Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia

2 marca 2020

NR 1 (Luty 2020)

Czeremcha – roślina na zimowe przeziębienia i nie tylko…

127

Czeremcha to drzewo lub duży krzew. W Polsce rośnie głównie dziko w dwóch różnych odmianach. Posiada szeroką gamę prozdrowotnych właściwości wykorzystywanych m.in. w przetwórstwie, ziołolecznictwie czy kosmetyce. Wartościowe są nie tylko owoce czeremchy, ale też jej kwiaty, liście, a nawet kora. Warto zatem przyjrzeć się bliżej tej niepozornej, dziko rosnącej roślinie. Ciekawostką jest też fakt, iż czeremcha została introdukowana do Polski w 1813 r. i stopniowo wprowadzana była do lasów jako domieszka podszytu, aby zmienić odczyn pH gleb. Jednak jej wysoki potencjał dotyczący możliwości szybkiego rozmnażania wegetatywnego, nawet w trudnych warunkach, sprawił, że w chwili obecnej określana jest mianem chwastu leśnego [1].

Charakterystyka i występowanie czeremchy. 
Tuż za rogiem…

Gatunek, do którego należą czeremchy, skupia ok. dwudziestu rodzajów roślin, jednak najpopularniejsze są dwie z nich: czeremcha pospolita (Prunus padus L.), zwana też czeremchą zwyczajną, oraz czeremcha amerykańska (Prunus serotina L.). Rośnie w lasach iglastych, ale sadzona jest również jako roślina ozdobna na terenach parków i ogrodów, dlatego bez problemu znaleźć ją można w otaczającej nas przestrzeni. Występuje w całej Europie, Azji Mniejszej oraz Zachodniej [2]. Drzewa czeremchy mogą osiągać nawet do 15 m wysokości, a krzewy oscylują w okolicach 4 m. Czeremcha zwyczajna swoje kwitnienie rozpoczyna na przełomie kwietnia i maja, natomiast amerykańska – na przełomie maja i czerwca. Wtedy też pojawiają się białe kwiaty wydzielające intensywny, przyjemny zapach, bogate w lotne fitoncydy, czyli substancje o działaniu bakteriobójczym [3]. Kora rośliny zawiera 2% amigdaliny wykorzystywanej jako jedna z alternatywnych substancji zwalczających komórki nowotworowe. Dojrzewające w sierpniu słodko-gorzkie owoce o czarnej barwie osiągają średnicę ok. 8 mm i stanowią najczęściej wykorzystywaną w przetwórstwie część anatomiczną czeremchy [3, 4].
 

 


Właściwości lecznicze i substancje aktywne. Witamina C, rutyna, olejki eteryczne i co jeszcze?

Czeremcha jest źródłem wielu substancji bioaktywnych mających właściwości prozdrowotne. Należą do nich m.in.: 

  • witamina C (kwas askorbinowy) – wspomagająca odporność organizmu; 
  • rutyna (flawonoid) – wspomagająca organizm w sezonowych przeziębieniach i grypie; 
  • antocyjany – wykorzystywane jako barwnik w przemyśle spożywczym oraz mające korzystny wpływ na układ krążenia; 
  • pektyny – frakcja węglowodanowa zmniejszająca ryzyko rozwoju chorób układu krążenia; 
  • olejki eteryczne – pomocne w leczeniu dolegliwości, od bólu głowy po reumatyzm i problemy z trawieniem; 
  • garbniki (taniny) – pomagające w dolegliwościach skórnych oraz trawiennych; 
  • fitoncydy – działające hamująco na rozwój drobnoustrojów, takich jak bakterie, grzyby czy pierwotniaki. 

Znajdziemy tam także kwasy organiczne (m.in. kwasy fenolowe, kwas jabłkowy i cytrynowy) oraz składniki mineralne, głównie wapń i fosfor [3, 5, 6]. 
Wszystkie powyższe substancje posiadają szereg cennych dla zdrowia właściwości. Przyczyniają się do hamowania rozwoju wielu chorobotwórczych mikroorganizmów, działają przeciwzapalnie i ściągająco, wzmacniają odporność, wpływają korzystnie na przemianę materii, obniżają ciśnienie tętnicze krwi, regulują pracę układu nerwowego oraz poprawiają stan skóry. Nie można zapominać, iż wykazują działanie uspokajające. Są więc zalecane osobom cierpiącym na stany lękowe oraz depresyjne, a także pacjentom borykającym się z ciągłym stresem i zmęczeniem organizmu [5, 6].
Dzięki wysokiemu stężeniu kwasu askorbinowego i rutyny owoce doskonale wspomagają odporność organizmu w zimowe, chłodne i deszczowe dni. Należy jednak pamiętać, iż mimo wysokiej zawartości wielu prozdrowotnych substancji nie należy spożywać czeremchy w formie nieprzetworzonej. Jej liście, gałęzie, nasiona oraz kora zawierają glikozydy cyjanogenne (prunazynę i amigdalinę). Po uszkodzeniu związki te są hydrolizowane w organizmie do toksycznego cyjanowodoru (HCN) [7]. Te same związki występują w nasionach wielu owoców (np. jabłek, moreli, wiśni). W niewielkiej ilości nie są niebezpieczne dla zdrowia, ale zasadniczo należy unikać ich spożywania, chyba że zostaną poddane obróbce – gotowaniu lub fermentacji. Miąższ owoców natomiast pozbawiony jest szkodliwych związków. Znane są przypadki, odnotowane w Stanach Zjednoczonych, w których po spożyciu przez dzieci dużej ilości surowych owoców czeremchy doszło do silnego zatrucia organizmu [6, 7].
 


Przetwory i zastosowanie czeremchy. Nalewki, soki i dżemy idealne na zimowe dni

Czeremcha kojarzona jest głównie z ciemnymi owocami przypominającymi jagodę. I to właśnie ta część rośliny wykazuje największe spektrum zastosowań w medycynie niekonwencjonalnej. Smak owoców jest dość cierpki i mdły, dlatego warto sięgać po okazy bardzo dojrzałe, a nawet lekko przejrzałe (z pomarszczoną skórką), ponieważ są słodsze i nie wymagają intensywnego dosładzania. Niewątpliwym minusem owoców jest jednak to, iż szybko się psują, a tym samym tracą swoją atrakcyjność konsumpcyjną. Dlatego też zaleca się szybkie przetwarzanie owoców. Ze względu na wysoką kwasowość czeremcha bardziej nadaje się do wytworzenia nektaru niż soku. Warto jednak pamiętać, iż mniej inwazyjna obróbka rośliny zachowuje więcej jej korzystnych związków oraz właściwości antyoksydacyjnych [8, 9].

Znane ze swoich korzystnych dla zdrowia właściwości są soki oraz nalewki z czeremchy. Warto stosować je szczególnie zimą, gdyż zawarte w nich związki organiczne wykazują działanie przeciwzapalne, dzięki czemu wspomagają walkę z infekcjami i przyspieszają powrót do zdrowia. Sok z czeremchy wykazuje także właściwości przeciwkaszlowe, ma również działanie przeciwreumatyczne, moczopędne i przeciwbiegunkowe. Jego przygotowanie, dzięki podgrzaniu, eliminuje ewentualne zagrożenia związane z zawartością niekorzystnych glikozydów. Owoce należy oczyścić z ogonków, zasypać cukrem w proporcjach 1 : 1 i doprowadzić do wrzenia, a następnie odstawić na 6–12 godzin, po czym odcedzić, uzyskując klarowny napój [8, 10]. 
Innym popularnym produktem, wykonanym z owoców czeremchy, jest nalewka. Przygotowuje się ją najczęściej z jednego kilograma owoców, pół kilograma cukru oraz litra spirytusu. Owoce posypuje się cukrem oraz zalewa alkoholem i poddaje leżakowaniu od tygodnia do dziesięciu dni, najlepiej w chłodnym miejscu. Dłuższe przechowywanie może spowodować pojawienie się gorzkiego smaku. Po leżakowaniu nalewkę z czeremchy filtruje się i rozlewa do butelek. Swoje najskuteczniejsze właściwości nalewka osiąga po około pół roku. 
Kwaśny smak owoców czeremchy najlepiej łączyć z innymi owocami, idealnie komponuje się z jabłkami, z których można przygotować konfiturę czy dżemy. W tym celu należy oczyszczone z szypułek owoce przełożyć do garnka i podlać wodą. Następnie doprowadzić zawartość do wrzenia i zaczekać, aż owoce zaczną pękać. Jabłka należy obrać oraz zetrzeć na tarce. Wystudzoną czeremchę najlepiej przetrzeć przez sito, aby pozbyć się pestek, a następnie doprowadzić ponownie do wrzenia i dodać cukier. Kiedy cukier s...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy