Od restrykcji do personalizacji – ewolucja diety low-FODMAP i jej miejsce w terapii IBS

Zaburzenia czynnościowe przewodu pokarmowego, w tym zespół jelita nadwrażliwego (Irritable Bowel Syndrome, IBS), stanowią istotny problem kliniczny i dietetyczny. Szacuje się, że IBS dotyczy ok. 10–15% populacji krajów zachodnich, choć nasilenie i częstotliwość zgłaszania objawów mogą być niższe w zależności od kryteriów i badań epidemiologicznych [1]. Objawy, takie jak bóle brzucha, wzdęcia, zaburzenia konsystencji stolca oraz częstotliwości wypróżnień, znacząco obniżają jakość życia pacjentów oraz powodują konieczność częstych konsultacji gastroenterologicznych i dietetycznych. 

Dieta low-FODMAP w świetle wytycznych 

Dieta low-FODMAP pozostaje jedną z najlepiej przebadanych interwencji żywieniowych w leczeniu zespołu jelita nadwrażliwego (IBS). Choć nie stanowi uniwersalnego rozwiązania, liczne wyniki badań oraz międzynarodowe wytyczne wskazują ją jako jedną z kluczowych możliwości terapeutycznych u pacjentów z nasilonymi objawami ze strony przewodu pokarmowego, zwłaszcza wzdęciami, bólami brzucha i zaburzeniami rytmu wypróżnień [2, 3].
Zgodnie z wytycznymi American College of Gastroenterology (ACG) ograniczona czasowo próba diety low-FODMAP może być rozważona u pacjentów z IBS w celu łagodzenia globalnych objawów współtowarzyszących [3]. W podobnym duchu wypowiada się British Society of Gastroenterology (BSG), które rekomenduje podejście dietetyczne jako pierwszą linię terapii, przy czym dietę low-FODMAP wskazuje jako jedną z najlepiej udokumentowanych strategii dla pacjentów z dominującymi wzdęciami i bólami brzucha [4]. 
Wytyczne zgodnie podkreślają, że dieta low-FODMAP nie powinna być traktowana jako długoterminowa eliminacja. Rekomendowany jest trójfazowy model pracy z pacjentem (tab. 1):

1. Faza eliminacyjna (4–8 tygodni) – ograniczenie głównych grup FODMAP, mające na celu ocenę potencjalnej odpowiedzi klinicznej. Obecnie ACG i BSG akcentują, aby czas eliminacji był możliwie krótki, ponieważ zbyt długie restrykcje mogą wpływać niekorzystnie na mikrobiotę jelitową [5].
2. Faza reintrodukcji (8–12 tygodni) – systematyczne, kontrolowane zwiększanie podaży poszczególnych grup FODMAP w celu identyfikacji indywidualnej tolerancji. Podkreśla się, że ta faza jest kluczowa dla zachowania różnorodności mikrobioty i powrotu do jak najszerszego, zbilansowanego sposobu żywienia [5].
3. Personalizacja (faza długoterminowa) – ustalenie indywidualnego poziomu tolerancji FODMAP, przy jednoczesnym zachowaniu możliwie różnorodnej i odżywczej diety. BSG zaznacza, że celem tej fazy jest minimalizacja objawów przy maksymalizacji różnorodności i adekwatności żywieniowej [4].

Tabela 1. Trójfazowy model pracy z pacjentem z IBS