Dołącz do czytelników
Brak wyników

Diagnoza lekarska i dietetyczna

2 listopada 2020

NR 5 (Październik 2020)

Postępowanie żywieniowe w przypadku chorób układu krążenia, udarów, nadciśnienia

19

Nadciśnienie tętnicze 

Nadciśnienie tętnicze jest jednym z najbardziej powszechnych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego. Istnieją dwa kryteria podziału tej choroby. 

POLECAMY

Pierwsze opiera się na przyczynie choroby. Wyróżniamy tu nadciśnienie tętnicze pierwotne oraz wtórne (tab. 1). W nadciśnieniu tętniczym pierwotnym nie można w sposób jednoznaczny ustalić patofizjologii choroby. U ok. 90% pacjentów z nadciśnieniem zostaje zdiagnozowana właśnie ta postać. Taki stan wymaga terapii i kontroli przez całe życie pacjenta [1, 2]. 

Z kolei nadciśnienie wtórne jest skutkiem zaburzeń w funkcjonowaniu innych narządów czy układów. W takim wypadku nadciśnienie tętnicze jest traktowane jako jeden z objawów. Można wymienić tu takie choroby, jak: zespół bezdechu sennego, patologię miąższu nerek czy zwężenie tętnic nerkowych. Nadciśnienie tętnicze pojawia się również przy chorobach układu endokrynowego, m.in. w pierwotnym hiperaldosteronizmie (zespole Conna), zespole Cushinga, akromegalii czy nadczynności tarczycy. 

Do wtórnych przyczyn zalicza się również przyjmowanie leków, takich jak niesteroidowe leki przeciwzapalne, doustne leki antykoncepcyjne i glikokortykosteroidy [1, 2].

Epidemiologiczne badania wskazują również na zależność pomiędzy otyłością a nadciśnieniem tętniczym. Mechanizm rozwoju nadciśnienia tętniczego u osób otyłych (szczególnie z otyłością brzuszną) nie jest do końca wyjaśniony. Zostały opisane liczne współistniejące mechanizmy, m.in. wzrost aktywności układu współczulnego, tkankowa oporność na insulinę, niezdolność nerek do wydalania sodu. Kluczową rolę wydaje się odgrywać tutaj czynnik martwicy nowotworu TNF-α (tumor necrosis factor-α). Badania wykazały, że wpływa on na stężenie endoteliny, leptyny, układ renina-angiotensyna-aldosteron (RAA) czy rozwój insulinooporności. Z kolei te czynniki i procesy mogą indukować nadciśnienie tętnicze krwi [3].

Tabela 1. Podział nadciśnienia tętniczego krwi ze względu na przyczynę [1, 2]

 

Nadciśnienie tętnicze pierwotne

Nadciśnienie tętnicze wtórne
przyczyna  zespół bezdechu sennego
patologia miąższu nerek
zwężenie tętnic nerkowych
zespół Conna
zespół Cushinga
akromegalia
nadczynność tarczycy
przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych i glikokortykosteroidów
doustna antykoncepcja
otyłość

Tabela 2. Podział nadciśnienia tętniczego ze względu na mierzone ciśnienie [2]

 

Skurczowe ciśnienie
tętnicze (SBP) mm Hg 
  Rozkurczowe ciśnienie
tętnicze (DBP) mm Hg
ciśnienie prawidłowe  120 i  80
nadciśnienie 1. stopnia 140–159 i/lub 90–99
nadciśnienie 2. stopnia 160–179 i/lub  100–109
nadciśnienie 3. stopnia 180 i/lub 110

Drugi rodzaj podziału nadciśnienia tętniczego oparty jest na pomiarach ciśnienia tętniczego skurczowego (SBP) oraz rozkurczowego (DBP). Prawidłowe ciśnienie tętnicze określa się jako 120 mm Hg dla pomiarów SBP i 80 mm Hg dla pomiarów DBP. O nadciśnieniu tętniczym mówimy w przypadku otrzymanych wyników 140 mm Hg (SBP) i 90 mm Hg (DBP). Szczegółowe dane dla poszczególnych klas nadciśnienia w tym podziale przedstawiono w tab. 2 [2]. 

Udar mózgu

Nadciśnienie tętnicze jest jednym z głównych czynników ryzyka wystąpienia udaru mózgu [4]. Charakteryzuje się on niewydolnością krążenia mózgowego, w konsekwencji krwotoku bądź niedokrwienia. Jest to również główny czynnik charakteryzujący rodzaj udaru. Udar niedokrwienny – diagnozowany w 85% przypadkach – jest spowodowany zamknięciem bądź zwężeniem światła naczyń doprowadzających czy wewnątrzmózgowych. Może też wystąpić w przypadku spowolnienia przepływu w naczyniach mózgowych [5]. 

Udar krwotoczny jest diagnozowany w 15% przypadkach; jego przyczynę stnowi przerwanie ciągłości ściany naczynia mózgowego. Skutkuje to wynaczynieniem krwi w danym obszarze mózgowia. Ten typ udaru jest najczęściej konsekwencją nadciśnienia tętniczego [5]. Im wyższe nadciśnienie, tym większe ryzyko udaru. Wykazano, że obniżenie ciśnienia tętniczego 
o 10 mm Hg (SBP) i 5 mm Hg (DBP) daje możliwość zmniejszenia ryzyka wystąpienia udaru nawet o 30% [6]. 

Diagnoza i co dalej?

Obecnie przy terapii nadciśnienia tętniczego pierwotnego w pierwszej kolejności podkreśla się potrzebę zmiany stylu życia pacjenta. Jest to na tyle istotny aspekt, że u pacjentów z łagodnym nadciśnieniem tętniczym zaleca się taką zmianę nawet przed zastosowaniem farmakoterapii [7, 8]. Leczenie niefarmakologiczne jest na tyle skuteczne, że zapobiega wystąpieniu nadciśnienia tętniczego, jak również powoduje jego obniżenie u osób już chorujących. Głównymi zaleceniami są: ograniczenie spożycia alkoholu, rzucenie palenia papierosów, zwiększenie aktywności fizycznej i zmniejszenie/zlikwidowanie otyłości oraz zmiana nawyków żywieniowych [9]. 

Jeżeli chodzi o wytyczne co do stosowanej diety, to najważniejsze z nich są następujące: ograniczenie soli, cukru i nasyconych kwasów tłuszczowych, natomiast zwiększenie spożycia warzyw, owoców oraz ryb [2, 8, 9].

Podobne zalecenia dietetyczne dotyczą pacjentów po udarze mózgu. Również zaleca się dietę z ograniczoną ilością sodu i tłuszczami zwierzęcymi. Rekomenduje się produkty bogate w potas (pomaga obniżyć ciśnienie tętnicze) oraz zwiększone spożywanie warzyw i owoców [6, 7].

Zastosowanie takich diet skutkuje obniżeniem ciśnienia tętniczego lub pozwala wraz z farmakoterapią utrzymać jego prawidłowy poziom.

Z przeprowadzonych analiz statystycznych wynika, że 60% pacjentów, którzy przeżyli udar, pozostaje w pewnym stopniu niesprawna ruchowo. Około połowa z tych osób jest w ogóle niesamodzielna [6]. W takich sytuacjach do ogólnego stanu zdrowia pacjenta często dochodzi jeszcze depresja. Są to bardzo istotne czynniki, które również należy uwzględniać przy wyborze odpowiedniej diety i sposobu żywienia [10].
Najczęściej pacjentom z nadciśnieniem tętniczym czy po udarze (przy założeniu, że pacjent jest na tyle sprawny, że może samodzielnie kontrolować przełykanie!) zaleca się zastosowanie diety śródziemnomorskiej czy diety DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) [11]. Badania naukowe potwierdziły, że stosowanie diety śródziemnomorskiej zmniejsza ryzyko wystąpienia niedokrwiennego udaru mózgu [12]. Na szczególną uwagę zasługuje tutaj oliwa z oliwek i jeden z jej głównych składników – hydroksytyrozol (HT). Badania przeprowadzone przez Calahorra i współpracowników wykazały, że dieta bogata w HT sprzyja regeneracji po udarze, co przejawia się poprawą uczenia się i poprawą motoryki. Mechanizm prawdopodobnie opiera się na zwiększeniu przepływu krwi w obrębie 
mózgu. Wykazano również przeciwzapalny i neurogenny potencjał HT [13].

Dieta DASH

Dieta DASH jest bardzo bogata w warzywa i owoce (4–5 porcji/dobę). Są one bogate, obok składników mineralnych i witamin, w flawonoidy, które z kolei przyczyniają się do obniżania ciśnienia tętniczego. Produkty zbożowe zwykle rozpisane są na 5–6 posiłków dziennie. Głównie są to kasze, brązowy ryż i produkty pełnoziarniste – makaron i chleb razowy. Produkty te są źródłem błonnika, który pomaga w obniżeniu poziomu cholesterolu [2, 9, 11].

Dieta śródziemnomorska 

Dieta śródziemnomorska składa się głównie z warzyw, owoców, produktów zbożowych, roślin strączkowych, ryb i oliwy. Podstawowe założenia tej diety przedstawiono w tab. 3 [12]. Oliwa jest tu źródłem jednonienasyconych kwasów tłuszczowych. Mięsa jest stosunkowo mało w porównaniu do reszty produktów [9].

Najczęściej pacjentom z nadciśnieniem tętniczym czy po udarze zaleca się zastosowanie diety śródziemnomorskiej czy diety DASH.


Dieta u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym – na co należy zwrócić uwagę?

Tabela 3. Podstawowe założenia diety śródziemnomorskiej [12]

duże spożycie warzyw i owoców,
duże spożycie nasion roślin strączkowych,
duże spożycie produktów zbożowych,
duże spożycie oliwy z oliwek,
średnie spożycie ryb,
średnie spożycie produktów mlecznych,
małe spożycie mięsa i produktów mięsnych,
małe spożycie tłuszczów pochodzenia zwierzęcego.

Tłuszcze i kwasy tłuszczowe

Generalnie nie ma przeciwwskazań do spożywania tłuszczów w innej ilości niż u osób zdrowych. Przyjmuje się, że ilość nie powinna być większa niż 25–30% dobowego zapotrzebowania kalorycznego. Dzienne spożycie tłuszczów nie powinno więc przekraczać 70 g [2]. Istotne jest natomiast, aby w większości były spożywane jednonienasycone kwasy tłuszczowe (oliwa z oliwek) oraz w mniejszym stopniu wielonienasycone kwasy tłuszczowe (ryby, orzechy). Dzięki temu jesteśmy w stanie doprowadzić do poprawy profilu lipidowego (frakcja HDL cholesterolu zwiększa się, natomiast frakcja LDL – zmniejsza) [11]. 

Dodatkowo, jak donoszą badania, włączenie do menu olejów rybich bogatych w kwasy wielonienasycone n-3 skutkuje zmniejszeniem ciśnienia tętniczego SBP o 3 mm Hg oraz DBP 
o 1,5 mm Hg [14, 15]. Również taka dieta przyczynia się do szybszej poprawy skutków udaru, m.in. mobilności pacjenta [16]. 

Wydaje się też, że odpowiedni poziom kwasów tłuszczowych n-3 może zmniejszać ryzyko wystąpienia depresji u pacjentów po udarze [17]. 

Jednak wysokie spożycie kwasów wielonienasyconych n-3 (4-10g/d EPA i DHA) może prowadzić do gorszej tolerancji glukozy. Jest to spowodowane wzrostem glukoneogenezy wątrobowej oraz zaburzeniem wydzielania insuliny przez trzustkę. Jeżeli więc mamy do czynienia z pacjentem z nadwagą i nadciśnieniem tętniczym, należy wprowadzić spożycie kwasów tłuszczowych n – 3 na poziomie 3 g/dobę (EPA, DHA) i zastosować dietę niskokaloryczną.

Jak wykazały badania zespołów pod kierownictwem Bao i Mori, takie rozwiązanie poprawia tolerancję węglowodanów u osób z nadwagą [18, 19]. 

W związku z wszechobecną solą w produktach nawet wstępnie przetworzonych zaleca się unikania dosalania potraw bądź zastąpienia soli naturalnymi przyprawami czy tzw. solą dietetyczną, czyli niskosodową.

Sód

Jak już wcześniej wspomniano, jednym z głównych założeń diety u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym jest ograniczenie dziennego spożycia soli (chlorek sodu). Zaleca s...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy