Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ciąża i zdrowy rozwój dziecka

1 lipca 2021

NR 3 (Czerwiec 2021)

Mikrobiota mleka kobiecego – jeden z kluczowych czynników warunkujących zdrowie

19

Pierwsze trzy lata mają kluczowe znaczenie dla tego, jak wygląda mikrobiota jelitowa przez resztę życia. Karmienie piersią jest jednym z najistotniejszych czynników kształtujących różnorodność mikrobiologiczną jelit w tym okresie. Pokarm kobiecy stanowi jedno z głównych źródeł bakterii w jelicie niemowlęcia karmionego piersią, a różnorodność mikrobioty mleka obejmuje aż 820 gatunków bakterii. Mikrobiota mleka kobiecego jest zmienna osobniczo i dotychczas poznano kilka czynników istotnie wpływających na jej kształt. Są to m.in. sposób karmienia, rodzaj porodu, dieta matki, BMI matki, stosowanie probiotyków w czasie ciąży.

W  ostatnich latach bardzo duże zainteresowanie naukowców budzi wpływ mleka mamy na kształtującą się mikrobiotę układu pokarmowego niemowlęcia. Jeżeli weźmiemy pod uwagę, że pierwsze trzy lata mają kluczowe znaczenie dla tego, jak będzie wyglądała mikrobiota jelitowa przez resztę naszego życia, to ogromne zainteresowanie tą tematyką nie powinno dziwić. Kształtująca się w tym okresie mikrobiota jest plastyczna i dynamicznie się zmienia. Wówczas na jej kształt wpływają m.in. takie czynniki, jak przebieg ciąży, wiek ciążowy, rodzaj porodu, sposób karmienia oraz poddanie działaniu antybiotykoterapii [1–4]. Za najbardziej pożądany uznaje się skład mikrobioty jelitowej dziecka urodzonego o czasie (donoszonego), siłami natury i karmionego piersią. Po upłynięciu krytycznego okresu tysiąca pierwszych dni życia mikrobiota jelitowa osiąga poziom rozwoju odpowiadający temu w życiu dorosłym. Jest to tzw. rdzeniowa mikrobiota, która nie jest już tak podatna na zmiany i przypomina tę, którą mamy przez całe dalsze życie [1].
Dotychczas sądzono, że przewód pokarmowy dziecka do momentu narodzin jest jałowy, a jego kolonizacja rozpoczyna się dopiero podczas porodu. Aktualne badania sugerują, że środowisko wewnątrzmaciczne w stanie fizjologicznym nie jest jednak sterylne. Mikroby pochodzenia matczynego zasiedlają organizm dziecka, wpływając na jego mikrobiotę jeszcze przed narodzinami [5]. Poród fizjologiczny zapewnia dalszą kolonizację dziecka drobnoustrojami matki. Następnie, już po narodzinach, rozpoczyna się okres krytyczny dla prawidłowego kształtowania mikrobioty jelitowej dziecka i sposób karmienia jest tu kluczowy. Badania potwierdzają, że różnorodność mikrobioty ludzkiego mleka obejmuje 820 gatunków bakterii. Spośród nich 303 gatunki wykryto tylko w mikrobiocie ludzkiej piersi oraz mleka. Nie występują one w innych obszarach organizmu, co sugeruje specyficzną mikrobiotę pokarmu kobiecego [6, 7]. Rodzi się pytanie: skąd w mleku kobiecym bakterie? W literaturze funkcjonują trzy hipotezy na temat drogi kolonizacji mleka matki:

POLECAMY

  1. Mechanizm wewnątrzustrojowej translokacji (przechodzenia) bakterii z jelit mamy do jej gruczołu piersiowego.
  2. Przeniesienie bakterii ze skóry mamy (sutek, brodawka, otoczka i inne części ciała) w trakcie karmienia.
  3. Przeniesienie bakterii ze skóry noworodka urodzonego siłami natury (posiada na skórze i w jamie ustnej bakterie z kanału rodnego i jelita grubego matki) na sutek mamy podczas karmienia [8–11]. 
     
Tabela 1. Modyfikowalne czynniki kształtujące mikrobiotę mleka kobiecego
Czynniki prenatalne Czynniki postnatalne
dieta matki w ciąży rodzaj porodu
BMI (wskaźnik masy ciała) kobiety w ciąży sposób karmienia
stosowanie pre- i probiotyków w czasie ciąży dieta matki w okresie laktacji
stosowanie antybiotyków i niektórych grup leków w ciąży czas trwania laktacji


Mikrobiota gruczołu mlekowego rozpoczyna swój intensywny rozwój już w trzecim trymestrze ciąży, a największą różnorodność osiąga pod koniec ciąży. Siara, czyli pierwsze mleko, charakteryzuje się największym bogactwem bakterii [10]. 
Następnie, przez cały okres laktacji mikrobiota mleka ulega względnej stabilizacji. Pokarm kobiecy stanowi jedno z głównych źródeł bakterii w jelicie niemowlęcia karmionego piersią, a jego wpływ na mikrobiotę jelitową zależny jest od dawki. Przyjmuje się, że dziecko spożywające ok. 800 ml mleka na dobę wprowadza wraz z nim do organizmu nawet milion bakterii każdego dnia [12]! Ponad jedna czwarta drobnoustrojów jelitowych miesięcznego niemowlęcia karmionego piersią pochodzi z mleka matki. W badaniu polegającym na genotypowaniu bakterii z mleka kobiecego oraz próbek kału niemowląt wykazano obecność tych samych szczepów [13, 14]. 
Potwierdziło to tezę, że karmienie piersią odgrywa kluczową rolę w pierwotnym procesie kolonizacji jelit. Ogromne znaczenie mają tutaj nie tylko obecne w mleku mamy drobnoustroje, ale także zawarte w nim oligosacharydy mleka ludzkiego (human milk oligosaccharides – HMO). HMO stanowią pożywkę dla korzystnych bakterii probiotycznych i stymulują ich wzrost, jednocześnie utrudniając adhezję bakterii patogennych na powierzchni błony śluzowej jelita [15].
Bakterie pochodzące z mleka matki mogą pełnić różne funkcje w jelitach dziecka. Wykazują działanie immunomodulujące, przeciwinfekcyjne, metaboliczne, poprawiają funkcję bariery jelitowej, wspierają proces trawienia i przyczyniają się do zapobiegania alergii [16]. Mikrobiota jelitowa dzieci karmionych piersią zawiera zdecydowanie więcej pożądanych bakterii z rodzaju Bifidobacterium oraz Lactobacillus niż mikrobiota niemowląt karmionych mlekiem modyfikowanym. Fakt ten potwierdza pozytywny wpływ mleka matki na rozwój układu odpornościowego. Badania wykazują także ochronne działanie karmienia piersią podczas epizodów biegunki. Biegunka powoduje zaburzenia w mikrobiocie jelitowej, utratę różnorodności drobnoustrojów, obniżenie liczebności Bifidobacteriaceae oraz wzrost liczebności Streptococcaceae. Potwierdzono, że zmiany te są prawie całkowicie nieobecne u niemowląt wyłącznie karmionych piersią przez co najmniej dwa miesiące oraz u tych, które były karmione piersią, kiedy przechodziły biegunkę [17]. 
Mikrobiota mleka kobiecego jest zmienna osobniczo. Aktualnie wiele badań ma na celu ustalenie listy czynników kształtujących różnorodność mikrobiologiczną mleka matki. To bardzo istotne, ponieważ z roku na rok coraz więcej jednostek chorobowych kojarzonych jest z dysbiozą układu pokarmowego w okresie niemowlęcym. W tabeli 1 zaproponowano podział modyfikowalnych czynników kształtujących mikrobiotę mleka kobiecego na czynniki prenatalne i postnatalne.
Lista dotychczas poznanych czynników modyfikujących mikrobiotę mleka kobiecego:

  1. Rodzaj porodu – poród poprzez cesarskie cięcie (CC) wiąże się ze zmniejszoną różnorodnością mikrobioty mleka. Aż 16 rodzin bakterii wykrytych w mleku kobiet rodzących drogami natury nie wykryto w mleku mam, które urodziły przez CC. Poród naturalny powoduje zwiększoną przepuszczalność jelit, zwiększoną translokację bakterii w jelitach mamy oraz przeniesienie bakterii jelitowych do mleka. Bardzo istotne jest również stosowanie przez kobiety ciężarne antybiotyków. W jednym z badań bakterie należące do rodzaju Bifidobacterium zostały znalezione tylko w mleku matek, które nie były poddawane antybiotykoterapii przed porodem. Jest to bardzo ważne, ponieważ zmniejszenie liczebności bakterii z rodzaju Bifidobacterium we wczesnym dzieciństwie wiąże się z podwyższonym ryzykiem występowania w późniejszym życiu nadwagi i chorób niezakaźnych, w tym chorób atopowych. Wykazano, że poród przez CC i leczenie antybiotykami mają istotny wpływ na zmianę składu mikrobioty mleka. 
    Co ciekawe, cesarskie cięcie cesarskiemu cięciu nierówne. W jednym z badań porównano mikrobiotę mleka trzech grup kobiet: rodzących siłami natury, rodzących elektywnym (planowanym) CC oraz mam, które urodziły CC po rozpoczęciu samoistnej akcji porodowej. Mleko matek, które urodziły planowym CC, miało istotnie różny skład mikrobiologiczny od mleka kobiet po porodzie naturalnym. Kobiety, których poród zakończył się nagłym, nieplanowanym CC, miały mleko o składzie mikrobiologicznym bardzo zbliżonym do kobiet rodzących siłami natury. Widzimy tu ogromną rolę układu hormonalnego w czasie porodu, który przynajmniej rozpoczął się i przez jakiś czas był kontynuowany w sposób naturalny.
  2. Sposób karmienia – gdy porównano karmienie bezpośrednio z piersi z karmieniem butelką odciągniętym mlekiem, wykazano, że to samo mleko, pochodzące od tej samej mamy, znacząco różni się pod kątem mikrobiologicznym. Karmienie bezpośrednio z piersi jest najbardziej pożądane. Trzeba jednak zaznaczyć, że w mleku mamy jest wiele drogocennych składników, których nie ma w mleku modyfikowanym, a których poziom nie zmienia się w zależności od drogi podania. Karmienie butelką odciągniętym mlekiem mamy jest nadal zdecydowanie korzystniejsze niż karmienie mlekiem mody...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy