontrowersje i bywa tematem społecznych i politycznych dyskursów. Jest wrażliwa na wszelkie niesprawiedliwe osądy. Dziś zajmuje ważne miejsce w systemie ochrony zdrowia. To, co kiedyś było nieosiągalne, obecnie jest w zasięgu ludzkiej ręki. Transplantacje są dzisiaj realną, terapeutyczną możliwością. Spektakularnych sukcesów w tej stosunkowo młodej dziedzinie medycyny jest coraz więcej. Niewątpliwie to zasługa nie tylko jej dynamicznego rozwoju, oddanego środowiska specjalistów, ale i coraz liczniejszej grupy osób, świadomie deklarujących swoją zgodę na pośmiertne pobranie narządów. 26 stycznia to Ogólnopolski Dzień Donacji i Transplantacji, ale także święto coraz większej świadomości społecznej, olbrzymiej miłości braterskiej. To również dzień, w którym każdy biorca może cieszyć się ze swoich „drugich narodzin”.

POLECAMY

2020 r. jest rokiem szczególnym dla polskiej transplantologii. Mija 30 lat od pierwszego udanego przeszczepu wątroby u małego pacjenta [1]. Dorosła pacjentka, której 25 lat temu przeszczepiono wątrobę od zmarłego dawcy, cieszy się zdrowiem do dziś [2]. Takie wydarzenia ukazują istotę działań i dążeń mających na celu wspieranie idei transplantacji oraz wykazują potrzebę przybliżenia problematyki związanej z zastosowaniem przeszczepiania narządów jako współczesnej metody terapii. W związku z dynamicznym rozwojem transplantologii na całym świecie rodzi się konieczność normowania wielu ważnych problemów, przed którymi wciąż stawiana jest transplantologia, tak by we właściwy sposób mogła realizować swoje idee i osiągać cele nadrzędne [3].

Transplantacja narządów jest metodą leczenia ratującą życie i zdrowie pacjentów. Stosuje się ją w przypadku schyłkowej niewydolności organów, takich jak nerki, serce, wątroba, płuca, trzustka, jelita. Leczenie to umożliwia powrót do zdrowia ok. 1–1,5 tys. osób w skali roku. 

Z roku na rok przeszczepy wykonuje się coraz częściej. W ubiegłym roku w Polsce takich operacji przeprowadzono 1473, uwzględniając tylko przeszczepiania narządów od zmarłych dawców. Do sierpnia 2020 r. wykonano 527 przeszczepów nerek, 188 wątrób, 108 serc, 33 płuc [4]. Procedura kwalifikacji jest bardzo transparentna, precyzyjnie prawnie usankcjonowana i nie ma mowy o jakiejkolwiek przypadkowości. W Polsce przeszczepienia wykonuje się w sześciu ośrodkach (w Warszawie, Szczecinie, Katowicach, Wrocławiu, Bydgoszczy i Gdańsku). Przeszczepieniami dla biorców pediatrycznych zajmuje się Klinika Chirurgii Dziecięcej i Transplantacji Narządów Instytutu „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka”. Każdy z tych ośrodków sam przygotowuje i kwalifikuje chorych do przeszczepienia.

Po przejściu hospitalizacji i pozytywnej decyzji wielospecjalistycznego kolegium kwalifikacyjnego, w skład którego wchodzą: chirurdzy, hepatolodzy, onkolodzy, psychiatrzy, anestezjolodzy oraz inni specjaliści, pacjenci są zgłaszani do Krajowej Listy Oczekujących na przeszczepienie, którą prowadzi Poltransplant. O potrzebie przeszczepu decyduje lekarz, który zgłasza pacjenta do wyspecjalizowanego ośrodka transplantacyjnego, w którym chory poddawany jest specjalnym badaniom kwalifikującym, a następnie zgłaszany do Krajowej Listy Oczekujących. Możliwość przeszczepienia organów jest warunkowana wieloma czynnikami. Do najważniejszych z nich należą: niewykluczające się wzajemnie grupy krwi dawcy i biorcy, stopień zgodności pomiędzy antygenami zgodności tkankowej, ogólny stan zdrowia chorego oraz rozmiary ciała dawcy i biorcy. Wykorzystywane w transplantologii narządy pochodzą głównie od dawców zmarłych. Jedynie nerki i fragmenty wątrób mogą być pobierane od dawców żywych, lecz odsetek tego rodzaju pobrań jest stosunkowo niewielki. Organy pobierane od dawców zmarłych odgrywają kluczową rolę w ratowaniu ludzkiego życia. Rozpoznanie potencjalnego dawcy wiąże się z przeprowadzeniem szeregu specjalistycznych testów pozwalających na stwierdzenie śmierci mózgowej, czyli stanu, w którym w mózgu nie występują już żadne funkcje życiowe. Śmierć mózgowa jest nieodwracalna, a osoba w takim stanie jest uznana za zmarłą, mimo że jej ciało może funkcjonować z pomocą aparatury medycznej. Szacuje się, że narządy jednego dawcy mogą uratować lub przedłużyć życie siedmiu osobom [5]. Powodzenie przeszczepienia narządów zależy od szeregu czynników, takich jak odpowiedni dobór dawcy i biorcy, zabezpieczenie narządu przed niedokrwieniem, właściwy dobór leczenia. Niezwykle ważne jest też prowadzenie pooperacyjne, a następnie opieka długoterminowa [6–8]. Zgodnie z ustawą z 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów umieszczenie potencjalnego biorcy na liście jest warunkiem otrzymania przeszczepu. Listę prowadzi Centrum Organizacyjno-Koordynacyjne ds. Transplantacji Poltransplant. Osoby oczekujące na przeszczepienie narządów unaczynionych (nerki lub nerki i trzustki, serca, płuca, wątroby) są zgłaszane do Krajowej Listy Oczekujących. Zgłoszenia dokonuje lekarz kwalifikujący potencjalnego biorcę do przeszczepienia narządu [9]. Krajowa lista osób oczekujących na przeszczepienie nerki jest prowadzona w systemie elektronicznym www.rejestry.net [10]. Przed ostateczną kwalifikacją do transplantacji kandydat musi przejść dodatkowe badania określające zaawansowanie niewydolności narządu. Niektóre z tych badań wykonywane są jednorazowo, pozostałe muszą być okresowo powtarzane w celu weryfikacji stanu biorcy i pilności, z jaką powinien być wykonany przeszczep. Oprócz badań ocenia się także stan odżywienia i zaleca rozmowę z psychologiem [11].

Transplantacja to nie tylko trudna, czasochłonna i odpowiedzialna operacja. To także szereg pytań, które nasuwają się potencjalnym biorcom oraz ich rodzinom. Są to najczęściej pytania z zakresu cielesności i tożsamości człowieka. Czasem źródłem problemów biorców może stać się brak akceptacji dla ciała bądź wybranego modelu leczenia. Perspektywa używania w medycynie „części wymiennych” poniekąd wymusza na pacjentach filozoficzne, istotne pytanie o uznawane granice życia. Próbuje na nie odpowiedzieć psychotransplantologia, dziedzina dostrzegająca znaczenie ciała i jego przeobrażeń w wyniku transplantacji dla doświadczenia „Ja” i jakości życia. Nie istnieje granica, po przekroczeniu której musi pojawić się problem z adaptacją do nowej sytuacji. Nie zapominajmy jednak, że transplantacja narządowa i wszystkie procesy jej towarzyszące to trudny, intensywny, budzący skrajne emocje czas dla pacjenta. Często chorzy po przeszczepach skupiają swoją uwagę na trywialnych rozmowach o pogodzie, jakby instynkt przetrwania wygłuszał chwilowo ich wewnętrzny dialog. Nie ma jednak wątpliwości co do tego, że rozwój nowych technologii zmusza nas do zadawania pytań o człowieczeństwo, sens życia, nierówności społeczne, śmierć i etykę [12, 13]. Psychotransplantologia ma na celu służyć w pełni pacjentom przygotowywanym do operacji oraz pozostającym pod opieką szpitala w ramach procedur transplantacyjnych. Ważna jest kwestia zrozumienia konieczności interwencji ze strony psychologów podczas procesu fizycznego zdrowienia człowieka dzięki nowemu organowi. Musimy pamiętać, że podjęcie decyzji o transplantacji zależy od wielu czynników, takich jak odczuwane dolegliwości, samopoczucie psychofizyczne, zaufanie do lekarzy oraz przebiegu dotychczasowych kontaktów ze służbą zdrowia. Na decyzję mogą mieć wpływ opinie rodzi­ny, przyjaciół i bliskich osób oraz panujące stereotypy społeczne dotyczące tej formy leczenia. Istotne zna­czenie odgrywają żywione przez chorego przekonania etyczne i wierzenia religijne. Forma zaangażowania psychologa zmienia się w zależności od typów transplantacji oraz indywidualnych potrzeb pacjentów i ich rodzin. Mówimy tutaj zarówno o psychoedukacji, interwencji w sytuacjach kryzysu, jak i terapii długoterminowej [14].

W krajach wysoko rozwiniętych ocena psychologiczna i psychospołeczna są standardowym etapem kwalifikacji do przeszczepu narządów miąższowych. W Polsce przeprowadzanie takiej oceny nie jest powszechne, jednakże w niektórych ośrodkach stało się jednym z obowiązujących etapów [15]. Pobieranie organów od dawców, u których nastąpiła śmierć mózgu, budzi wciąż społeczne kontrowersje, dotyka wielu etycznych dylematów, a przez to wywołuje żywe, często ambiwalentne uczucia. Ta sytuacja, w odniesieniu do bliskich zmarłego, jak i personelu medycznego, tworzy często barierę w podejmowaniu zarówno samych rozmów, jak i decyzji o oddaniu organów do przeszczepu. Pomimo rozwoju medycyny transplantacyjnej liczba wykonywanych przeszczepów nie zaspokaja potrzeb oczekujących pacjentów. Chociaż prawo w Polsce, jak i w większości krajów europejskich, przewiduje, że można pobrać narządy od każdego człowieka, który za życia nie wyraził sprzeciwu, istotną rolę w podejmowaniu ewentualnej decyzji o oddaniu organów odgrywa rozmowa z rodziną osoby zmarłej. Wiąże się ona z szacunkiem dla zmarłego oraz jego najbliższych, ma także wymiar etyczno-moralny, wpisany w ideę transplantologii [16]. Umożliwienie przeżywania żałoby zakłada szukanie indywidualnych sposobów nadania znaczenia doświadczeniu utraty, poprzez umieszczenie jej w perspektywie wielopokoleniowej i przetworzenie tego doświadczenia w kategoriach struktury życia [17]. Często zgoda na pobranie organów pozwala lepiej poradzić sobie z procesem żałoby [18], a skłonność do akceptacji utraty staje się sednem wszystkich procesów rozwojowych w zdrowym systemie rodzinnym [19]. Transplantacja daje początek nowemu życiu. Jest to życie, któremu nie powinna zagrażać jakakolwiek społeczna forma sprzeciwu. Dlatego tak istotne jest oświadczenie woli dawcy. „Oświadczenie Woli” to rodzaj karty z wyrażeniem indywidualnej zgody na pobranie po śmierci narządów do przeszczepu [20].

Szlachetność takiego gestu polega na tym, że jest on prawdziwym aktem miłości. Nie jest to przecież kwestia podarowania czegoś, co należy do nas, lecz podarowania czegoś z siebie [21]. Bez możliwości pozyskiwania organów medycyna transplantacyjna nie jest w stanie pomagać ludziom chorym. Jej dokonania zależą od wielu czynników, przede wszystkim od postaw poszczególnych ludzi, a także od zrozumienia wagi problemu przez społeczeństwo i od tworzenia atmosfery zaufania. W Polsce obowiązuje zasada domniemanej zgody na pobranie, co reguluje rozporządzenie Ministra Zdrowia z 1 grudnia 2006 r. Oznacza to, że można pobrać organy od zmarłej osoby, jeśli nie wyraziła ona sprzeciwu (osobiście lub listownie) w Centralnym Rejestrze Sprzeciwów. W praktyce decyzja ta jest zawsze konsultowana z rodziną [22]. Według Kościoła katolickiego „przeszczep narządów zgodny jest z prawem moralnym, jeśli fizyczne i psychiczne niebezpieczeństwa, jakie ponosi dawca, są proporcjonalne do pożądanego dobra biorcy. Oddawanie narządów po śmierci jest czynem szlachetnym i godnym pochwały; należy do niego zachęcać, ponieważ jest przejawem wielkodusznej solidarności” [23]. Obowiązująca Ustawa transplantacyjna z 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów, oprócz regulacji dotyczących komisyjnego stwierdzenia śmierci mózgowej, odrębnie reguluje pobieranie organów ze zwłok ludzkich i od żywych ludzi. W obu przypadkach legalność transplantacji uzależniona jest od uzyskania zgody dawcy na pobranie od niego narządów do przeszczepienia [24]. Zgoda na życie to doskonałe świadectwo miłości braterskiej bliźniego. Do takiego czynu zachęca św. Jan Paweł II w słowach: „Nie zabieraj swoich narządów do nieba, tam wiedzą, że one potrzebne są tutaj”.

Rehabilitacja oraz właściwe odżywianie po dużych operacjach to jedno z najważniejszych „lekarstw”, których stosowanie przyspiesza rekonwalescencję i powrót do pełnej sprawności i zdrowia [25]. Po przeszczepieniu pacjenci wracają do normalnego życia, pracują, zdobywają tytuły naukowe, zakładają rodziny, mają dzieci. Choć muszą przestrzegać pewnych zasad 
i uważać na potencjalne infekcje, to ich życie nie różni się wiele od życia przeciętnego zdrowego człowieka. Oczywiście powinni zawsze pamiętać o przyjmowaniu leków, przestrzeganiu zasad higieny oraz regularnych badaniach kontrolnych. Pacjent po transplantacji narządu powinien szczególnie pamiętać o:

  • regularnych posiłkach w ciągu dnia [w liczbie 4–5],
  • spożywaniu posiłków o niedużej objętości (jedzenie do uczucia pierwszej sytości),
  • by przerwy między posiłkami nie były dłuższe niż 3 godziny,
  • spożywaniu śniadania do godziny od obudzenia, natomiast kolacji– co najmniej 2–3 godzin przed snem,
  • regularnym wysiłku fizycznym (rekreacyjnym) dopasowanym indywidualnie do wieku i aktualnego stanu zdrowia (co najmniej 30–45 min. w ciągu dnia).

Po transplantacji narządu dieta chorego powinna być zbliżona do zasad prawidłowego żywienia ludzi zdrowych (jeśli nie ma innych wskazań): 

W jadłospisie powinny się znaleźć wszystkie grupy produktów spożywczych, czyli produkty zbożowe (głównie pełnoziarniste), chudy nabiał, nasiona roślin strączkowych (np. soja, soczewica, fasola, ciecierzyca), warzywa (surowe, uparowane, zapiekane), owoce (zarówno świeże, jak i przygotowane na parze), chude gatunki mięs (głównie drób), ryby (chude i tłuste ryby morskie), jaja oraz tłuszcze roślinne (wyłącznie tłoczone na zimno).

Produkty spożywcze należy dobierać indywidualnie ze szczególnym uwzględnieniem ich tolerancji przez chorego [26].

Tabela 1 wskazuje produkty niezalecane w diecie oraz takie, które całkowicie należy wyeliminować z codziennego jadłospisu.

Tabela 1. Produkty, których należy unikać oraz które należy wykluczyć z diety osób po przeszczepie

Wykluczamy:

Unikamy:
żywność przetworzoną, tj. przetworzone produkty śniadaniowe z dodatkiem miodu, karmelu, czekolady, cukru itp., jasną mąkę, ryż biały, słodzone płatki kukurydziane, pieczywo pszenne, torty, ciastka z kremem, ciasto francuskie, ciasto drożdżowe świeże, produkty smażone na tłuszczu (m.in. pączki, faworki itp.), krakersy, słone paluszki, wyroby cukiernicze-kupne, bułki maślane, ptysie, kruszonkę itp.

przetworów mlecznych na bazie surowego mleka
(np. sery miękkie typu feta, brie, camembert, z niebieską pleśnią itp.),
pasteryzowanego mleka oraz mleka i przetworów mlecznych – surowych lub poddanych zbyt krótkiej obróbce termicznej

źródeł zakażeń pochodzących z żywności, tj. Listerioza (Listeria monocytogenes), Legionella – bakteria, może występować w rejonach z niepewnymi źródłami wody pitnej, Salmoneloza (Salmonella)

tłuste wędliny i mocno w...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy