Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychodietetyka

6 czerwca 2019

NR 2 (Kwiecień 2019)

Ortoreksja – prowadzenie pacjenta pod kątem dietetycznym

0 97

Ortoreksja to pojęcie wprowadzone w 1997 r. przez amerykańskiego lekarza Stevena Bratmana, określające zaburzenie charakteryzujące się obsesją spożywania jedynie zdrowej żywności, co prowadzi do znacznych ograniczeń żywieniowych. Ortoreksja nie jest jednak jednostką uwzględnioną w obowiązujących klasyfikacjach chorób i zaburzeń psychicznych (ICD-10, DSM-IV). 

Ortoreksja jest specyficznym zaburzeniem odżywiania, niełatwym do stwierdzenia u pacjenta bez wnikliwego wywiadu żywieniowego i testów diagnostycznych. Z pozoru prawidłowe i zdrowe nawyki żywieniowe w tym przypadku wymykają się spod kontroli pacjenta i prowadzą do obsesji na punkcie zdrowego żywienia.

Narzędzia diagnostyczne 

Do diagnostyki ortoreksji powszechnie używane są dwa proste i ogólnodostępne narzędzia diagnostyczne – test Bratmana (BOT) i kwestionariusz ORTO-15.
 

Obsesyjne zachowania ortorektyczne Konsekwencje
unikanie spożywania niektórych pokarmów lub całych grup pokarmów
i określonych sposobów obróbki żywności (np. smażenie,
pieczenie)
niedobory żywieniowe i choroby z nich wynikające (niedokrwistość,
osteoporoza, anemia, zaburzenia jelitowe) -> anoreksja
obsesyjne skupianie się na jakości produktów – tylko bio,
eko – i składzie pokarmów,
brak czerpania przyjemności z jedzenia
unikanie spożywania pożywienia z powodu niedostatecznej wiedzy
na temat jego pochodzenia i składu -> niedożywienie
nadmierne skupianie się na planowaniu posiłków, zakupach,
czytaniu etykiet
brak czasu na przyjemności -> wysoki poziom stresu z powodu
ciągłego myślenia o jedzeniu
odstępstwo od reżimu związane jest z lękiem i poczuciem winy,
które pociąga za sobą zaostrzenie diety
depresja -> anoreksja
unikanie jedzenia posiłków, które nie były przygotowane samodzielnie
(imprezy rodzinne, restauracje, posiłki w pracy)
problemy w relacjach z rodziną i przyjaciółmi, wyobcowanie ->
depresja



Test Bratmana (BOT)

Test (BOT) złożony jest z 10 pytań, na które badany odpowiada TAK lub NIE. Za każdą twierdzącą odpowiedź przyznawany jest 1 punkt. Pacjent, który uzyska mniej niż 5 punktów, uznawany jest za osobę z prawidłowym stosunkiem do jedzenia; 5–9 punktów klasyfikuje pacjenta jako „fanatyka zdrowego jedzenia”, zaś 10 punktów jest równoznaczne z obsesyjnym stosunkiem do jedzenia, czyli z ortoreksją [11].
 

Tabela 1. Test Bratmana (Bratman Test for Orthorexia – BOT)
1. Czy spędzasz więcej niż trzy godziny dziennie na rozmyślaniu o swojej diecie? 
2. Czy planujesz swoje posiłki kilka dni wcześniej? 
3. Czy wartość odżywcza Twoich posiłków jest dla Ciebie ważniejsza niż sama przyjemność wynikająca z jedzenia? 
4. Czy jakość Twojego życia obniżyła się, gdy wzrosła jakość Twojej diety? 
5. Czy stałeś się dla siebie bardziej surowy niż dotychczas? 
6. Czy poczucie Twojej własnej godności wzrosło na skutek przekonania, że zdrowo się odżywiasz? 
7. Czy zrezygnowałeś z jedzenia dla przyjemności, po to by zjeść „właściwą” żywność? 
8. Czy Twoje zasady dietetyczne nie pozwalają Ci na zjedzenie czegoś poza domem, dystansując Cię w ten sposób od rodziny i przyjaciół? 
9. Czy czujesz się winny, gdy nie stosujesz się do swojej diety? 
10. Czy czujesz się spokojny, wiedząc, że masz całkowitą kontrolę nad tym, że potrafisz zdrowo się odżywiać, zgodnie z narzuconymi sobie zasadami? 


Kwestionariusz ORTO-15 (Domini i wsp.) 

Test ORTO-15 składa się z 15 pytań, na każde z nich należy odpowiadać w czterostopniowej skali, udzielając odpowiedzi zawsze, często, rzadko lub nigdy. Odpowiedzi wskazujące na tendencję do ortoreksji otrzymują 1 punkt, zaś odpowiadające prawidłowemu żywieniu 4 punkty. Według autorów punktem odcięcia jest uzyskanie 40 punktów. Uzyskanie liczby punktów poniżej tego wyniku wskazuje na skłonność do ortoreksji [11].

Dostępne narzędzia diagnostyczne mogą być przydatne w uzupełnieniu diagnostyki i upewnieniu się, czy pacjent cierpi na ortoreksję. Diagnoza nie powinna się jednak opierać wyłącznie na takim badaniu, lecz także na wnikliwym wywiadzie żywieniowym przeprowadzonym przez dietetyka podczas konsultacji. Na wynik testu mają bowiem wpływ charakterystyka demograficzna respondenta, poziom jego dochodów, a także nastrój i inne czynniki o charakterze przejściowym. 

Dietetyk, który nie ma doświadczenia w prowadzeniu pacjenta z zaburzeniami odżywiania, powinien w celu postawienia prawidłowej diagnozy skonsultować przypadek z doświadczonym psychologiem.
 

Tabela 2. Kwestionariusz ORTO-15
  Zawsze Często Rzadko Nigdy
1. Czy podczas jedzenia zwracasz uwagę na kaloryczność posiłku?        
2. Czy kiedy wchodzisz do sklepu z żywnością czujesz się zmieszany?        
3. Czy przez ostatnie trzy miesiące trapiły Cię myśli o jedzeniu?        
4. Czy Twoje wybory żywieniowe są uwarunkowane troską o swoje zdrowie?        
5. Czy podczas oceny jedzenia smak jest dla Ciebie ważniejszy niż jego jakość?        
6. Czy jesteś skłonny wydać więcej pieniędzy po to, by kupić zdrowsze jedzenie?        
7. Czy myślenie o jedzeniu trapi Cię przez więcej niż trzy godziny dziennie?        
8. Czy pozwalasz sobie na jakieś „żywieniowe wykroczenia”?        
9. Czy uważasz, że Twój nastrój wpływa na Twoje zachowania żywieniowe?        
10. Czy uważasz, że przeświadczenie o spożywaniu jedynie zdrowej żywności
zwiększa poczucie własnej wartości?
       
11. Czy uważasz, że spożywanie zdrowej żywności zmienia Twój styl życia?
(jedzenie poza domem, znajomości…)
       
12. Czy uważasz, że spożywanie zdrowej żywności może poprawić Twój wygląd?        
13. Czy czujesz się winny, gdy pozwolisz sobie na „żywieniowy grzech”?        
14. Czy uważasz, że na rynku dostępne jest także niezdrowe jedzenie?        
15. Czy obecnie jesteś sam podczas spożywania posiłków?        

 

Punktacja odpowiedzi do kwestionariusza ORTO-15 [21]:
Numer pytania Odpowiedzi
Zawsze Często Rzadko Nigdy
2, 5, 8, 9 4 3 2 1
3, 4, 6, 7, 10, 11, 12, 14, 15 1 2 3 4
1, 13 2 4 3 1


Długa droga do zdrowia 

Ortorektycy to osoby, które często nie zdają sobie sprawy z problemu, jaki ich dotyczy. Prowadzenie pacjenta z ortoreksją jest długą i niełatwą drogą, która opierać się powinna na metodzie małych kroków. 

Przede wszystkim praca z pacjentem powinna uświadomić mu, że drobne odstępstwa od „zdrowej” jego zdaniem diety nie spowodują u niego problemów zdrowotnych, nadmiernego przyrostu masy ciała czy innych poważnych konsekwencji. Ortorektycy często eliminują całe grupy produktów ze swojej diety, uznając je za niekorzystne dla swojego zdrowia. Zadaniem dietetyka jest więc stopniowe wprowadzanie pojedynczych produktów z eliminowanej wcześniej grupy i zwracanie uwagi pacjenta na fakt, iż nie powoduje to u niego żadnych niekorzystnych efektów. 

Doskonałym narzędziem w pracy z pacjentem może być stworzenie swego rodzaju mapy – krętej drogi, jaką pacjent musi pokonać, aby dojść do celu, jakim jest racjonalne podejście do diety. Na kartce, wspólnie z pacjentem, dietetyk tworzy schemat drogi, na końcu której umieszcza cel. Za zakrętami ustawia ważne dla pacjenta miejsca, wydarzenia, marzenia – może to być kino, do którego chciałby się wybrać z bliską osobą, spotkanie ze znajomymi, wymarzone wakacje. Następnie w naniesionych miejscach ustala tzw. kamienie milowe. Takim kamieniem może być możliwość spożycia popcornu w kinie, zjedzenia nieprzygotowanego przez siebie dania podczas spotkania ze znajomymi czy spróbowanie miejscowego deseru podczas zagranicznej podróży. Ma to uświadomić pacjentowi, że takimi małymi krokami coraz bardziej przybliża się do celu, jakim jest bardziej bezstresowe i racjonalne podejście do diety [20].

Kto jeszcze jest narażony na ortoreksję? 

W publikacjach naukowych można się spotkać ze stwierdzeniem, iż wegetarianie stanowią grupę osób szczególnie narażonych na ortoreksję, a nawet że wegetarianizm stosowany jest do swego rodzaju maskowania zaburzeń odżywiania [4]. Badanie z udziałem 2611 uczestników przeprowadzili Michalska i wsp., wśród uczestników było 1346 wegetarian i 1265 osób na standardowej diecie. Wyniki wskazały, że fanatyzm na tle zdrowego żywienia jest bardziej specyficzny dla wegetarian niż niewegetarian, ale wraz z długością stosowania diety wegetariańskiej spada jego częstotliwość. W badaniu wykazano także, że zarówno w grupie wegetarian, jak i niewegetarian wraz z wiekiem spadał fanatyzm na tle zdrowego odżywiania i...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy