Dołącz do czytelników
Brak wyników

Układ trawienny i probiotykoterapia

1 lipca 2020

NR 3 (Czerwiec 2020)

Odbudowa odporności po antybiotykoterapii

81

Wstęp

Jak dotąd rutynowym sposobem postępowania w przypadku infekcji bakteryjnej jest kuracja antybiotykowa, przepisywana wraz z preparatami osłonowymi. Preparaty te, zwane probiotykami, zalecane są na okres dwóch tygodni, co jak wiadomo, jest czasem zbyt krótkim na regenerację zniszczonej mikrobioty jelitowej [25]. Coraz większą uwagę poświęca się również innym rozwiązaniom prowadzącym do poprawy stanu jelit i odbudowy odporności po przebytej chorobie. 
Badania dowodzą, że manipulacja dietetyczna ma wpływ zarówno na zdrowie fizyczne, jak i psychiczne w równym stopniu, co prebiotyki i probiotyki [11].

POLECAMY

Bakterie jelitowe i ich funkcje

Nasz organizm zamieszkiwany jest przez ok. 100 bln obcych komórek. Większość z nich znajduje się w naszych jelitach i należy do organizmów bakteryjnych. Określamy je mianem mikrobioty jelitowej [2]. Tworzy ona symbiotyczny układ z naszym organizmem i odgrywa istotną rolę w utrzymywaniu jego homeostazy. Odpowiada m.in. za wytwarzanie enzymów, rozkładanie ksenobiotyków, leków i potencjalnych kancerogenów, metabolizm składników odżywczych, produkcję witamin i regulację działania przewodu pokarmowego. Jedną z jej funkcji jest także rozwój i modulacja układu odpornościowego [5]. 

Antybiotyki – dwie strony medalu

Antybiotyki pomagają organizmowi zwalczyć bakterie chorobotwórcze. Niestety, nie działają wybiórczo i atakują również bakterie komensalne [15]. Dochodzi do zaburzenia równowagi mikrobioty jelitowej i powstania stanu dysbiozy jelit [5], utrzymującego się nawet do 4 lat [6]. Może prowadzić to do zakłócenia funkcjonowania układu immunologicznego i wzrostu ryzyka zachorowań. Głównymi objawami dysbiozy jelitowej są częste infekcje Clostridium difficile, stany zapalne jelit (IBD), zespół jelita nadwrażliwego (IBS), otyłość, choroby alergiczne, depresja, a nawet rak jelita grubego [2].

Odbudowa odporności

Przywrócenie stanu eubiozy, czyli równowagi jelit, wymaga czasu, a wszelkie działania naprawcze powinny zostać podjęte jak najszybciej po zakończeniu antybiotykoterapii. Z uwagi na to, że jelita traktowane są jako centrum odporności całego organizmu, wskazane jest, aby podczas regeneracji zadbać w szczególności właśnie o nie [10].

Probiotyki

To „żywe mikroorganizmy, które podane w odpowiedniej ilości wywierają korzystny wpływ na zdrowie gospodarza” [22]. Stosowanie ich stanowi ochronę przed efektami ubocznymi terapii antybiotykowej oraz przywraca eubiozę jelit po zakończeniu leczenia. Ich właściwości wynikają m.in. z inhibicji rozwoju patogenów, podtrzymywania integralności bariery nabłonkowej oraz, przede wszystkim, ze stymulacji układu odpornościowego gospodarza, która zachodzi poprzez aktywację makrofagów, zwiększanie produkcji immunoglobulin oraz zmniejszanie potencjalnej reakcji alergicznej na białka pokarmowe [5]. Probiotykoterapia powinna trwać znacznie dłużej niż dwa tygodnie, czyli okres rutynowo zalecany przez lekarzy, a szczepy bakteryjne zażywane po zakończeniu leczenia powinny różnić się od tych, które braliśmy w trakcie antybiotykoterapii. Na przykład probiotyczne grzyby drożdżopodobne Saccharomyces boulardii w szczególności polecane są w trakcie leczenia z uwagi na to, że antybiotyk nie ma na nie wpływu i mogą swobodnie przeżywać w jelitach [5, 9]. Obecnie na rynku probiotyków najczęściej wykorzystywane są bakterie z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium, a najlepiej przebadanymi szczepami są Lactobacillus rhamnosus GG i Bifidobacterium BB-12 [7]. Ważne, aby podczas wyboru preparatu probiotycznego zwracać uwagę na jego skład. Producent powinien zamieścić 3-członową nazwę zawartych w produkcie mikroorganizmów np. Lactobacillus acidophilus W22 oraz ich liczbę, np. 6 × 109 CFU.
Przy wyborze probiotyku należy też zwracać uwagę na to, czy zawarte w nim mikroorganizmy nie mają zdolności produkcji dodatkowych ilości histaminy. W szczególności powinny na nie uważać osoby cierpiące na niedobór i/lub obniżoną aktywność oksydazy aminowej (DAO, enzymu odpowiedzialnego za rozkład histaminy), który często pojawia się u pacjentów z chorobami zapalnymi jelit, np. choroba Leśniowskiego-Crohna bądź wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Może u nich dojść do wytworzenia nietolerancji organizmu na histaminę. Wtedy każda dodatkowa dawka histaminy objawiać się może bólami głowy, pokrzywką, obniżeniem ciśnienia lub astmą bądź znacznym nasileniem już występujących dolegliwości ze strony układu pokarmowego. W takich przypadkach poleca się probiotyki zawierające bakterie: Bifidobacterium infantis, Bifidobacterium longum oraz Lactobacillus plantarum i Lactobacillus rhamnosus, natomiast odradza się takie, jak Lactobacillus casei, Lactobacillus reuteri i Lactobacillus bulgaricus [1, 13].

Prebiotyki

To nietrawione przez człowieka substancje, mające korzystny wpływ na organizm poprzez selektywną stymulację wzrostu i/lub aktywności jednego lub ograniczonej liczby gatunków bakterii w okrężnicy, co prowadzi do poprawy zdrowia gospodarza [18]. 
Stanowią substrat energetyczny dla bakterii probiotycznych oraz wykazują bezpośrednie działanie na układ odpornościowy. Przyczyniają się do zwiększonej produkcji stymulujących odporność SCFAs (krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe), zwiększają produkcję śluzu w jelitach oraz poziom cytokin przeciwzapalnych oraz zmniejszają ilość cytokin prozapalnych. Naturalnie występują w produktach spożywczych. Zaliczamy do nich m.in. fruktooligosacharydy (FOS), które można znaleźć np. w cebuli oraz szparagach, a także galaktooligosacharydy (GOS), obecne w mleku i fermentowanych produktach mlecznych. Prebiotyk to także inulina w czosnku oraz skrobia oporna w zielonych, niedojrzałych bananach [18, 24].

Żywność probiotyczna

To produkty spożywcze zawierające specjalnie wyselekcjonowane szczepy żywych komórek bakterii fermentacji mlekowej, głównie Bifidobacterium i Lactobacillus [26]. Jako jeden z elementów odbudowy odporności organizmu zaleca się regularne spożywanie żywności zawierającej pożyteczne bakterie jelitowe. W większości są to produkty mleczne: jogurty, kefiry, maślanki. Przedstawicielami żywności probiotycznej są też kiszonki i napoje probiotyczne. Tak jak w przypadku probiotyków, warto zwracać uwagę na opakowanie, tj. czy zamieszczono dokładną informację o szczepie i ilości bakterii w produkcie [14, 17, 19].
Osoby ze stanami zapalnymi jelit powinny prowadzić dzienniczek żywieniowy i obserwować, czy po żywności probiotycznej oraz produktach zawierających większe ilości histaminy nie dochodzi do nasilenia dolegliwości. Jeśli tak, powinny one unikać wszelkich produktów fermentowanych, bogatych w histaminę, czyli kiszonek, dojrzewających serów, alkoholu, pieczywa drożdżowego czy też truskawek, pomidorów i czekolady [13, 16].
 


Dieta

Krótkotrwałe, niewielkie zmiany w sposobie żywienia potrafią znacząco wpłynąć na równowagę mikrobioty jelit [4], a sposób żywienia jest istotnym czynnikiem modulującym działanie systemu odpornościowego. Badania dowodzą, że manipulacja dietetyczna ma wpływ na zdrowie fizyczne i psychiczne w równym stopniu, co prebiotyki i probiotyki [11]. Składniki żywności decydują o funkcjach układu odpornościowego i poprzez dbanie o ich odpowiednią ilość w diecie możemy istotnie zmniejszyć ryzyko wystąpienia chorób przewlekłych. Szczególną rolę odgrywają polifenole, związki obficie występujące w warzywach i owocach. Wpływają na regulację komórek odpornościowych, syntezę cytokin prozapalnych oraz na ekspresję genów. Przyczyniają się to zwiększonej produkcji komórek NK, limfocytów Th1 oraz makrofagów [20]. 
Do tej grupy należy np. resweratrol obecny w czerwonym winie, kurkumina w korzeniu kurkumy, kwercetyna w cebuli, likopen w pomidorach, beta-karoten w marchwi oraz antocyjany w owocach jagodowych. Oprócz polifenoli ważne są również:

  • Kwasy omega-3 – są prekursorami mediatorów przeciwzapalnych.
  • Witaminy A i D – kontrolują wrodzoną i nabytą odpowiedź immunologiczną.
  • Witaminy C i E – silne przeciwutleniacze, zmniejszają produkcję wolnych rodników, zwiększają proliferację limfocytów.
  • Cynk – stymuluje syntezę interleukiny 1 i 6, a jego niedobór objawia się silnym obniżeniem funkcji odpornościowych [8].
  • Selen – jako składnik selenoproteiny zmniejsza stres oksydacyjny poprzez zmniejszanie reakcji zapalnych i zwiększoną ochronę antyoksydacyjną [23].
  • Żelazo – jego niedobór osłabia zdolność neutrofili do zabijania bakterii.
  • Błonnik – działa przeciwzapalnie [8].
     

 

Istnieją też produkty, które osłabiają funkcje odpornościowe i przyczyniają się do rozwoju patogennych mikroorganizmów w mikrobiocie jelitowej. Są to przede wszystkim cukry proste obecne w słodyczach i kwasy tłuszczowe typu trans z produktów cukierniczych, które przyczyniają się do wzrostu stężenia cytokin prozapalnych. Wysokie spożycie so...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy