Dołącz do czytelników
Brak wyników

Suplementy

28 sierpnia 2019

NR 4 (Sierpień 2019)

Immunostymulujące działanie adaptogenów

219

Adaptogeny są substancjami pochodzenia naturalnego, wspomagającymi organizm w walce ze skutkami stresu, eliminującymi uczucie zmęczenia. Modulują odpowiedź organizmu na bodźce stresowe. Termin ten wprowadził Mikołaj Lazarew, według którego za adaptogen można uznać substancję pochodzenia naturalnego, która ma swój specyficzny profil działania (wywiera określony skutek) usprawniający działanie organizmu lub niwelujący negatywne skutki oddziaływań środowiska. Obecnie adaptogeny zyskują na znaczeniu – jednymi z najpopularniejszych substancji są: Ashwaganda, różeniec górski (Rhodiola rosea), korzeń nibygwiazdnicy (Radix pseudostellariae), buzdyganek naziemny, Shatavari, pieprzyca peruwiańska (inaczej zwany Maca) czy grzyb (Ganoderma lucidum). Substancje te są od lat wykorzystywane przez lokalne społeczności, np. Ganoderma lucidum w tradycyjnej medycynie chińskiej i japońskiej czy Ashwaganda znana w Indiach i na Bliskim Wschodzie.

Działanie adaptogenów

Szukając materiałów dotyczących skuteczności adaptogenów, trudno znaleźć randomizowane badania z podwójnie ślepą próbą, a także materiały o wysokiej wartości merytorycznej wydane w ostatnim dziesięcioleciu. Nie znaczy to, że te substancje w ogóle nie działają. Choć znane są od wieków, zostały przebadane lata temu, to obecnie niewielu producentów leków i suplementów diety widzi potencjał w ekstrahowaniu nowych substancji chemicznych ze znanych roślin, badania bardziej skupiają się na tworzeniu cząsteczek chemicznych de novo w laboratorium. Dlaczego to tak istotne? Lazarew oczekiwał, że adaptogeny będą działały specyficznie. Swoistość działania jest wpisana w definicję tego typu substancji. Wspomniana już Ganoderma lucidum jest grzybem, na temat którego powstało wiele opracowań, w chińskiej tradycyjnej farmakopei przypisuje mu się właściwości odchudzające i przedłużające życie. Wykazuje też – co potwierdziły badania w latach 80. XX wieku – właściwości antynowotworowe. Może także stymulować odporność u osób z wirusem HIV, chociaż nie wszystkie badania to potwierdzają [1]. Niewątpliwie taki zestaw właściwości czyni go niezwykle interesującym składnikiem codziennej suplementacji lub użycia jako superfoods, jednak takie postawienie sprawy pokazuje, że nie mieści się on w katalogu klasycznych adaptogenów. Poszukiwanie swoistego działania substancji cechowało większość badań prowadzonych przez naukowców, głównie radzieckich, w drugiej połowie XX w. [2]

Adaptogeny jako immunostymulanty

Czasy się zmieniają, dlatego dla potrzeb tego artykułu zaproponuję inną definicję adaptogenów. To substancje pochodzenia naturalnego oddziałujące pozytywnie na organizm człowieka w sferze psychoneuroimmunologii. Taka definicja wydaje mi się właściwa z kilku przyczyn.
Po pierwsze, psychoneuroimmunologia jest dziedziną z pogranicza nauk klinicznych, podstawowych, oraz psychologii, w tym psychologii behawioralnej. Działanie niektórych substancji, szczególnie wywierających pozytywne działanie na układ nerwowy, może być trudno mierzalne w badaniach klinicznych, a mechanizmy działania poszczególnych cząsteczek mogą interferować, przez co efekt sumaryczny może być inny niż zakładany z punktu widzenia np. biochemii czy farmakologii. Wydaje się więc zasadne oparcie oceny skuteczności działania adaptogenów na punktach końcowych odnoszących się do samopoczucia pacjentów, poziomu zmęczenia, oceny jakości życia. Tego typu obserwacje są możliwe w badaniach obserwacyjnych opartych na ankietach [4, 5, 8, 11].
Po drugie, wielokierunkowy efekt działania niektórych substancji klasyfikowanych jako adaptogeny jest możliwy do wytłumaczenia jako efekt stymulacji ośrodkowej, wpływającej na wiele aspektów funkcjonowania ludzkiego organizmu.
Po trzecie, termin „psychoneuroimmunologia” został wprowadzony stosunkowo niedawno, bo dopiero w latach 80. XX w., a rozkwitł w pierwszej dekadzie XXI w., Trudno więc, aby Lazarew, jako twórca klasycznej definicji z lat 60., widział miejsca adaptogenów w psychoneuroimmunologii.
Zaburzenia psychiczne, w tym zaburzenia adaptacyjne wywołane przez ciężki stres (albo umiarkowany, spowodowany np. prezentacją w pracy, wystąpieniem publicznym, przeprowadzką, nowymi studiami), są w stanie zakłócić oddziaływanie układu immunologicznego. W odpowiedzi na wysoki poziom kortyzolu i katecholamin układ immunologiczny działa na zbyt niskich lub wysokich obrotach, dodatkowo implikuje to zmiany w gospodarce hormonalnej, np. wiadomo, że u osób z depresją poziom prolaktyny jest wyższy, a poziom hormonów tarczycy niższy niż u osób niecierpiących na depresję [6]. Obecnie wiadomo, że etiologia takich zaburzeń jak zaostrzenia AZS, syndrom przewlekłego zmęczenia, czynnościowe choroby przewodu pokarmowego, fibromialgia czy nieswoiste zapalenia jelit można upatrywać w czynnikach środowiskowych, psychicznych, behawioralnych, wiązać z wypoczynkiem, snem [6]. W takim kontekście – upraszczając – adaptogeny pozwalają modulować odpowiedź na stres, przez co mniej się stresujemy, przerywając błędne koło. Odczuwany stres jest tym większy, im bardziej obserwujemy jego skutki w organizmie. Powszechnie znane jest uspokajające działanie beta-blokerów – często politycy czy biznesmeni przed ważnym wystąpieniem przyjmują beta-bloker – lek zmniejszający pobudzenie współczulne – żeby być spokojniejszym. Człowiek oczywiście odczuwa dalej stres, natomiast jego organizm nie reaguje na tę sytuację kołataniem serca i zlewnymi potami, co przerywa samonapędzający się mechanizm [6].

Adaptogeny dla każdego na wszystko?

Starając się uchwycić wielokierunkowość działania adaptogenów, nie należy zapominać, że różnią się od siebie. Ashwaganda doskonale sprawdzi się w redukcji stresu, regulacji cyklu dobowego czy poprawi samopoczucie w przewlekłym stanie zapalnym, zmniejszy intensywność odczuwanego bólu. Korzeń nibygiwazdnicy posiada działanie neurostymulujące, wykazano także, że poprawia odporność u osób po usunięciu śledziony. Osoby po splenektomii przyjmujące preparaty z Radix pseudostellariae rzadziej o 37% cierpią na zapalenia górnych dróg oddechowych [2, 7, 9]. Można założyć więc, że roślina ta stymuluje odporność komórkową upośledzoną po splenektomii. Ganoderma lucidum zwiększa aktywność przeciwnowotworową aktywowanych limfocytów Th u myszy. Należy jednak pamiętać, że grzyb ten w dużych dawkach jest potencjalnie hepatotoksyczny, dlatego nie należy stosować go w okresie trwającego leczenia onkologicznego [11, 14]. Istnieje też szereg substancji, których działanie obwodowe jest już wprost tłumaczone aktywnością ośrodkową, np. buzdyganek naziemny, znany od dawna jako tradycyjny lek poprawiający odporność i afrodyzjak, w połączeniu z androstendionem powoduje podniesienie poziomu testosteronu o 42% większe niż po podaniu samego androstendionu [13, 14]. Efekt ten jest tłumaczony obserwowanym u zwierząt pobudzeniem przez buzdyganka naziemnego receptorów androgenowych w OUN. Różeniec górski u przyjmujących ochotników powodował wzrost energii, polepszenie samopoczucia, redukcję zmęczenia, wzrost siły mięśniowej [11, 12]. Są to działania niewątpliwie o charakterze stymulacji ośrodkowej. Dodatkowo różeniec górski może zmniejszać częstość występowania objawów chorób alergicznych, ponieważ stymuluje rozwój limfocytów Th1, zm...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy