Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zapobieganie chorobom

29 sierpnia 2019

NR 4 (Sierpień 2019)

Rola osi skóra – jelita w patomechanizmie atopowego zapalenia skóry

0 81

Atopowe zapalenie skóry (AZS) jest przewlekłą, nawracającą chorobą skóry o podłożu zapalnym. Charakteryzują ją objawy, takie jak suchość, świąd i zmiany skórne, które w zależności od wieku pacjenta mogą manifestować się w różnych lokalizacjach. Patomechanizm AZS obejmuje zaburzenia bariery skórnej i jej układu odpornościowego, które powstają na skutek czynników genetycznych, immunologicznych (autoprzeciwciała) i środowiskowych, takich jak: drobnoustroje (gronkowce, drożdżaki), czynniki drażniące (tkaniny, detergenty), skrajne temperatury, stres psychiczny i antygeny pokarmowe [1]. 
AZS często pojawia się u osób z alergiami IgE-zależnymi, a ryzyko jego wystąpienia dodatkowo zwiększają alergiczny nieżyt nosa i astma. Współwystąpienie tych trzech stanów chorobowych nazywane jest „skazą atopową” [2–5]. Szacuje się, że alergia pokarmowa może dotyczyć od 20 do 80% pacjentów z AZS [6, 7]. W latach 90. w badaniach na grupie dzieci z podejrzeniem alergii wykazano, że 56% z nich ma podwyższone stężenie całkowitego IgE we krwi, a zaledwie 28% ma podwyższone stężenia zarówno całkowitego IgE, jak i specyficznych pokarmowo IgE [8]. Pokazuje to, że nie wszystkie dzieci z kliniczną manifestacją alergii wykazują podwyższone stężenie specyficznych IgE. Badania jednak potwierdzają, że eliminacja antygenów, takich jak mleko, orzechy ziemne, jaja, soja, pszenica, owoce morza, już w ciągu trzech tygodni skutkuje znaczną poprawą kondycji skóry [9]. Warto zatem postawić pytanie, czy jest to kwestia zbyt niskiej czułości takiej diagnostyki, czy też przyczyny chorób skóry należy upatrywać w innych mechanizmach immunologicznych?
Patomechanizm AZS, wywoływany na skutek antygenów pokarmowych, jest złożony i może wiązać się zarówno z natychmiastową, jak i opóźnioną reakcją immunologiczną. Zaostrzenie objawów AZS u dzieci następuje poprzez nadwrażliwość na antygen, która wynika z niedojrzałości przewodu pokarmowego i/lub zwiększonej przepuszczalności bariery jelitowej. Reakcje immunologiczne, poprzez tzw. marsz atopowy, mogą – jak podają różne źródła – wywołać nadwrażliwość pokarmową, alergię wziewną, astmę lub eozynofilowe zapalenie przełyku [10, 11]. Do nadwrażliwości pokarmowej może dochodzić na skutek wcześniejszego kontaktu z antygenem przez skórę, poprzez uruchomienie tzw. osi skóra – jelita. Nie są w pełni poznane mechanizmy immunologiczne, przez które wcześniejsza ekspozycja skórna na antygen może predysponować do immunologicznej nadwrażliwości pokarmowej. Badanie na zwierzętach wykazało, że kontakt antygenu z uszkodzoną barierą skórną jest związany z gromadzeniem się bazofilów i komórek dendrytycznych, które są niezbędne do zainicjowania wywoływanych przez antygen nadwrażliwości pokarmowych [12, 13]. 

Mikrobiota jelitowa 

Chociaż jesteśmy dopiero na początku zrozumienia roli osi skóra – jelita, to nowe dowody wskazują, że zmiany w obrębie bariery jelitowej mogą mieć znaczenie w patogenezie AZS [14]. 
Badania sugerują, że możliwe zaburzenia równowagi w składzie mikrobioty jelitowej, ważnego elementu bariery jelitowej, mogą być związane z występowaniem chorób alergicznych. Przeprowadzono przegląd systematyczny badań, aby określić cechy mikrobioty jelitowej dzieci alergicznych. Zaobserwowano niższą bioróżnorodność mikrobioty jelita grubego dzieci z alergią w porównaniu z dziećmi niealergicznymi. Mikrobiota jelitowa alergików charakteryzowała się przewagą bakterii z grupy Firmicutes, zwiększoną liczbą bakterii Bacteroides oraz beztlenowych z gatunków B. fragilis, E. coli, C. difficile, B. catenulatum i B. longum. Odnotowano natomiast zmniejszoną częstość występowania bakterii B. adolescentis, B. bifidum i Lactobacillus [15]. Z kolei inne badania pokazały, że poprzez suplementację probiotykami można zmniejszyć ryzyko wystąpienia chorób skóry. Suplementacja bakteriami z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium w ostatnim trymestrze ciąży i we wczesnym okresie życia dziecka zmniejsza ryzyko rozwoju AZS w przyszłości [16]. Probiotyki przyczyniają się do regulacji reakcji nadwrażliwości alergicznej poprzez tłumienie odpowiedzi Th2-zależnej, której dominacja jest związana z patogenezą chorób alergicznych [17–19]. Dlatego też probiotyki zaczynają być coraz częstszym tematem badań. Mimo to, do tej pory nie ma wiarygodnych dowodów, które z nich są skuteczne w leczeniu AZS i mogą być bezpiecznie stosowane u dzieci. Pomimo słabych dowodów znaczna grupa lekarzy zaleca stosowanie probiotyków w prewencji AZS [20].

Autoimmunizacja 

Zjawiskiem związanym z zaburzeniami bariery jelitowej są również choroby autoimmunizacyjne [21]. Postawiono zatem hipotezę, czy osoby z AZS wykazują zaburzenia o tym podłożu. W licznych badaniach oraz w dużej analizie kohorty hospitalizowanych pacjentów w Stanach Zjednoczonych wykazano współwystępowanie AZS z takimi chorobami, jak łysienie plackowate i bielactwo nabyte. Z AZS współwystępowały również reumatoidalne zapalenie stawów, przewlekła pokrzywka, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Hashimoto, zespół Sjögrena i twardzina układowa. Nie znaleziono natomiast powiązań AZS z chorobą Gravesa-Basedowa, niedokrwistością hemolityczną, stwardnieniem rozsianym, zwłóknieniem płuc, co – jak podkreślają autorzy badania – mogło wynikać z niewystarczającej liczby chorych w badaniu. Co ciekawe, w każdym z dotychczasowych badań wykazano odwrotną zależność AZS z cukrzycą typu 1. Niestety, nie wykazano związku czasowego między wystąpieniem AZS a pojawieniem się zaburzeń autoimmunizacyjnych, ponieważ nie przeprowadzono analizy z tego zakresu [22–27]. 

Nadwrażliwość pokarmowa IgG-zależna 

Kolejnym zjawiskiem, związanym z zaburzeniami bariery jelitowej, jest nadwrażliwość pokarmowa IgG-zależna, czyli opóźniona reakcja immunologiczna, do której dochodzi po kontakcie z antygenami pokarmowymi. Prawdopodobną jej przyczyną są zaburzenia szczelności bariery jelitowej. Skutkiem tego zjawiska jest powstawanie stanu zapalnego w wyniku produkcji cytokin prozapalnych, takich jak TNF-alfa [28]. W jednym z badań wykazano, że pacjenci ze świerzbiączką guzkową (choroba skóry przebiegająca z podwyższonym stężeniem całkowitego IgE) w porównaniu z grupą kontrolną wykazują wyższe stężenie TNF-alfa i pokarmowo-specyficznych IgG. Wysunięto wniosek, że zwiększenie ekspresji TNF-alfa indukowane nadwrażliwością pokarmową może być zaangażowane w patogenezę świerzbiączki [29]. Do tej pory pojawiło się kilka badań, które pokazują współwystępowanie podwyższonych specyficznych pokarmowo IgG w alergicznych chorobach skóry, takich jak AZS czy pokrzywka. W jednym z nich u pacjentów z rozpoznanymi alergicznymi chorobami skóry (n = 181) w porównaniu z grupą kontrolną wykazano znacznie wyższe stężenie IgG (odpowiednio 65,2% i 5,0%). Nadwrażliwość pokarmowa IgG-zależna w tej grupie najczęściej dotyczyła białek jaj, mleka i skorupiaków [30]. W badaniu z 2016 r. odnotowano występowanie specyficznych IgG dla jaj (77,8%), mleka (62%) i kazeiny (57,8%) u pacjentów cierpiących na AZS, pokrzywkę, astmę i nieżyt nosa [31]. Kolejne badanie obejmowało 340 pacjentów z alergicznymi chorobami skóry (AZS, pokrzywką lub rumieniem) i wykazało u nich znacznie wyższe stężenie specyficznie pokarmowych IgG niż w grupie kontrolnej. Nadwrażliwość pokarmowa IgG-zależna na jaja, skorupiaki, mleko, dorsza i krewetki dotyczyła największego odsetka badanej grupy [32]. W kolejnym badaniu z 2018 r., w którym wzięło udział 216 dzieci z AZS (n = 140) i objawami alergii (n = 76) wykazano podwyższone stężenie IgG przeciwko pokarmom u dzieci z AZS i alergią (odpowiednio 91,4% i 93,4%) w porównaniu do grupy kontrolnej (n = 80). Mleko i jaja były głównymi produktami powodującymi nadwrażliwość pokarmową IgG-zależną [33]. Na podstawie powyższych danych można wywnioskować, że alergiczne choroby skóry mogą być związane z nadwrażliwością pokarmową IgG-zależną, a pacjenci nimi dotknięci charakteryzują się wyższą częstością występowania tego typu nadwrażliwości [30]. W jednym z badań podkreślono nawet, że oznaczanie specyficznych pokarmowo IgG odgrywa ważną rolę w diagnostyce alergicznych chorób skóry i zapobieganiu alergii pokarmowej [32]. Dodatkowo w innym badaniu wykazano również, że wśród pacjentów z podwyższonym stężeniem specyficznych pokarmowo IgG poziom przeciwciał jest znacząco niższy u dzieci niż u dorosłych, zarówno w grupie chorych z AZS, jak i pokrzywką. Na tej podstawie można wywnioskować, że w grupie pacjentów z chorobami skóry ryzyko nadwrażliwości pokarmowej IgG wzrasta wraz z wiekiem [34].

Podsumowanie 

AZS jest chorobą o podłożu immunologicznym, a coraz więcej badań stara się rozpoznać, jakie mechanizmy immunologiczne mogą być zaangażowane w jego rozwój. Powiązanie zaburzeń mikrobioty jelitowej, chorób autoimmunizacyjnych i nadwrażliwości pokarmowej IgG-zależnej z AZS stawia oś skóra – jelita w nowym świetle. Być może jest to początek w poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, czy przyczyny chorób skóry należy upatrywać nie tylko w natychmiastowych reakcjach IgE-zależnych,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy