Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ciąża i zdrowy rozwój dziecka

5 września 2022

NR 4 (Sierpień 2022)

Probiotyki w okresie okołoporodowym

0 167

Z perspektywy specjalisty ważna jest znajomość czynników, które wpływają na proces pierwotnego kształtowania się mikrobioty przewodu pokarmowego i na dojrzewanie jelit dziecka, a co się z tym wiąże – odpowiednia edukacja przyszłej matki, aby – jeśli tylko to możliwe – unikać ich negatywnego wpływu na początkowy proces kolonizacji dziecka lub go minimalizować. W niniejszym artykule omówiono także znaczenie probiotykoterapii zarówno u ciężarnej, jak i u dziecka jako strategię wsparcia zdrowia ciąży oraz prewencji chorób cywilizacyjnych u dziecka poprzez ochronę i/lub przywrócenie prawidłowego profilu mikrobioty jelitowej. 

Kiedy zaczyna się programowanie mikrobioty dziecka?

Choć moment pierwotnej kolonizacji noworodka przypada na czas porodu i okres okołoporodowy, to dojrzewanie układu immunologicznego dziecka poprzez jego ciągły kontakt z antygenami bakteryjnymi matki obejmuje także cały okres prenatalny. 

POLECAMY

Czas ciąży jest bardzo ważny dla składu mikrobioty matki, a w konsekwencji także późniejszej mikrobioty dziecka. Materiał genetyczny bakterii niezwiązanych ze stanem patologicznym ciąży wykryto zarówno w płynie owodniowym, błonach płodowych, krwi pępowinowej i łożysku, jak i w smółce zdrowych donoszonych noworodków [1]. Zatem mikrobiota ciężarnej może oddziaływać na dziecko jeszcze przed narodzinami i determinować w pewien sposób jego zdrowie bądź chorobę. Na kształtowanie się mikrobioty jelitowej dziecka wpływ ma wiele czynników obejmujących okres zarówno pre-, jak i postnatalny.

Masa ciała ciężarnej 

Silna zależność między składem mikrobioty jelitowej a masą ciała, została już wielokrotnie udokumentowana. Zaburzenia profilu mikrobioty dotyczą dwóch głównych typów bakterii. U osób szczupłych stwierdza się więcej Bacteroidetes aniżeli Firmicutes, natomiast u osób otyłych na odwrót [3]. Wykazano, że niemowlęta urodzone przez matki z nadwagą lub otyłością były częściej skolonizowane przez bakterie z rodziny Lachnospiraceae i miały większe ryzyko nadwagi w wieku 1–3 lat [4]. 

Dane eksperymentalne na otyłych myszach potwierdzają, że bakterie z rodziny Lachnospiraceae mogą przyczyniać się do rozwoju otyłości [5] i cukrzycy [6].

W badaniu przeprowadzonym przez Collado i wsp. [7] porównano 42 pary matka-dziecko, aby ocenić wpływ masy ciała ciężarnej na mikrobiotę jelitową dziecka. Do analizy włączono 16 kobiet z nadwagą BMI ≥ 25 oraz 26 kobiet z prawidłową masą ciała BMI < 25 oraz ich noworodki. Oceniano również przyrost masy ciała kobiety podczas całej ciąży. Próbki kału noworodków pobierano w 1. i 6. m.ż. Wykazano, że skład mikrobioty jelit noworodków był zależny od BMI matki, a także od przyrostu masy ciała matki w trakcie okresu ciąży. U noworodków urodzonych przez matki z prawidłową masą ciała i z prawidłowym przyrostem masy ciała w czasie ciąży odnotowano znacząco niższy odsetek występowania bakterii z rodzaju Clostridium, Staphylococcus czy Bacteroides oraz Akkermansia muciniphila aniżeli w grupie matek z nadwagą. Jednocześnie dzieci urodzone przez matki bez nadwagi charakteryzowały się wyższą liczbą prozdrowotnych bakterii z rodzaju Bifidobacterium. 

Stres w czasie ciąży

Czynnik stresu w okresie ciąży predysponuje zarówno do przedwczesnego porodu, jak i do małej urodzeniowej masy ciała, egzemy, astmy, chorób układu oddechowego oraz schorzeń skórnych [8–11]. Stres jest również czynnikiem silnie modyfikującym mikrobiotę jelitową. 

Zijlmans i wsp. [12] na podstawie danych ankietowych (ogólny niepokój, niepokój związany z ciążą, codzienne zmartwienia) oraz dobowego poziomu kortyzolu w ślinie analizowali wpływ stresu matki w trakcie ciąży na mikrobiotę jelitową noworodka. Do badania zakwalifikowano 56 noworodków donoszonych, urodzonych z niepowikłanych ciąż. W grupie tej 28 matek w czasie ciąży doświadczało niewielkiego stresu, natomiast pozostałe 28 narażonych było na silne stresory. Próbki kału niemowląt zbierano do 110 dni po porodzie w 9 punktach czasowych. Wykazano, że w grupie dzieci urodzonych przez matki doświadczające dużego stresu w okresie ciąży odnotowano spadek liczebności Lactobacillus i Bifidobacterium oraz wzrost liczby Proteobacteria w porównaniu z noworodkami urodzonymi przez kobiety niezestresowane. Co więcej, powyższe zaburzenia korelowały również ze stanem zdrowia niemowląt. Więcej negatywnych objawów żołądkowo-jelitowych oraz reakcji alergicznych obserwowano u dzieci w grupie matek narażonych na silny stres w trakcie ciąży. 

Antybiotykoterapia u ciężarnej

Badania wykazują, że sposób przenoszenia mikrobioty z matki na dziecko różni się znacząco w zależności od ekspozycji ciężarnej na antybiotyki.

Śródporodowa profilaktyka antybiotykowa jest szeroko stosowana jako strategia zapobiegania zakażeniom Streptococcus grupy B (GBS). Zhou i wsp. [13] przeanalizowali wpływ okołoporodowej profilaktyki antybiotykowej na mikrobiotę matek i noworodków urodzonych o czasie lub przedwcześnie. Grupę 98 ciężarnych i ich noworodki podzielono na następujące cztery podgrupy: donoszone bez ekspozycji na antybiotyki (FT), donoszone z ekspozycją na antybiotyki (FTA), wcześniaki bez ekspozycji na antybiotyki (PT) i wcześniaki z ekspozycją na antybiotyki (PTA). Skład mikrobioty analizowano z wymazów pochwy matki oraz smółki noworodków. Wyniki wykazały, że mikrobiota pochwy matki i jelit noworodka w grupach FT i PT charakteryzowała się wyższą liczebnością bakterii z rodzaju Lactobacillus spp. niż grupy FTA i PTA. Ponadto wpływ stosowania antybiotyków na mikrobiotę był większy niż wpływ wieku ciążowego. Badacze sugerują, że promowanie racjonalnego stosowania antybiotyków u kobiet w ciąży może poprawić długofalowo zdrowie noworodków.

Antybiotykoterapia u ciężarnej może mieć również wpływ na mikrobiom mleka. Śródporodowa ekspozycja na antybiotyki wpływa na skład mikrobioty mleka matki przez miesiąc po porodzie [14] i zaburzenia w procesie kolonizacji jelit niemowlęcia [15]. Ponadto leczenie matki antybiotykami w okresie laktacji zmniejsza ogólną bioróżnorodność drobnoustrojów w mleku, w tym bakterii z rodzaju Lactobacillus oraz Bifidobacterium i jednocześnie wpływa na przerost bakterii oportunistycznych wywołujących zapalenie gruczołu mlekowego [16]. 

Sposób porodu 

Badania porównujące skład mikrobioty jelitowej dzieci urodzonych siłami natury i poprzez cięcie cesarskie (CC), wskazują na duże różnice między tymi grupami i podkreślają fakt, iż sposób porodu ma bardzo istotny wpływ na kolonizację przewodu pokarmowego noworodka. Podczas porodu fizjologicznego bardzo istotnym źródłem bakterii dla noworodka jest pochwa matki, ale nie mniej ważnym także jej przewód pokarmowy. Wykazano, iż 72% bakterii początkowo kolonizujących przewód pokarmowy dziecka jest zgodna z mikrobiotą jelitową matki, podczas gdy dla dzieci urodzonych poprzez CC tożsamość gatunków kolonizujących jelito matki i dziecka była na poziomie 41% [17]. Raportuje się, iż mikrobiota jelitowa dziecka urodzonego przez CC może być zaburzona przez okres 6 miesięcy bądź – jak mówią inne dane – nawet do 7 lat [18]. Co istotne, CC związane jest ze zwiększonym ryzykiem występowania alergii, w tym pokarmowej [19], astmy [20], cukrzycy typu 1 [21], celiakii [22], nadwagi i otyłości [23]. W ostatnich latach niestety znacząco wzrosła liczba porodów odbywających się bez wyraźnych wskazań medycznych przez cięcie cesarskie. Trend ten obserwowany jest na całym świecie, szczególnie w krajach rozwiniętych. 

W związku z tą niepokojącą tendencją oraz wyraźnym związkiem między zaburzeniami mikrobioty jelitowej w przebiegu CC a zwiększonym ryzykiem chorób cywilizacyjnych w tej grupie dzieci w przyszłości, powstaje pytanie, czy istnieje metoda przywracająca równowagę mikrobioty jelitowej noworodków rodzących się w ten sposób? Wiadomo, iż jak najszybsze wprowadzenie karmienia piersią u dzieci rodzonych przez CC wpływa korzystnie na proces kształtowania się mikrobioty jelitowej i moduluje proces kolonizacji tej grupy noworodków. Coraz częściej wspomina się także o kluczowym znaczeniu suplementacji probiotykami w tej grupie dzieci. 

Forma karmienia 

Po porodzie to sposób karmienia dziecka jest jednym z najistotniejszych czynników wpływających na skład kolonizujących go bakterii. Co istotne, także w życiu dorosłym jednym z najważniejszych faktorów wpływających na mikrobiotę jest właśnie dieta. Aktualnie wiadomo, że mleko kobiece nie jest jałowe. Pokarm matki jest swoistym synbiotykiem, czyli połączeniem prebiotyków (pożywki dla bakterii w postaci oligosacharydów mleka), jak i korzystnych bakterii prozdrowotnych. U dzieci karmionych mlekiem matki stwierdza się dominację bakterii z rodzaju Bifidobacterium. Z kolei dzieci kar...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy