Dołącz do czytelników
Brak wyników

Układ trawienny i probiotykoterapia

2 września 2020

NR 4 (Sierpień 2020)

Choroby bieguna mózgowego osi mózgowo-jelitowej: depresja (cz. 1)

88

Oś mózgowo-jelitowa to system wielokierunkowych powiązań mikrobioty – jelit – mózgu zachodzących na drodze biochemicznej i neurohormonalnej [1, 2]. Komunikacja ta ze strony jelitowej odbywa się przez:

POLECAMY

  • bezpośrednią aktywację nerwu błędnego, 
  • produkcję i działanie cząsteczek metabolicznych mikrobioty zwanych postbiotykami (np. krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, wpływających na odżywianie nabłonka jelitowego i regulujących przepuszczalność ściany jelitowej), 
  • bezpośrednią produkcję albo syntezę neurotransmiterów o działaniu psychobiotycznym (np. serotonina), 
  • aktywację ścieżek układu immunologicznego, w tym produkcję i uwalnianie przez mikrobiotę cytokin albo innych cząsteczek zapalnych [3]. 

Z drugiej strony osi, tj. na biegunie mózgowym, ośrodkowy układ nerwowy wpływa na motorykę, procesy wydzielnicze, procesy immunologiczne, przepływ krwi w narządach przewodu pokarmowego. Najsilniejszym sygnałem, jakim ośrodkowy układ nerwowy może oddziaływać na biegun jelitowy osi, jest stres (wpływający również na oś podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczową). Udowodniono, że długotrwałe zdenerwowanie, lęk, napięcie mogą prowadzić do jakościowych i ilościowych zmian w składzie mikrobioty jelitowej [4].
Wspomniana już mikrobiota to według definicji J. Lederberga społeczność mikroorganizmów komensalnych, symbiotycznych i patogennych, które zasiedlają ludzki organizm. Mówiąc o tych mikroorganizmach, należy pamiętać, że ekosystem ten tworzą nie tylko bakterie, ale również grzyby, drożdże, wirusy, archeony, pierwotniaki i płazińce [5]. Drobnoustroje te spełniają szereg funkcji metabolicznych, troficznych i ochronnych w organizmie człowieka, odpowiadając m.in. za rozkład i fermentację niestrawionych resztek pokarmowych, wytwarzanie witamin z grupy B oraz witaminy K, a także utrzymanie ciągłości nabłonka jelitowego. Dodatkowo wpływają na układ immunologiczny poprzez enzymatyczną modyfikację receptorów dla bakterii chorobotwórczych, wytwarzanie związków o aktywności bakteriostatycznej/bakteriobójczej (bakteriocyny, kwasy organiczne, nadtlenek wodoru, związki systemu laktoperoksydazy i in.) oraz pobudzanie sekrecji mucyny „uszczelniającej” nabłonek jelitowy [6]. W stanie zdrowia wszystkie mikroorganizmy, w tym także bakterie, znajdują się w stanie równowagi, który określamy terminem eubioza. W przypadku, kiedy równowaga ta z różnych powodów (np. antybiotykoterapia, zmiana sposobu żywienia, stres) zostaje zakłócona, występuje stan zwany dysbiozą. Ze względu na korzystny wpływ mikrobioty przewodu pokarmowego na organizm gospodarza podjęto próby modyfikacji zaburzonego ekosystemu poprzez podawanie probiotyków (probioza) [7]. Probiotykiami w nomenklaturze medycznej nazywamy żywe drobnoustroje, które podawane w określonych ilościach mają przynieść korzyści zdrowotne organizmowi gospodarza. Dodatkowo wyróżniamy jeszcze prebiotyki – czyli nieulegające trawieniu składnik pożywienia, których selektywne wykorzystywanie powoduje określone zmiany w składzie i/lub aktywności mikrobioty przewodu pokarmowego, przynosząc w ten sposób korzyści gospodarzowi. Natomiast przez pojęcie synbiotyku rozumiemy połączenie probiotyku z prebiotykiem. 
 

Rys. 1. Mechanizm działania psychobiotyków [14]


W odniesieniu do osi mózgowo-jelitowej wspomnieć należy także o postbiotykach, czyli substancjach produkowanych przez probiotyczne mikroorganizmy o bezpośrednim lub pośrednim działaniu prozdrowotnym, oraz psychobiotykach – mikroorganizmach, które po spożyciu w odpowiednich ilościach przynoszą korzyści zdrowotne pacjentom cierpiącym m.in. na choroby psychiczne [8].
Zaburzenie stanu eubiozy jest ważnym czynnikiem w patogenezie wielu chorób. Naruszenie symbiotycznej równowagi pomiędzy mikrobiotą w przewodzie pokarmowym i gospodarzem ma poważne konsekwencje w postaci chorób przewodu pokarmowego, chorób metabolicznych, a także niektórych neurologicznych. Ze strony jelitowej dysbioza prowadzić może do zaparć, kolek, zespołu jelita nadwrażliwego (IBS), nieswoistych zapaleń jelit, alergii pokarmowej. Przyczynia się również do rozwoju otyłości, miażdżycy czy chorób autoimmunologicznych. Ze strony bieguna mózgowego najczęściej obserwowanymi jednostkami chorobowymi są: depresja, lęk, zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi oraz zaburzenia ze spektrum autyzmu. Stany zapalne jelit, będące skutkiem dysbiozy, mogą manifestować się stanami przygnębienia, a nawet depresji, w wyniku wydzielania cytokin prozapalnych mających działanie depresyjne. Około 30% pacjentów z zaburzeniami funkcji jelit cierpi na depresje i lęki [9].
Depresja definiowana jest jako zespół doświadczeń, obejmujący nie tylko nastrój, ale także doświadczenia fizyczne, psychiczne i behawioralne, które określają bardziej długotrwały, szkodliwy i poważny stan. Depresja to nie tylko obniżenie nastroju, ale holistyczna dysfunkcja całego organizmu. Według ICD-10 tę jednostkę chorobową możemy zdiagnozować, gdy obniżenie nastroju, utrata zainteresowań i zdolności do radowania się lub zmniejszenie energii prowadzące do wzmożonej męczliwości i zmniejszenia aktywności trwają co najmniej dwa tygodnie [10]. W ciągu całego życia depresja dotyka ok. 5–17% populacji. Szczyt zachorowań występuje najczęściej pomiędzy 30. a 40. oraz 50. a 60. rokiem życia. Wśród chorych blisko 2/3 stanowią kobiety, które łatwiej przyznają się do tej jednostki chorobowej oraz częściej szukają profesjonalnego wsparcia. Wśród teorii powstawania depresji wymienia się teorie biologiczne (predyspozycja genetyczna, zmiany na poziomie neuroprzekaźników w konkretnych obszarach mózgu), hormonalne (niedobór tyroksyny, testosteronu u mężczyzn i estrogenów u kobiet), a także zapalne (cytokinowe), szukające przyczyn depresji na poziomie jelitowym [11]. U pacjentów z depresją obserwujemy zwiększone stężenie takich cytokin prozapalnych, jak interleukina-1β (IL-1β), IL-2, IL-6, czynnik martwicy nowotworów α oraz interferonu γ. Cytokiny te mają zdolność komunikowania się z układem immunologicznym oraz wpływają na produkcję neurotransmiterów. I tak np. IL-1, IL-2 indukują indolo-2,3 dioksygenazę – enzym uczestniczący w katabolizmie tryptofanu. Skutkiem aktywacji tego enzymu jest obniżenie stężenia tryptofanu, który stanowi kluczowy substrat w produkcji serotoniny (naszego „hormonu” szczęścia). Cytokiny wpływają również na zwiększone uwalnianie kwasu glutaminowego, który jako neuroprzekaźnik obniża produkcję nurotroficznego czynnika pochodzenia mózgowego (BDNF), co prowadzi do obniżenia plastyczności neuronalnej i spadku produkcji serotoniny [12]. Warto podkreślić, że bardzo często źródłem stanu zapalnego może być stres i zespół nieszczelnego jelita. Przewlekły stres prowadzi do dysbiozy oraz rozluźnienia połączeń między komórkami nabłonka jelitowego. Konsekwencją stresu będzie translokacja niekorzystnych bakterii do układu krążenia i aktywacja ogólnoustrojowego stanu zapalnego. Z drugiej strony, w badaniach w modelu zwierzęcym, wykazano, że bakterie psychobiotyczne, np. Lacto-
bacillus helveticus Rosell-52
, zapobiegają adhezji bakterii patogennych do nabłonka jelit i translokacji do krwiobiegu [13]. Szczegóły mechanizmu działania psychobiotyków przedstawiono na rys. 1 [14]. Wyniki metaanalizy z 2018 r. wykazały, że suplementacja probiotykami znacząco poprawiła nastrój u osób z łagodnym lub umiarkowanym nasileniem objawów depresyjnych. W licznych badaniach udowodniono również, że suplementacja Lactobacillus helveticus Rosell-52Bifidobacterium longum Rosell-175 zmniej...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy