Dołącz do czytelników
Brak wyników

Diagnoza lekarska i dietetyczna

4 czerwca 2019

NR 1 (Luty 2019)

Zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia) oczyma lekarza i psychologa

0 104

Zaburzenia odżywiania (anorexia nervosa; AN i/lub bulimia-BL) są chorobami charakterystycznymi dla okresu dorastania. Okres ten (adolescencja) cechuje się występowaniem zmian we wszystkich przestrzeniach naszej aktywności. Zgodnie z teorią holizmu dotyczy to przestrzeni: fizycznej, psychicznej, społecznej i duchowej. W zakresie przestrzeni fizycznej, tj. ciała – podstawowego obiektu zainteresowania medyka – zachodzą m.in. zmiany w układzie endokrynnym, następuje „skok pokwitaniowy”, pojawiają się zmiany w obrębie drugo- i trzeciorzędowych cech płciowych. Młodzi ludzie kształtują nawyki zdrowego stylu życia. W przestrzeni psychicznej obserwujemy zmiany w obrębie emocji, intelektu, rozwija się myślenie abstrakcyjne, kształtuje się tożsamość. Jest to czas zadawania sobie pytań: „Kim jestem?”, „Jaki jestem?”. W przestrzeni społecznej to zmiana ilości i jakości relacji koleżeńskich, to czas nabywania umiejętności społecznych, uczenia się ról społecznych i kontaktów z drugim człowiekiem. W rozwoju psychospołecznym okres dorastania to okres, w którym najważniejsze stają się relacje z rówieśnikami. W przestrzeni duchowej utrwalają się normy etyczno-moralne, kształtują się postawy odpowiedzialności i poczucie sensu życia.

Etiologia zaburzeń

Nadal funkcjonuje wiele teorii opisujących mechanizmy powstawania jadłowstrętu psychicznego i/lub bulimii. Etiologii problemu poszukuje się w czynnikach biologicznych, czynnikach psychologicznych, społecznych i kulturowych. Brak jednoznacznie przekonujących argumentów nie pozwala na wskazanie jednej grupy czynników odpowiedzialnych za powstawanie tej postaci zaburzenia odżywiania. 

W praktyce posługujemy się trzema kategoriami czynników, które wpływają na powstanie i przebieg jadłowstrętu psychicznego i/lub bulimii i wskazujemy na: czynniki predysponujące, czynniki wyzwalające i czynniki podtrzymujące. Takie ujęcie pozwala na analizę i ocenę wielu czynników: 

  • tych, które tworzą „bazę” do ujawnienia się skłonności do wystąpienia zaburzeń, 
  • tych, które w bezpośredni sposób wpływają na pojawienie się objawów choroby, 
  • tych, które sprawiają, że chorzy nie mają świadomości choroby, nie przyjmują racjonalnych informacji o chorobie i odmawiają leczenia.

Czynniki biochemiczne w medycynie, w etiologii chorób somatycznych i dysfunkcji psychicznych mają swą ugruntowaną pozycję. Kontrola hormonalna funkcji fizjologicznych oraz działanie enzymów i neuroprzekaźników to procesy poznane i opisane. W jadłowstręcie psychicznym spotykamy się jednak z pewną wątpliwością – czy zmiany związane z zaburzeniem równowagi biochemicznej są skutkiem choroby, czy ich przyczyną. Z kolei wśród czynników psychologicznych znaczącą pozycję zajmuje tzw. osobowość anorektyczna. Określenie „osobowość anorektyczna” jest sztucznym tworem powstałym na użytek praktyki. Jest to pewne zestawienie cech i zachowań, które można zaobserwować u osób chorujących na anoreksję/bulimię. Psychiatria i psychologia odeszły już od specyficznych teorii etiologii zaburzeń psychosomatycznych, gdzie wskazywano na cechę lub grupę cech osobowościowych predysponujących do zapadalności na konkretne choroby, a każdy stan emocjonalny miał według tej teorii swój korelat fizjologiczny. Nie ma jednak wątpliwości, że chorzy na jadłowstręt psychiczny/bulimię posiadają pewien charakterystyczny zestaw cech i zachowań, które w różnym wymiarze i w różnym nasileniu występują u wszystkich. Te typowe cechy i zachowania należą do grupy zaburzeń nerwicowych; w znacznym stopniu wynikają z wysokiego poziomu lęku. 

Wymienione na rys. 1 zaburzenia obserwowane w funkcjach osobowości, tak silnie zakorzenione w lęku, pociągają za sobą kolejną dysfunkcję psychiczną obserwowaną u chorych z zaburzeniami odżywiania – anhedonię. Jest to brak lub obniżenie zdolności do odczuwania przyjemności. Znacznie zaburza ono funkcjonowanie społeczne, ponieważ otoczenie najczęściej nie potrafi odczytywać stanów emocjonalnych osoby chorej i przypisuje jej niewłaściwe intencje. Praktycy łatwo rozpoznają u chorych na anoreksję takie cechy, jak: bardzo rozbudowane ambicje, silną potrzebę sukcesu oraz perfekcjonizm. Warto zwrócić uwagę na fakt, że w wywiadzie rozwojowym, te ostatnie cechy pojawiają się już we wczesnym dzieciństwie.
 

Rys. 1. Kluczowe zaburzenia charakterystyczne dla „osobowości anorektycznej”


Z kolei wśród czynników społecznych znaczącą pozycję zajmuje rodzina. W praktyce rodzina osoby chorej na jadłowstręt psychiczny nazywana jest „rodziną anorektyczną”. Taki skrót myślowy nie ma nic wspólnego z założeniem a priori, że w rodzinie właśnie leży przyczyna różnych typów zaburzeń odżywiania pacjenta. Nie ma jednak wątpliwości, że w rodzinach osób chorych powtarzają się pewne schematy zachowań i relacji, na które reakcją może być podjęcie zachowań anorektycznych przez jednego z członków tej rodziny. Z analizy piśmiennictwa tematycznego wiemy np., że znaczący dla prawidłowego funkcjonowania rodziny jest dystans pomiędzy dzieckiem a dorosłym. W rodzinach anorektycznych dystans ten jest zaburzony, czyli zbyt bliski albo zbyt odległy [6]. Dystans zaburzony zbyt bliski to związany z nadmierną troską rodziców o dziecko/pacjenta. Najczęściej charakteryzuje się postawą rodziców, która typowa jest w relacjach z dzieckiem będącym na niższym poziomie rozwoju. Często postawa taka „przeniesiona” jest przez rodziców z poprzedniego okresu, kiedy dziecko znajdowało się we wcześniejszej fazie rozwojowej. Dystans zaburzony zbyt bliski może charakteryzować się także kontaktem uporczywie korygującym. Wiemy, że rodzice w powyższym dystansie przejawiają jedną z dwóch rodzajów postaw: nadopiekuńczą albo usidlającą. Pierwsza wiąże się głównie z rozwijaniem przekonania, że świat jest niebezpieczny i lepiej jest ,,trzymać się razem”, a druga – z angażowaniem dziecka w konflikty małżeńskie. Konsekwencje funkcjonowania w rodzinie z dystansem zaburzonym zbyt bliskim dla rozwoju są następujące: opóźnienie dojrzałości emocjonalnej dziecka, infantylizm społeczny, brak inicjatywy, wyuczona bezradność [7]. 
 

Rys. 2. Źródła zachowań anorektycznych w świetle badań własnych


Natomiast dla dystansu zaburzonego zbyt odległego charakterystyczne są kontakty agresywne, unikanie kontaktów, a nawet ignorowanie dziecka. Rodzic przyjmuje postawę sztywną, gdzie nadmierne znaczenie przypisuje się panowaniu nad własnymi emocjami. W konsekwencji dziecko wychowywane przez takiego rodzica przejawia brak wiary w siebie, przewrażliwienie, a także niepewność i lękliwość [7].

Kolejną grupę tworzą czynniki kulturowe. Obecnie epidemia anoreksji przypada na lata 50. XX wieku, a przyspieszenie opisywanego tu zaburzenia związane jest z rozwojem mediów, bowiem nowe przekazy medialne (w tym internet) zaczęły kształtować nowy sposób postrzegania świata i rozumienie piękna. Telewizja, magazyny mody, przemysł kosmetyczny i reklamy zaczęły kształtować pogląd, że szczupła sylwetka to oznaka i droga do szczęścia i sukcesu. Ekspansywne lansowanie takiego obrazu piękna i zdrowia stało się silnym czynnikiem wyzwalającym zachowania anorektyczne [9]. 

Krzewienie dekalogu „motylków” lub innych postaw na stronach internetowych nieposiadających czytelnych i wiarygodnych administratorów doprowadza do spustoszeń cielesnych i duchowych u wielu młodych ludzi, zwłaszcza w adolescencyjnym okresie „burzy i naporu” (J.W. Goethe, Sturm und Drang, w: Die Leiden des jungen Werthers, 1774).

Analizując czynniki etiologiczne, trudno nie wspomnieć o dysmorfofobii, czyli lęku przed brzydotą, co jest zjawiskiem zauważalnym wśród dziewcząt we wczesnym stadium jadłowstrętu. Typowe jest wtedy nadmierne zaabsorbowanie wyimaginowanym defektem własnego wyglądu; dziewczęta zwykle wskazują na zbyt grube i niekształtne uda, brzuch i pośladki. Diagnozowani przez lekarzy i psychologów chorzy mają utrwalone przekonanie, że ich obawy o niewłaściwy wygląd ciała są uzasadnione, a myślenie na temat wyglądu zajmuje im wiele godzin dziennie. Podkreślmy w tym miejscu, że myślenie to ma charakter obsesyjny, a racjonalne argumenty ich nie przekonują. U osób z dysmorfofobią stosunkowo częściej występują zaburzenia depresyjne, lękowe oraz obsesyjno-kompulsywne. 

Zaburzenia odżywiania, choć opisywane jako odrębne i specyficzne, blisko spokrewnione są z zaburzeniem obsesyjno-kompulsywnym. 

W etiologii wskazuje się na czynniki psychologiczne związane z niską samooceną. U pacjentów występują zaburzenia emocjonalne, znacznie obniżające jakość życia w różnych dziedzinach (w pracy, w szkole, w domu, w relacjach społecznych). Szacuje się, że u 45–71% pacjentów z dysmorfofobią występują myśli samobójcze [10]. Chorzy na dysmorfofobię szukają ratunku i ukojenia dla swojego cierpienia w działaniach upiększających, zabiegach plastycznych lub ucieczce od życia; ocenia się, że 24–28% chorych podejmuje próbę samobójczą [10]. Nie można wykluczyć, że zjawisko dysmorfofobii, obserwowane w anoreksji, ma swój udział w podejmowaniu działań „zmieniających wygląd” i „krzywdz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy