Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ciąża i zdrowy rozwój dziecka

29 października 2019

NR 5 (Październik 2019)

Przedwczesne dojrzewanie płciowe dzieci

214

Dojrzewanie płciowe, inaczej określane jako pokwitanie, prawidłowo przebiega między ósmym a 18. rokiem życia. Zjawisko dojrzewania charakteryzuje się sporą osobniczą zmiennością. W trakcie tego procesu obserwujemy rozwój wtórnych cech płciowych i charakterystyczne dla płci zmiany w budowie ciała. Dojrzewanie płciowe jest jednym z kolejnych ogniw całego długiego procesu różnicowania płci, który jest już zapoczątkowany w momencie zapłodnienia. Jeżeli dojrzewanie płciowe zachodzi w odpowiednim okresie i w sposób harmonijny, daje możliwość uzyskania płodności i bycia rodzicem. 
Pierwszymi objawami dojrzewania płciowego u dziewczynek jest rozwój piersi. Dzieje się to między ósmym a 13. rokiem życia. U chłopców pierwszym z objawów jest powiększenie jąder, nieco później, bo między dziewiątym a 14. rokiem życia. Potem można zaobserwować zwiększoną szybkość wzrastania, dalszy rozwój zewnętrznych i wewnętrznych narządów płciowych oraz u dziewczynek menarche, czyli pierwszą miesiączkę. 
W okresie dojrzewania dzieje się wiele w świecie hormonów. Podwzgórze i przysadka zaczynają intensywnie oddziaływać na gonady (jajniki lub jądra). Podwzgórze zaczyna wydzielać w sposób pulsacyjny gonadoliberynę (GnRH), które stymulują przysadkę do produkcji FSH (follikulotropina) i LH (lutropina) – dwóch gonadotropin. One zaś pobudzają do pracy jajniki i jądra, aby te zaczęły produkować hormony płciowe. 
 

W okresie dojrzewania zwiększa się ilość hormonu wzrostu z przysadki i innych czynników wzrostowych (m.in. IGF-1), czego efektem jest tzw. pokwitaniowy skok wzrostu.


W okresie dojrzewania nie tylko intensyfikuje się praca gonad poprzez tzw. oś podwzgórze – przysadka – gonady (gonadarche), ale także praca nadnerczy. Ich część zwana korą zaczyna wydzielać zwiększoną ilość tzw. słabych androgenów (hormonów działających słabo po męsku), takich jak DHEA (dehydroepiandrosteron) i androstendion. Jest to adrenarche, a jej objawami są pojawienie się owłosienia łonowego i pachowego, ostry zapach potu i trądzik. Adrenarche występuje przeciętnie dwa lata wcześniej niż gonadarche. W normalnych warunkach oba procesy czasowo nakładają się na siebie. Jednak przyjęło się, że termin „dojrzewanie płciowe” odnosi się tylko do gonadarche. 
W okresie dojrzewania wzrost młodego człowieka znacznie się zwiększa. Jest to intensywny proces uzależniony od wydzielania dużych ilości hormonu wzrostu z przysadki i innych czynników wzrostowych (m.in. IGF-1). Efektem tego jest tzw. pokwitaniowy skok wzrostu. Kończyny rosną głównie pod wpływem zwiększonych stężeń hormonu wzrostu i IGF-1, natomiast tułów rośnie pod wpływem zwiększonej produkcji steroidów płciowych.
W praktyce pediatrycznej do oceny stadium dojrzewania wykorzystywana jest skala opracowana przez Tannera i Marshalla:

  • owłosienie łonowe pubarche (P – stadium I–V),
  • owłosienie pachowe axillarche (A – stadium I–III),
  • rozwój piersi thelarche (Th – stadium I–IV),
  • rozwój zewnętrznych narządów płciowych u chłopców (G – stadium I-IV).

Aby ocenić objętość jąder, używa się specjalnego przyrządu orchidometru Pradera. Szybkość wzrastania ocenia się za pomocą siatek centylowych i tabel odpowiednich dla wieku chronologicznego i wieku kostnego [1, 2].
 

Dzieci wymagające leczenia przedwczesnego dojrzewania płciowego muszą być pod ciągłą opieką endokrynologa i pediatry.


Tyle słów na temat prawidłowo przebiegającego dojrzewania płciowego, a teraz zdefiniujmy taki proces, gdy występuje wcześniej w okresie rozwoju człowieka. Przedwczesne dojrzewanie płciowe definiowane jest jako pojawienie się wtórnych cech płciowych przed ósmym rokiem u dziewczynek i dziewiątym rokiem życia u chłopców. Dotyczy to zarówno objawów klinicznych gonadarche, jak i adrenarche. Objawami przedwczesnego dojrzewania płciowego jest pojawienie się u dziewczynek młodszych niż ośmiolatki i chłopców młodszych niż dziewięciolatkowie znaków rozwoju wtórnych cech płciowych, zwiększonej szybkości wzrastania i przyspieszenia dojrzewania kośćca. W efekcie wzrost końcowy jest niski, a proporcje ciała stają się nieprawidłowe. Rozwój psychoseksualny i intelektualny pozostaje zgodny z wiekiem chronologicznym [3, 4]. 

Biorąc pod uwagę patomechanizm procesu przedwczesnego dojrzewania płciowego, można wyróżnić:

  • przedwczesne dojrzewanie GnRH – zależne (synonimy: prawdziwe, kompletne, centralne),
  • przedwczesne dojrzewanie GnRH – niezależne (synonimy: rzekome, niekompletne, obwodowe),
  • łagodne postaci, izolowane objawy.

Przedwczesne dojrzewanie płciowe GnRH-zależne (GPD)

Jest to najczęstsza postać przedwczesnego dojrzewania. Podłożem tego procesu jest przedwczesne zwiększenie aktywności osi podwzgórze – przysadka – gonady. Zwiększone pulsacyjne wydzielanie gonadoliberyny GnRH w podwzgórzu powoduje zwiększenie wydzielania gonadotropin FSH i LH przez przysadkę. One wywołują przedwczesną produkcję hormonów płciowych przez gonady. GPD jest znacznie częściej rozpoznawane u dziewczynek. Stosunek przypadków u dziewczynek i chłopców jest 4 : 1. Zaburzenia te związane mogą być z obecnością guzów lub innych zmian w ośrodkowym układzie nerwowym. Gdy nie można zidentyfikować przyczyny, wtedy GPD nazywamy idiopatycznym. Ta postać może rozpoczynać się w różnym wieku, ale najczęściej początek objawów przypada na szósty, siódmy rok życia, a najrzadziej rozpoczyna się między drugim a trzecim rokiem życia. W tej postaci charakterystyczna jest szybka progresja objawów, po przedwczesnej miesiączce są obecne również cykle owulacyjne, które związane są z możliwością zajścia w ciążę. Taki przypadek opisano u peruwiańskiej dziewczynki, która została matką w wieku pięciu lat. Guzy ośrodkowego układu nerwowego zlokalizowane w tylnym podwzgórzu lub u podstawy komory III, mogące być przyczyną przedwczesnego dojrzewania płciowego to hamartoma, germinoma, teratoma. Rzadziej GPD występuje w przebiegu astrocytoma, glioza podwzgórza i okolicy skrzyżowania nerwów wzrokowych. Hamartoma jest specyficznym rodzajem guza, którego budowa komórek przypomina podwzgórze i może również pulsacyjnie wydzielać GnRH. Dlatego jest on nazywany także „dodatkowym podwzgórzem” lub ektopową tkanką podwzgórzową. Wywołuje objawy przedwczesnego dojrzewania wcześnie, zwykle przed drugim rokiem życia. Wśród innych zmian w ośrodkowym układzie nerwowym mogących wywołać objawy GPD możemy wymienić wady rozwojowe, torbiele pajęczynówki, stany pourazowe, pozapalne, stany po napromieniowaniu, wodogłowie i inne. 

Przedwczesne dojrzewanie GnRH – niezależne (GNPD)

Jest znacznie rzadziej spotykane niż GPD. Ten proces spowodowany jest przedwczesnym, autonomicznym wytwarzaniem hormonów płciowych bez przedwczesnego zwiększonego wydzielania GnRH z podwzgórza i gonadotropin z przysadki. Źródłem nadmiernych ilości hormonów płciowych mogą być chorobowo zmienione jajniki lub jądra oraz nadnercza. W tym są także zmiany nowotworowe. Zazwyczaj czynność gonad w tej postaci przedwczes...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy