Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ciąża i zdrowy rozwój dziecka

3 marca 2021

NR 1 (Luty 2021)

Lactobacillus rhamnosus LGG – szczep o szerokim spektrum zastosowania. Część I

0 207

Probiotyki definiowane są jako żywe drobnoustroje, które podawane w odpowiednich ilościach, wywierają korzystny efekt zdrowotny u gospodarza. Definicja z 2001 r. została potwierdzona przez International Scientific Association for Probiotics & Prebiotics (ISAPP-2014). Modyfikowanie mikrobioty w aspekcie odtwarzania eubiozy (np. z zastosowaniem szczepu Lactobacillus rhamnosus GG) może zmniejszać ryzyko i złagodzić przebieg szeregu chorób: infekcyjnych (biegunki), organicznych i czynnościowych (np. infekcje układu oddechowego, zespół jelita nadwrażliwego, alergie). Lactobacillus rhamnosus GG to szczep probiotyczny o szerokim spektrum działania i skuteczności oraz bezpieczeństwie udokumentowanych w wielu badaniach klinicznych.

Probiotyki definiowane są jako żywe drobnoustroje, które podawane w odpowiednich ilościach, wywierają korzystny efekt zdrowotny u gospodarza. Definicja ta, opracowana w 2001 r. i powszechnie stosowana [1, 2], została niedawno przeanalizowana i potwierdzona przez International Scientific Association for Probiotics & Prebiotics (ISAPP) [2]. Odstąpiono od stosowania definicji, że działanie probiotyczne może mieć też DNA bakteryjne. Do drobnoustrojów o działaniu probiotycznym zalicza się przede wszystkim bakterie produkujące kwas mlekowy z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium, ale również drożdżaki Saccharomyces boulardii czy niektóre szczepy E. coli, np. E. coli Nissle 1917.
Przy omawianiu probiotyków ważne jest rozróżnienie rodzaju (np. Lactobacillus, Bifidobacterium), gatunku (np. L. rhamnosus) oraz szczepu (np. L. rhamnosus ATCC 53103). Pełna charakterystyka taksonomiczna jest niezbędna zarówno dla celów badań naukowych, jak i zakresu wskazań terapeutycznych [3]. 
Opisując działanie probiotyków, eksperci ISAPP uważają, że zasadniczo można wyróżnić trzy główne mechanizmy [2]. Po pierwsze powszechnie występujące, wspólne dla wielu rodzajów probiotyków, takie jak ochrona przed kolonizacją, wytwarzanie krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, wpływ na pasaż jelitowy, stabilizacja/normalizacja mikrobioty, wpływ na zwiększoną odnowę enterocytów, konkurencja z patogenami. Po drugie częste mechanizmy wspólne dla poszczególnych gatunków: wytwarzanie witamin, bezpośredni antagonizm, stabilizacja bariery jelitowej, metabolizm soli kwasów żółciowych, aktywność enzymatyczna, neutralizacja karcinogenów. Po trzecie rzadkie mechanizmy, swoiste dla poszczególnych szczepów: modulacja odpowiedzi immunologicznej, wytwarzanie specyficznych substancji bioaktywnych, działanie endokrynne i neurogenne. Mechanizm działania poszczególnych szczepów bakterii probiotycznych może być bardzo zróżnicowany. Wydaje się jednak mało prawdopodobne, aby jakikolwiek oceniany szczep prezentował wszystkie przedstawione mechanizmy działania [4, 5]. 
W chwili obecnej przeważa opinia, iż działania probiotyków są szczepozależne, to znaczy każdy szczep probiotyczny – nawet z tego samego rodzaju lub gatunku – posiada określoną skuteczność w konkretnej sytuacji klinicznej [6, 7]. 
Bez wątpienia jednym z najlepiej przebadanych szczepów probiotycznych na świecie jest Lactobacillus rhamnosus ATCC 53103 (GG), zwany także „probiotyczny mercedes” [38]. 
Ta Gram-dodatnia bakteria wyizolowana została w 1983 r., a swoją nazwę zawdzięcza dwóm odkrywcom – Gorbachowi i Goldinowi. Opisywany szczep bakteryjny spełnia wszystkie wymagania stawiane probiotykom, zaś działanie, skuteczność i bezpieczeństwo opublikowano w niemal 800 badaniach, w tym cechujących się najwyższą wiarygodnością, prowadzonych z randomizacją i kontrolą placebo. Działanie opisywanego szczepu badano w licznych jednostkach chorobowych (zarówno aspekt profilaktyczny, jak i wspomagający leczenie). Wśród wyników końcowych tych badań na uwagę zasługują: skracanie czasu trwania biegunki (infekcyjnej, poantybiotykowej, szpitalnej, podróżnych), profilaktyka występowania i redukcja nasilenia atopowego zapalenia skóry (AZS), zmniejszenie częstości nawracających infekcji czy profilaktyka próchnicy zębów. Co więcej, obiecujące wyniki otrzymano również u niemowląt z krwawieniami z przewodu pokarmowego, w redukcji powikłań żywienia enteralnego, nieswoistych zapaleniach jelit i chorobie wrzodowej czy enteropatii tropikalnej [7–12].
Ciekawą i mniej dotychczas poznaną właściwością probiotyku jest potencjalna zdolność do wspomagania redukcji masy ciała. Bez wątpienia najlepiej udokumentowaną właściwością LGG jest skuteczność szczepu w zapobieganiu i skracaniu czasu trwania biegunek. Występowanie biegunki jest najczęściej wynikiem zakażenia i kolonizacji przewodu pokarmowego przez patogenne drobnoustroje pochodzenia zewnętrznego, choć niekiedy zdarza się, iż główną przyczyną biegunki stają się bakterie naturalnie zasiedlające przewód pokarmowy. Biegunka infekcyjna należy do jednych z najczęstszych dolegliwości wieku dziecięcego. Postępowanie terapeutyczne w biegunce dziecięcej stale jest aktualizowane, a od wielu lat zalecane jest stosowanie probiotyków, w tym m.in. LGG [13–16].
Jak wykazały badania, profilaktyczna podaż szczepu LGG redukuje ryzyko wystąpienia biegunki infekcyjnej u dzieci, a w razie wystąpienia biegunki skraca średni czas jej trwania. Korzystnych efektów można spodziewać się również u pacjentów w trakcie trwania biegunki, gdzie suplementacja opisywanym szczepem przyczynia się do istotnej redukcji liczby wypróżnień na dobę. Odmianą biegunki infekcyjnej jest również biegunka podróżnych, spowodowana zazwyczaj narażeniem na kontakt z drobnoustrojami występującymi w krajach o niższym stopniu higieny, które kolonizując przewód pokarmowy, przyczyniają się do wystąpienia biegunki. Jak dowiodły przeprowadzone metaanalizy, zastosowanie szczepu Lactobacillus rhamnosus GG zmniejszało ryzyko wystąpienia biegunki u 8% podróżujących pacjentów [16, 17].
Zastosowanie LGG najszerzej udokumentowano w profilaktyce i leczeniu biegunki poantybiotykowej [18–21]. Ten rodzaj biegunki dotyczy nawet 40% pacjentów przyjmujących antybiotyki i manifestuje się zarówno poprzez krótkie epizody biegunkowe, jak i wyniszczające odwodnienia wynikające z zakażenia toksynotwórczego Clostridium difficile. Jedna z przeprowadzonych metaanaliz, gdzie pod uwagę brano wyniki aż 34 randomizowanych, kontrolowanych placebo badań klinicznych z podwójnie ślepą próbą, wykazała, iż zastosowanie probiotyków w istotny statystycznie sposób zmniejsza ryzyko wystąpienia biegunki poantybiotykowej (nawet o 52%). Jak dodatkowo zaobserwowano, zastosowanie LGG zmniejszyło również częstość występowania nudności, wymiotów i bólów brzucha u pacjentów w trakcie prowadzenia terapii eradykacyjnej Helicobacter pylorii [23].
Niedojrzałość układu immunologicznego u dzieci, szczególnie w okresie wczesnego dzieciństwa, sprawia, że pacjenci pediatryczni są wyjątkowo podatni na częste infekcje – również bakteryjne – będące wskazaniem do podjęcia antybiotykoterapii. Na podstawie badań epidemiologicznych szacuje się, że biegunka poantybiotykowa występuje u 11–40% dzieci leczonych antybiotykami [10]. Spektrum objawów klinicznych w grupie pacjentów pediatrycznych jest szerokie – od łagodnej biegunki, aż do objawów ciężkich, takich jak zapalenie czy rozszerzenie okrężnicy. Stosowanie probiotyków o udokumentowanej skuteczności i w odpowiedniej dawce może zapobiec występowaniu powyższych objawów. Jak do tej pory badania z randomizacją potwierdziły skuteczność Lactobacillus rhamnosus GG (LGG) podawanego w dawce 1–2 × 1010, Lactobacillus E/N, Oxy, Pen oraz Saccharomyces boulardii w dawce 500 mg/dzień w zapobieganiu biegunce związanej ze stosowaniem antybiotyków u dzieci [11]. Dla lekarza praktyka istotna jest odpowiedź na pytanie, czy i kiedy stosować probiotyki oraz jaki szczep wybrać. Niewątpliwie w przypadku zapobiegania i leczenia biegunki poantybiotykowej, na podstawie dobrze udokumentowanej skuteczności w badaniach klinicznych, należy wskazać na korzystne działanie Lactobacillus rhamnosus GG lub Saccharomyces boulardii, które posiadają w tym zakresie wskazań rekomendacje IIB (umiarkowana jakość dowodów i silne zalecenia) według aktualnych wytycznych ESPGHAN/ESPID [1, 2, 25].
Vanderhoof J.A. z zespołem, w badaniu randomizowanym, kontrolowanym placebo z podwójnie ślepą próbą, wykazał, że LGG redukuje częstość biegunki związanej z doustną antybiotykoterapią. Podawany razem z antybiotykiem pomaga obniżyć ryzyko wystąpienia biegunki poantybiotykowej aż o 65%. Wykazano również, że zmniejsza ryzyko skutków ubocznych antybiotykoterapii, takich jak: ból brzucha o 69%, mdłości o 73% oraz zaburzenia smaku o 54%. Do badania włączono 202 dzieci w wieku od sześciu miesięcy do 10 lat, które z uwagi na typowe zakażenia wieku dziecięcego otrzymywały antybiotyki. Co trzy dni oceniano występowanie objawów żołądkowo-jelitowych, głównie liczbę i konsystencję stolców [26].
Wśród dzieci otrzymujących placebo 25 w porównaniu do siedmiorga pacjentów leczonych LGG miało biegunkę definiowaną jako co najmniej dwa płynne stolce na dobę. Lactobacillus GG znacząco zmniejszał częstość stolców, powodował zwiększenie gęstości stolca podczas antybiotykoterapii w porównaniu z grupą placebo [12, 21]. 
Zapobieganie biegunce związanej z antybiotykoterapią było przedmiotem metaanalizy wykonanej przez Johnstona i wsp. [27], 
w której zebrano 60 prac, zaś materiał kliniczny obejmował 3432 dzieci. Po podaniu probiotyku LGG uzyskano statystycznie znaczącą redukcję częstości występowania biegunki związanej z antybiotykoterapią z 18% do 9%.
Ważna obserwacja dotyczyła efektu dawki: wysokie dawki ≥ 5 – 109 CFU/dzień – są bardziej efektywne niż niższe < 5 – 109 CFU/dzień. Zakażenie Clostridium difficile jest konsekwencją stosowania antybiotyków. Stanowi przyczynę do 25% epizodów biegunki związanej ze stosowaniem antybiotyków i > 90% przypadków rzekomobłoniastego zapalenia jelita grubego. Clostridium difficile jest również jedną z częstszych przyczyn jelitowych zakażeń szpitalnych [19]. Skuteczne zapobieganie biegunce wywołanej przez C. difficile i leczenie jej ma istotne znaczenie, zwłaszcza w świetle niepokojących danych wskazujących, że w niektórych krajach zwiększyła się częstość występowania i nastąpiło nasilenie zakażeń wywołanych przez wcześniej rzadko występujący szczep C. difficile BI/NAP1, charakteryzujący się opornością na fluorochinolony oraz wytwarzaniem nowej, podwójnej toksyny (binary toxin – CDT). W Polsce zapadalność na C. difficile nie jest znana (według Hryniewicz W., http://.antybiotyki.edu.pl/pdf/Clostridum-difficile-v6_10.pdf). 
Rola probiotyków w zapobieganiu C. difficile była przedmiotem metaanalizy opublikowanej w 2012 r. Analizą objęto 20 badań z randomizacją, w których uczestniczyło łącznie ponad 3800 chorych (dzieci i dorosłych). Wiarygodność metodologiczna badań była zróżnicowana. Tylko siedem spośród 20 badań oceniono jako wiarygodne; w pozostałych ryzyko błędu systematycznego było duże lub trudne do oceny. Stosowanie probiotyków (jako grupy, bez określenia szczepu probiotycznego) w trakcie antybiotykoterapii zmniejsza o 66% ryzyko wystąpienia biegunki związanej z zakażeniem C. difficile (RR 0,34; 95% CI 0,24–0,49) [28, 29].
Inne analizy, w zależności od rodzaju probiotyku, wskazują, że L. rhamnosus, L. acidophilus i L. casei również obniżają częstość zakażenia C. dificile podczas antybiotykoterapii. Jednak badania te mają tylko orientacyjny charakter, gdyż podano jedynie rodzaj i gatunek probiotyku (np. L. rhamnosus, L. acidophilus i L. casei), natomiast nie podano nazwy szczepu i w jakiej dawce jest skuteczny [15, 16]
W 2014 r. opublikowane zostały wytyczne postępowania w przypadku zakażenia C. difficile. Ich autorzy uważają, że wprawdzie są umiarkowane dane, że dwa probiotyki (LGG, S. boulardii) zmniejszają ryzyko biegunki związanej ze stosowaniem antybiotyków, ale nie ma wystarczających danych, że zapobiegają zakażeniu C. difficile (zalecenie silne, niska jakość danych) [16, 28, 29]. Wystąpienie biegunki podczas stosowania antybiotykoterapii powinno skutkować przede wszystkim odstawieniem antybiotyku lub zamianą na inny o możliwie najwęższym spektrum działania. Nie ma też żadnych dowodów, że zmiana probiotyku zmniejszy nasilenie objawów biegunki. Nie zaleca się wykonywania rutynowych badań w kierunku Clostridium difficile u niemowląt [17, 28, 29].
Stosowanie antybiotyków jest nierozerwalnie związane z terapią eradykacyjną zakażenia Helicobacter pylori. Zazwyczaj stosuje się leki z grupy penicylin i makrolidów przez okres 12–14 dni. Armuzzi i wsp. wykazali, że równoczasowe z leczeniem eradykacyjnym stosowanie probiotyku Lactobacillus GG powodowało zmniejszenie objawów ze strony przewodu pokarmowego, takich jak biegunka, nudności, zaburzenia smaku. W przedstawianej pracy analizie poddano 60 zdrowych osób z potwierdzoną obecnością H. pylori, przydzielonych losowo do grup otrzymujących przez tydzień: rabeprazol dwa r...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy