Dołącz do czytelników
Brak wyników

Suplementy

3 czerwca 2019

NR 6 (Grudzień 2018)

Selen niezbędny czy toksyczny?

0 83

Suplementacja diety selenem budzi wiele wątpliwości. Można znaleźć równie wielu zwolenników co zagorzałych przeciwników tego tematu. Ze względu na dostępność informacji w internecie coraz bardziej liczy się „doktor Google”. Powszechne staje się nie tylko zdobywanie wiedzy przez pacjentów, ale też samodzielne weryfikowanie i modyfikowanie zaleceń lekarskich. Łatwa dostępność suplementów skutkuje również samoleczeniem. Czy selen należy uznać za pierwiastek konieczny do uzupełniania, czy jednak zdecydowanie szkodliwy? Spójrzmy na to przez pryzmat chorób tarczycy.
Selen zaliczany jest do mikroelementów, czyli pierwiastków występujących w organizmie w ilościach śladowych, co nie oznacza, że niepotrzebnym. Jest zdecydowanie niezbędny do prawidłowego funkcjonowania wielu tkanek, a już na pewno tarczycy oraz układu odpornościowego. Ma także istotny wpływ na płodność męską. Jest przeciwutleniaczem. Wykazano, że zmniejsza ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, zapalnych i neurologicznych. Obniża prawdopodobieństwo wystąpienia niektórych nowotworów. Dotyczy to nowotworzenia w tkance płucnej, gruczole krokowym, trzustce, żołądku i jelicie grubym. Okazuje się, że suplementacja diety selenem może redukować nie tylko samą zapadalność, ale również śmiertelność z powodu raka. Może też zmniejszać natężenie bólu w zaawansowanej chorobie nowotworowej [7–9]. Ponadto wykazano korzystne działanie selenu u kobiet w ciąży na stężenie glukozy oraz stres oksydacyjny [19, 21]. 
Tarczyca to tkanka zawierająca najwięcej selenu. Jego niedobór nasila procesy autoimmunologiczne zachodzące w tym gruczole oraz kretynizm tarczycowy. Selenoproteiny, czyli białka zawierające ten pierwiastek, działają antyoksydacyjnie, przeciwzapalnie i wspomagająco na pracę tarczycy. Dejodynazy należą do tej grupy białek. Odgrywają ważną rolę, ponieważ wspomagają konwersję T4 do T3, dzięki czemu zwiększa się stężenie FT3, które jest wolną i aktywną postacią hormonu. Wykazano, że selen ma również pozytywne działanie na stężenia przeciwciał tarczycowych (ATPO oraz ATG), a także chroni komórki tarczycy przed stresem oksydacyjnym [14, 23]. U osób z chorobą Hashimoto stwierdzono niższe stężenie selenu we krwi niż u osób zdrowych. Pacjenci, którym podawano selen w ramach leczenia wspomagającego, zauważali poprawę nastroju [23], lepszą jakość snu i mniejsze zmęczenie [28], a u niektórych osób tego typu postępowanie może pomóc zredukować dawkę stosowanej tyroksyny [14].
Stwierdzono, że pierwiastek ten może dodatkowo poprawiać echogeniczność tarczycy w badaniach ultrasonograficznych oraz kondycję osób z chorobą Gravesa-Basedowa (ochrona przed destrukcją gruczołu i stresem oksydacyjnym), zmniejszać częstość występowania poporodowego zapalenia tarczycy [18, 23–26, 29]. Jego niedobory mogą wręcz sprzyjać powstawaniu schorzeń tarczycy [27], a zwiększenie podaży tego pierwiastka może zredukować wspomniane ryzyko [17].
W polskich badaniach udokumentowano znaczne niedobory selenu w populacji. Niedostateczny poziom ma w Polsce 
ok. 95% osób. Z podobnym problemem borykają się m.in. Wielka Brytania, Nowa Zelandia, USA [1, 2, 22], Finlandia [13]. 
Instytut Żywności i Żywienia zaleca dzienne spożycie selenu w ilości 55 mcg u dorosłych kobiet i mężczyzn [30]. Wyższe spożycie sugeruje się młodym mężczyznom, ciężarnym oraz palaczom [3–6].
Podczas wyboru preparatu do suplementacji należy kierować się jego wiarygodnością. Warto wybrać te o sprawdzonym pochodzeniu, znanym składzie i procesie wytwarzania. Najlepiej poszukać produktów sprawdzonych firm o skuteczności udokumentowanej w solidnych badaniach klinicznych. Najpopularniejszymi formami selenu w suplementach są drożdże selenowe oraz selenometionina. Testując różne preparaty selenu dostępne na rynku polskim, wykazano w niektórych z nich zawartość tego pierwiastka znacznie odbiegającą od ilości deklarowanych przez producentów [22, 3]. Ważne jest, aby osoba, która przyjmuje selen, nie miała równocześnie niedoboru jodu. Uzupełnianie wyłącznie selenu może prowadzić do pogłębienia niedoczynności, ponieważ nasila się niedobór jodu [20].
Warto wspomnieć, że przyswajanie selenu zwiększają witaminy E, A, C oraz białko, a zmniejszają cukier oraz wysokoprzetworzona żywność [31].
Powyższe informacje dowodzą, że suplementacja diety selenem jest korzystna. Należy jednak pamiętać, że jego nadmierna podaż jest szkodliwa, ponieważ przedawkowanie powoduje zatrucie. Objawy mogą być wielorakie. Wymienia się łagodne, np. wypadanie włosów, depresję i dolegliwości żołądkowo-jelitowe [23] oraz poważne, takie jak uszkodzenie wątroby i nerek. Sugeruje się, że efekt toksyczny mogą wywołać dawki selenu wynoszące ok. 400 lub dopiero 800 mcg dziennie przyjmowane przez dłuższy czas [10–12, 16]. 
Istnieje grupa osób, u których udowodniono wyjątkową toksyczność nadmiaru selenu. To kobiety z mutacją genu BRCA1, czyli odpowiedzialnego za skłonność do występowania raka piersi i jajników. W tej grupie osób – aby nie zwiększać ryzyka wystąpienia nowotworów – 
sugeruje się suplementację selenem koniecznie pod kontrolą jego stężenia (co trzy miesiące), tak aby stężenie nie przekraczało 100 mcg [32].
Suplementacja selenem wydaje się dobrą i stosunkowo bezpieczną metodą wspomagającą leczenie schorzeń tarczycy o podłożu autoimmunologicznym. Ma ona również wpływ na działanie innych tkanek organizmu, zapobiega występowaniu niektórych chorób. Poprawia samopoczucie i funkcjonowanie wielu narządów. Jeśli jest prowadzona w sposób właściwy, z uwzględnieniem specyficznych sytuacji, użyciem sprawdzonych preparatów i regularnym oznaczaniem stężenia, jest bezpieczna i pozbawiona efektu toksycznego. Suplementacja tym pierwiastkiem musi podlegać kontroli doświadczonego lekarza i nie powinna być prowadzona samodzielnie.

 

Bibliografia:

 

  1. Rayman M.P., The importance of selenium to human health. Lancet 2000; 356: 233–41.
  2. Rayman M.P., The argument for increasing selenium intake. Proc Nutr Soc 2002; 61: 203–15.
  3. Clausen J., Nielsen S.A., A comparison of ten selenium supplementation products. Med Biol 1988; 305–314.
  4. Buegel S., Larsen E.H., Sloth J.J., Flytlie K., Overvad K., Steenberg L.C., Moesgaard S., Absorption, excretion, and retention of selenium from a high selenium yeast in men with a high intake of selenium.  Food Nutr Res. 2008;52. doi: 10.3402/fnr.v52i0.1642. Epub 2008 Feb 12.
  5. Luty-Frackiewicz A., Jethon Z., Januszewska L., Effect of smoking and alcohol consumption on the serum selenium level of Lower Silesian population. Sci tot environ 2002; 285: 89–95. 21. 
  6. Akbaraly N.T., Hininger I., Roussel A.M., Berr C., Factors associated with longitudinal plasma selenium decline in the elderly: The EVA Study. 
    J Nutr Biochem 2007; 18: 482–7.
  7. Antioxidant supplement and long-term reduction of recurrent adenomas of the large bowel. A double-blind randomized trial Luigina Bonelli, Matteo Puntoni, Beatrice Gatteschi, Paolo Massa, Guido...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy