Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ciąża i zdrowy rozwój dziecka

28 października 2021

NR 5 (Październik 2021)

Stres u nastolatków i związane z nim zmiany mikrobioty po pójściu do szkoły
Stress in adolescents and the associated changes in the microbiota after going to school

0 336

Pandemia COVID-19 wpłynęła na funkcjonowanie ludzi w wielu obszarach. Stres związany z nową rzeczywistością wywołał wiele kryzysów i wpłynął na funkcjonowanie psychospołeczne wszystkich ludzi. Skutki pandemii mocno dotknęły nastolatków, którzy po okresie nauki zdalnej wracają do szkół. Reagowanie na stres jest mocno powiązane z funkcjonowaniem mikrobioty w sposób dwutorowy. Stres wpływa na skład mikroorganizmów, natomiast mikrobiom odgrywa określoną rolę w modyfikacji odpowiedzi na stres. Warto zastanowić się, co można zrobić, by wspomóc powrót do równowagi psychofizycznej młodych ludzi po powrocie do szkół.

Psychospołeczne skutki pandemii

Pandemia COVID-19 w znaczący sposób przyczyniła się do pogorszenia funkcjonowania psychospołecznego dzieci i młodzieży. Stres jest wzmagany zmianą dotychczasowego trybu życia i narastającą niepewnością jutra. Dla dzieci i młodzieży szczególnie trudna była separacja od rówieśników. Brak bezpieczeństwa i stabilności oraz możliwości otrzymania pomocy miały wpływ na pogorszenie samopoczucia młodych osób. Pandemia spowodowała u dzieci i nastolatków wzrost częstości stanów lęku, niepokoju, napięcia, stresu i samotności [1]. Relacje społeczne odgrywają istotną rolę w życiu młodego człowieka – są źródłem wsparcia, zrozumienia i dobrego samopoczucia.

Wskazuje się, że ograniczenie kontaktów i izolacja epidemiologiczna wpływają negatywnie na samopoczucie psychofizyczne dzieci i młodzieży – mogą przyczyniać się do rozwoju zaburzeń, występują: lęki, depresja, zachowania autoagresywne [2]. Po okresie izolacji i wakacji następuje powrót do tradycyjnych warunków szkolnych, co również wiąże się z występowaniem lęku i stresu u młodzieży.

Nastolatek w stresie

Stres definiowany przez pionierów nauki o stresie, Lazarusa i Folkmana, jest określany jako dynamiczna relacja pomiędzy osobą a niesprzyjającymi okolicznościami środowiska zewnętrznego, do którego człowiek stara się zaadaptować [3]. 

Młode osoby nie posiadają jeszcze dobrze wypracowanego repertuaru zachowań do radzenia sobie w stresie. Na pojawiające się napięcie reagują często spontanicznie lub jeśli ich zachowanie jest krytykowane lub karane – poprzez izolację. Napięcie i stres w ten sposób przedłużają się. Stres wywołuje również szereg reakcji w organizmie człowieka, zwłaszcza w układzie hormonalnym. Przewlekły stres uruchamia mechanizmy na linii podwzgórze – przysadka – nadnercza (tzw. oś HPA). Bezpośrednio po doświadczeniu stresora wydzielana jest adrenalina i noradrenalina. Następnie zaczyna działać układ HPA. Wówczas przez korę nadnerczy zostaje wytwarzany m.in. kortyzol. Przewlekły stres wzmaga również produkcję hormonów: aldosteronu, tyroksyny, glukagonu, wazopresyny [4]. Długotrwały i przewlekły stres obniża odporność (hamując odpowiedź układu odpornościowego), może prowadzić do zmian w strukturze mózgu, zaburzeń neurodegeneracyjnych oraz poznawczych [5]. 

Stres nie pozostaje bez wpływu również na układ pokarmowy, modyfikując apetyt, przyspieszając pasaż jelitowy czy zaburzając proces wchłaniania jelitowego (mniejsza resorpcja wody, wzrost wydzielania elektrolitów). Procesy zapalne mogą ulegać wznowieniu lub zaostrzeniu [5]. Biorąc pod uwagę, że w patofizjologii depresji, która również powiązana jest ze stresem i coraz częściej występuje u młodzieży, również jako efekt pandemii, podkreśla się rolę procesu zapalnego (wzrost cytokin prozapalnych IL-1, IL-8, TNF-alfa), zwrócenie uwagi na jelitowy układ nerwowy będzie istotne podczas szukania sposobów na przeciwdziałanie negatywnemu wpływowi stresu [6]. Warto przyjrzeć się powiązaniu mikrobioty ze stresem.

Stres a mikrobiota 

Wszelkie stresujące wydarzenia, a także stres przewlekły, mogą wpływać na mikrobiom. Stres może wywoływać zmiany w naszym sposobie żywienia, a skład diety ma ogromne znaczenie dla dobrostanu mikrobioty jelitowej.

Zwraca się uwagę na dwutorową zależność pomiędzy mikrobiomem a stresem: stres wpływa na skład mikroorganizmów, natomiast mikrobiom odgrywa określoną rolę w modyfikacji odpowiedzi na stres, a także w funkcjonowaniu mózgu, a finalnie – zachowaniu człowieka [7]. Badania na myszach pozbawionych mikrobioty (germ-free) pokazały, że zwierzęta reagowały silniej na stresor niż osobniki z grupy kontrolnej. Po kolonizacji przewodu pokarmowego mikrobami od myszy z grupy kontrolnej odpowiedź ta została częściowo wyciszona. Natomiast po skolonizowaniu przewodu pokarmowego myszy szczepem Bifidobacterium infantis całkowicie odwrócono reakcję – poziom hormonów wrócił do normy. Natomiast znaczenie może mieć też fakt, że odwrócenie reakcji okazało się możliwe tylko przy kolonizacji u osobników młodych [7]. Obecność stresu wpływa na skład mikrobioty: obniża zawartość bakterii z rodzaju Lactobacillus, a także Bacteroides spp. oraz Clostridium spp. [7]. Dysfunkcja osi mikrobiom – mózg – jelita została powiązana w badaniach z występowaniem zaburzeń związanych ze stresem, takich jak depresja, lęki, zespół jelita nadwrażliwego [8]. Odpowiednio przeprowadzona kolonizacja bakteryjna jelita będzie miała wpływ na rozwój i dojrzewanie układów odpornościowego i endokrynnego bezpośrednio powiązanych z centralnym układem nerwowym [8]. 

Oś mózgowo-jelitowa wywiera znaczący fizjologiczny wpływ na nastrój, zachowanie i reakcję na stres [9]. Dodatkowym aspektem może być też rodzaj stosowanej diety, ta wysokotłuszczowa sprzyja „nieszczelności jelit” (tj. zwiększonej przepuszczalności jelitowej) [10]. Połączenie diety wysokotłuszczowej i narażenia na stres może sprzyjać jeszcze większej translokacji bakterii [11]. Bezpośredni związek między dietą wysokotłuszczową, mikrobiotą jelitową a zachowaniem został wykazany w niedawnym badaniu, w którym mikrobiota myszy dawców karmionych paszą wysokotłuszczową została przeniesiona do biorców, których własna mikrobiota została wyjałowiona przez leczenie antybiotykami. Co ciekawe, przeniesienie mikrobioty dawcy związanej z wysoką zawartością tłuszczu doprowadziło do zwiększonej przepuszczalności jelitowej i markerów zapalnych u myszy biorców karmionych tradycyjną karmą, czemu towarzyszyły zachowania podobne do lęku. Oczywiście warto pamiętać, że wcześniejsza antybiotykoterapia nie pozostaje bez wpływu na stan organizmu [12]. 

W kontekście wsparcia radzenia sobie ze stresem u młodzieży znaczenie będzie miało zadbanie o właściwą mikrobiotę, przy uwzględnieniu diety oraz probiotyków.

Probiotyki w stresie

Bakterie z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium są najczęściej zalecane w celu zmiany składu i zwiększenia różnorodności mikrobioty jelitowej. Istnieją badania, które potwierdzają ich skuteczność w łagodzeniu objawów lękowych, stresu i zachowań depresyjnych, zarówno u zwierząt, jak i ludzi [7]. Badania prowadzone z udziałem ludzi wskazują, że bakterie Lactobacillus helvetius Rosell-52 oraz Bifidobacterium longum Rosell-175 pomagają w łagodzeniu objawów stresu (ból brzucha, nudności), obniżają poziom kortyzolu we krwi, a także pomagają w zredukowaniu lęku [13]. Prace w zakresie badań związków mikrobioty z zaburzeniami psychicznymi pozwoliły na wyodrębnienie psychobiotyków, odmiany probiotyków, zawierających wyselekcjonowane szczepy bakterii, w odpowiednich dawkach, które uzupełniają niedobory występujące przy określonych zaburzeniach psychicznych [4]. 

Jak widzimy na podstawie wyżej przytoczonych badań, możemy powiązać występowanie stresu z mikrobiotą również poprzez stosowaną dietę [11]. Zasadne będzie zwrócenie uwagi na prowadzony przez nastolatków tryb życia, a więc sposób żywienia, suplementację oraz regularną aktywność fizyczną [15]. Bogata w mikroelementy, zwłaszcza magnez czy selen, dieta, a także suplementacja diety witaminą D są wskazywane przez naukowców jako kolejne elementy naprawy zmian w mikrobiocie wywołanych stresem [16]. 

Co warte zauważenia, odpowiednio dobrana probiotykoterapia jest skuteczniejsza w młodszych grupach wiekowych [17]. Dieta nastolatka dodatkowo powinna być bogata w warzywa, ryby, nasiona i orzechy, grzyby, kiszonki czy polifenole, które – jak wskazują badania – przyczyniają się do stymulacji wzrostu pożytecznych bakterii (Lactobacillus, Bifidobacterium) w jelicie grubym oraz hamują rozwój bakterii patogen...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy