Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychodietetyka

14 marca 2022

NR 1 (Luty 2022)

Jaki wpływ na obraz ciała ma dysregulacja emocjonalna oraz sposób odżywiania się?

0 305

Centralnym czynnikiem powstania i utrzymywania się nadmiernej masy ciała, oprócz komponentu emocjonalnego i procesu odżywiania się, jest obraz ciała powstały w umyśle człowieka. O obrazie ciała mówimy wówczas, gdy zostanie on zestawiony ze sposobem postrzegania oraz dokładnością dokonanej oceny masy i sylwetki ciała. Ustosunkowując się do ciała, możemy uwzględnić trzy jego komponenty:

  • percepcyjny/poznawczy (dotyczący ocen, myśli i przekonań związanych z ciałem, czyli tego, w jaki sposób postrzegamy ciało, np. „Moje ciało jest za grube”),
  • afektywny/emocjonalny (dotyczący emocji i uczuć doświadczanych w stosunku do własnego ciała, czyli tego, jak czujemy się w swoim ciele, np. poczucie winy i niezadowolenia z ciała),
  • behawioralny (dotyczący zachowań podejmowanych w stosunku do ciała, czyli tego, w jaki sposób traktujemy własne ciało, np. stosowanie restrykcyjnej diety, nadmiernej aktywności fizycznej, stosowanie środków przeczyszczających) [1].

Na proces kształtowania się obrazu ciała ma wpływ wzajemne oddziaływanie czynników kulturowych i indywidualnych. Natomiast za kluczowe źródła wpływu na obraz ciała uznaje się media, grupę rówieśniczą oraz rodziców. Elementy te:

  • biorą udział w tworzeniu się stereotypów (związanych z masą ciała) oraz ideałów piękna,
  • określają typ zachowania, jakie powinna podejmować osoba w celu kontrolowania bądź zmiany swojego ciała,
  • determinują umiejscowienie wyglądu w hierarchii wartości,
  • wyznaczają kierunek postrzegania i oceny własnej sylwetki [2].

Na rysunku 1 został przedstawiony proces kształtowania się obrazu ciała.
 

Rysunek 1. Proces kształtowania się obrazu ciała [3]


Kształtujący się w toku indywidualnego rozwoju jednostki obraz ciała nie zawsze jest adekwatny i pozytywny, co oznacza, że właściwa ocena rozmiarów ciała, postawa emocjonalna, doświadczanie wrażeń z ciała mogą być zaburzone. Zaburzenia związane z obrazem własnego ciała dotyczą głównie zniekształceń w jego percepcji (powstają, gdy osoba nie potrafi właściwie ocenić rozmiarów swojego ciała), ale mogą dotyczyć także emocjonalnych postaw wobec niego [4]. Jeżeli w naszym umyśle dominują obrazy zniekształcenia ciała obejmujące negatywną percepcję, dochodzi do nieakceptacji własnego ciała, a co za tym idzie eksploracji zachowań zmierzających do jego zmiany [5].
Zaburzony obraz ciała obejmuje aspekt poznawczy (myśli, przekonania na temat własnego ciała), emocjonalny (emocje i uczucia wobec cielesności) oraz behawioralny (zachowania związane z chęcią zmiany wyglądu). Zaburzenia somatopodobne obejmują przesadne zaabsorbowanie wyimaginowanym lub minimalnym defektem w sferze fizyczności, a także nadmierne zaabsorbowanie ciałem, co w konsekwencji doprowadza do dystresu, osłabienia relacji społecznych i zaburzeń innych obszarów funkcjonowania [6].
Wyniki badań potwierdzają związek pomiędzy doświadczanymi emocjami, obrazem ciała a otyłością oraz pokazują, że:

  • im częściej unikamy doświadczania własnej cielesności, tym wyższy jest nasz wskaźnik masy ciała,
  • niezadowolenie z własnego ciała oraz presja medialna odczuwana przez rodziców staje się istotnym predyktorem preferencji szczupłej sylwetki, a jednocześnie stygmatyzacji otyłej,
  • wśród osób z otyłością poziom objawów depresji jest ściśle związany z jakością życia oraz negatywnymi emocjami pojawiającymi się w kontekście doświadczania własnego ciała [7].

Wzrostowi rozpowszechniania się nieprawidłowych wzorców społeczno-kulturowych dotyczących ról kobiecych i męskich sprzyja wpływ mediów oraz rozpowszechniana teoria uprzedmiotowienia ciała. Zgodnie z jej założeniami współczesne społeczeństwo czuje się zmuszane do nieustannego monitorowania własnej sylwetki, a także stałego porównywania jej do obowiązującego ideału piękna. W wyniku tego właściciel ciała przyjmuje rolę obserwatora, traktując swoje ciało jako obiekt podlegający ciągłym zmianom, ulepszeniom oraz naprawom w celu przybliżenia go do ideału. Takie zachowania prowadzą do utraty kontaktu z własnymi emocjami oraz zmniejszają świadomość interoceptywną, czyli tę świadomość ciała, która odnosi się do naszych emocji. Zgodnie z teorią uprzedmiotowienia postrzeganie ciała z perspektywy obserwatora manifestuje się nadmierną samokontrolą oraz prowadzi do wykształcenia się wstydu za swoje ciało, a także zagrażających zdrowiu i życiu zaburzeń odżywiania [8]. Wstyd wobec ciała jako emocja nadrzędna oraz towarzysząca mu niska samoocena ściśle łączą się z symptomami zaburzeń odżywiania bez względu na poziom natężenia objawów depresyjnych, wiek i wskaźnik masy ciała badanych osób. Mechanizmami, które pośredniczą w procesie powstawania zaburzeń w zakresie doświadczania własnej cielesności, a także zaburzeń odżywiania są: 

  • samouprzedmiotowienie,
  • samokontrola dotycząca ciała,
  • wstyd wobec ciała,
  • objawy depresyjne [9].

W zaburzeniach odżywiania dochodzi do rozmaitych defektów w doświadczaniu swojego ciała oraz bodźców z niego płynących, m.in. trudności w odczytywaniu stanu głodu i sytości. Osoba chora na anoreksję postrzega własne ciało jako nie swoje, nienależące do niej. Ciało traktowane jako obiekt matczyny (wewnętrzny obraz matki), od którego ego nastolatki (odpowiadające za poczucie tożsamości) za wszelką cenę chce się odseparować. Wiedza na temat własnego obrazu ciała (tego realnego oraz tego wyidealizowanego) może pomóc w zrozumieniu przeżyć, jakich doświadcza młody człowiek w związku ze swoim ciałem oraz uwzględnieniu także tego aspektu w leczeniu zaburzeń odżywiania. W procesie terapii zniekształconego obrazu ciała osoba chora na anoreksję czy bulimię psychiczną wymaga szczególnej pracy nad tym obszarem. Podstawowe cele terapeutyczne tzw. „pracy z ciałem” na indywidualnych lub/i grupowych sesjach terapeutycznych dotyczą przede wszystkim takich aspektów, jak:

  • zbudowanie u chorego realistycznego obrazu ciała (zniekształconego często od wczesnego okresu rozwoju, a potęgowanego stereotypami społeczno-kulturowymi mitu o chudości, która jest bardziej atrakcyjna i utożsamiana z sukcesem);
  • nauczenie osoby chorej przyjemności w związku z doznaniami płynącymi z ciała, polegające na ćwiczeniach dotyku z elementami choreoterapii ruchu w układach tanecznych w celu zaakceptowania ciała i nauczenia radości z tego, że się je ma i że może być ono źródłem przyjemnych odczuć;
  • zwiększenie granic ciała u osoby chorej poprzez ćwiczenia ruchowe (np. elementy tańca) lub wizualizację (wyobrażenia, marzenia) [10].

Celem terapii w pracy z osobą w przebiegu anoreksji czy bulimii psychicznej jest pobudzenie u niej tzw. świadomości sensorycznej (mam wgląd w swoje ciało, odczuwam je). 
Ta świadomość pomaga w wykształceniu się właściwego, „utraconego” reagowania na sygnały płynące z różnych ośrodków, części i narządów ciała [11]. Plan terapeutyczny, wykorzystujący podejście poznawczo-behawioralne i opracowany w postaci ośmiu następujących po sobie kroków, przedstawia szczegółowy opis technik, które mogą pomóc osobom mającym nieprawidłowy lub zaburzony obraz własnego ciała, zmienić nastawienie do niego, a także sposób myślenia o nim [10]. 
Na rysunku 2 zostały przedstawione etapy poznawczo-behawioralnej terapii obrazu ciała dla pacjentów z zaburzeniami odżywiania.
 

Rysunek 2. Etapy poznawczo-behawioralnej terapii obrazu ci...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy