Dołącz do czytelników
Brak wyników

ABC prawidłowego żywienia , Otwarty dostęp

3 marca 2021

NR 1 (Luty 2021)

Żywność i dieta jako narzędzia w walce z migreną

50

Migrena 

Migrena jest zaburzeniem neurologicznym dotyczącym znacznej części społeczeństwa. Jest samoistnym bólem głowy, częściej występuje u kobiet – 15–18% populacji w porównaniu z 6–8% chorujących mężczyzn, przeważnie występującą u osób w wieku pomiędzy 30–50 lat, ale nie jest to regułą. Migrena jest chorobą powszechną, która towarzyszy człowiekowi przez większą część jego życia. Znamienne cechy migreny to jednostronny (ale nie zawsze) ból trwający 4–72 godziny, nudności, wymioty, nadwrażliwość na światło, hałas, zapachy czy zmieniające się warunki atmosferyczne. Migrena występuje w postaci epizodycznej lub przewlekłej. Przyjmuje się, że ma to związek z aktywacją układu trójdzielno-naczyniowego (np. przez krążenie substancji prozapalnych i stan utleniania) [1]. Dlatego oprócz skutecznego leczenia objawowego podejmowane są próby znalezienia strategii profilaktycznych i terapeutycznych [2]. Jednak dostępne leki [3] lub strategie nielekowe [4] pozostają jedynie częściowo korzystne. W literaturze mówi się o opracowaniu strategii modyfikacji stylu życia w celu zapobiegania i leczenia bólu głowy [5]. 
Dlatego wskazuje się na zachowania dietetyczne [6], prowadząc do strategii dietoterapii migreny [7, 8]. Aktualnie mówi się o odżywianiu precyzyjnym jako elemencie projektowania spersonalizowanych zachowań żywieniowych. 
Co ciekawe, migrena została zakwalifikowana jako zaburzenie związane z metabolizmem [9] lub metabolicznym zaburzeniem endokrynologicznym [10]. Uznano udział składników pokarmowych w patogenezie bólu głowy i na tej podstawie wprowadzono strategię diety eliminacyjnej [7, 11, 12]. Ogólnie przyjmuje się, że migreny są zależne od diety i że niektóre jej składniki wywołują ataki migreny.

POLECAMY

Przyczyny migreny

Istnieje długa lista potencjalnych czynników żywieniowych powodujących pojawienie się migreny, lecz lista ta nadal nie jest jednoznaczna, a wpływ czynnika zależy od wielu innych czynników niedietetycznych. Najczęściej mówi się o czekoladzie, owocach cytrusowych, orzechach, lodach, pomidorach, cebuli, nabiale, napojach alkoholowych, kofeinie, glutaminianie sodu, histaminie, fenyloetyloaminie, azotynach, aspartamie, sukralozie i glutenie [11, 12, 13]. Pojawienie się bólu migrenowego w odpowiedzi na spożyty składnik może zależeć m.in. od ilości i czasu ekspozycji [11, 12]. Do wywołania bólu głowy mogą być potrzebne duże ilości niektórych pokarmów lub składników, o czym świadczą badania z udziałem aspartamu lub glutaminianu sodu. Niektóre pokarmy lub składniki mogą wywoływać ból głowy tylko w podgrupach pacjentów, takich jak pacjenci z chorobą trzewną lub ze specyficzną odpowiedzią immunologiczną na pokarm, jak np. osoby z nietolerancją pokarmową czy alergią pokarmową [11, 12]. Dlatego identyfikacja czynników wywołujących migrenę jest trudna. Do identyfikacji takich czynników pacjenci często wykorzystują dzienniczki żywieniowe i specjalne testy serologiczne, które mogą wskazać na występowanie alergii pokarmowej. Wzięto też pod uwagę inne czynniki, m.in. genetyczne. Badania takie wydają się pomocne w identyfikacji składników żywności i profilaktyce pacjentów w poszczególnych populacjach. Jeśli czynniki dietetyczne można zidentyfikować precyzyjnie, wówczas unikanie ich w diecie w konsekwencji zapobiegałoby migrenie. Eliminowanie poszczególnych składników jest podstawą strategii diety eliminacyjnej, która jest jedną z alternatyw u osób cierpiących na migrenowe bóle głowy. Niestety, nie ma kompleksowych i jednoznacznych badań. Zatem w niniejszym artykule zostały przedstawione dotychczasowe osiągnięcia naukowe z zakresu oceny wpływu czynników żywieniowo-dietetycznych na profilaktykę i leczenie migreny. 

Diety eliminacyjne 

Diety eliminacyjne wymagają identyfikacji składników diety wywołujących migrenę i ich późniejszą eliminację. Aby zidentyfikować właściwe elementy diety decydujące o pojawieniu się migreny [11], należy przyjąć podejście indywidualne. Gdy dana osoba zauważa wysoką częstotliwość bólu głowy lub migreny po kontakcie z bodźcem dietetycznym, to unika ich. Takie podejście często jednak może nie być obiektywne ze względu na nieprecyzyjne zdolności obserwatorów co do objawów oraz utrudnione skojarzenia dotyczące spożytego składnika a konsekwencji bólowych, a także ze względu na różnorodną ilość czasu potrzebną do pojawienia się objawów od momentu spożycia danego pokarmu. Ponadto „wyzwalacze dietetyczne” nie zawsze wskazują na alergię pokarmową, często też obserwatorzy błędnie kojarzą alergeny i produkty, na którą są uczuleni, z czynnikami wywołującymi migreny. Alergię pokarmową można zdefiniować poprzez aktywację przeciwciał w odpowiedzi na określony pokarm, od łagodnych do ciężkich reakcji. Aby zidentyfikować alergie pokarmowe, można zastosować testy serologiczne. Należy jednak pamiętać, że rozróżnia się także nietolerancje pokarmowe, które występują częściej niż alergie pokarmowe. Dlatego ważne jest, aby odróżnić alergię pokarmową od pokarmowego „wyzwalacza” migreny. Kompletny dziennik żywieniowy odnotowujący obecność lub brak migreny i zestawienie zjadanych posiłków może być w tym aspekcie bardzo pomocny [11]. Z drugiej strony ekspozycja na daną żywność nie zawsze może wywołać ból głowy, a ilość pożywienia lub czas ekspozycji może w dużym stopniu wpłynąć na wynik [11]. 
W niektórych przypadkach istnieje przerwa w czasie między spożyciem pokarmowego czynnika a wystąpieniem migreny. W tym przypadku może wystąpić też szereg innych czynników wyzwalających, oprócz pożywienia (np. stres, warunki pogodowe i odwodnienie), które mogą inicjować proces migreny. Ponieważ zdefiniowanie związku między jedzeniem a migreną jest trudne, zaproponowano ustanowienie progu [11]. 
Zgodnie z literaturą jedzenie można uznać za wyzwalacz, jeśli wystąpił ból głowy ≥ 50% przypadków w ciągu jednego dnia od ekspozycji [15]. U jednego pacjenta może występować wiele czynników wyzwalających, a identyfikacja pojedynczego wyzwalacza może być trudna, zwłaszcza że niektóre czynniki mogą się wzajemnie wzmacniać. Ponadto niektóre potrawy są złożone i zawierają wiele składników, dlatego trudno jest zidentyfikować jeden określony składnik jako wyzwalacz. Wadą diety eliminacyjnej stosowanej długotrwale może być negatywny efekt niedożywienia, który charakteryzuje się niedostatecznym spożyciem białka, energii i mikroelementów i może powodować zaburzenia, w tym problemy psychologiczne lub infekcje (16, 17).

Diety przeciwmigrenowe

Idea specjalnych diet na migrenę została opracowana równolegle z dietami eliminacyjnymi. Zaproponowano kilka rodzajów diet jako korzystnych w przypadku migreny. Wiele z nich nie jest opartych na mechanizmach lub dowodach potwierdzających ich działanie, ale zaproponowano, aby działały poprzez różne występujące równolegle mechanizmy. Przykładem jest działanie na pobudliwość neuronalną, obecność i stężenie substancji odgrywających rolę w patogenezie migreny (takich jak peptyd związany z genem kalcytoniny (CGRP), tlenek azotu (NO), adiponektyna i leptyna), czynność podwzgórza i agregacja płytek krwi [7]. Zastosowanie musi również uwzględniać współistniejące zaburzenia lub nawet podtypy migreny. Aby osiągnąć optymalną odpowiedź, biorąc pod uwagę diety ze sprawdzonym efektem, może być przydatne leczenie farmakologiczne połączone z interwencją dietetyczną.
Niedawny przegląd literatury [7] wykazał, że dieta ketogenna, bogata w kwas foliowy, niskocukrowa dieta Atkinsa i dieta bogata w kwasy omega-3 i niską podaż kwasów omega-6 wykazują korzystne efekty. Wspomniano również o diecie śródziemnomorskiej, jednak tych danych było zdecydowanie mniej [7]. W leczeniu migreny zaproponowano dietę ketogenną i zmodyfikowaną dietę Atkinsa w celu poprawy funkcji mitochondriów, poprawy dysfunkcji serotoninergicznej, obniżenia poziomu CGRP i stłumienia zapalenia nerwów [7]. 
Diety ketogenne prowadzą do podwyższenia poziomu ciał ketonowych, które jak ostatnio stwierdzono, są korzystne w zapobieganiu migrenie [18]. Ciała ketonowe działają na funkcjonowanie mitochondriów, stres oksydacyjny, pobudliwość mózgową, stany zapalne i mikrobiom jelitowy [18]. Wykazano także, że dieta o niskim indeksie glikemicznym może być przydatna w leczeniu migreny poprzez obniżenie stanu zapalnego [7]. Sugerowano również, że równowaga między spożyciem kwasów tłuszczowych omega-6 a omega-3 zmniejsza reakcje zapalne, poprawia czynność płytek krwi i reguluje napięcie naczyń. Dlatego strategia dietetyczna polegająca na zmniejszeniu spożycia kwasów omega-6 i zwiększeniu spożycia kwasów omega-3 może okazać się korzystna w przypadku migreny [7].
W innych pracach badano zależności pomiędzy występowaniem migreny a spożyciem soli. Wykazano, że poziom sodu jest wyższy w płynie mózgowo-rdzeniowym pacjentów z migreną niż w grupie kontrolnej, szczególnie podczas napadu bólu głowy [18]. Jednak równolegle wykazano, że efekt stosowania diety niskosodowej zależy od kilku czynników, które należy wziąć pod uwagę w leczeniu migreny. Chociaż wykazano, że dieta niskosodowa chroni osoby starsze [20], w populacji młodych kobiet bez nadciśnienia i z niskim lub prawidłowym wskaźnikiem masy ciała (BMI) dieta bogata w sód okazała się korzystna [21]. Dlatego spożycie sodu powinno być dostosowane do specyficznych potrzeb i populacji pacjentów. Na przykład dieta uboga w sód może być odpowiednia dla pacjentów z czynnikami ryzyka, takimi jak nadciśnienie tętnicze krwi, natomiast dieta bogata w sód może być odpowiednia u pacjentów ze współistniejącymi chorobami, takimi jak zespół tachykardii zatokowej lub z niskim ciśnieniem krwi lub niskim BMI [5].

Dieta epigenetyczna

W dietach epigenetycznych efekt terapeutyczny uzyskiwany jest poprzez dodanie pewnych składników diety o określonych mechanizmach działania, dzięki którym można potencjalnie wpływać na patogenezę choroby [22, 23]. Te rodzaje diet celują w określone struktury komórkowe (np. mitochondria) i cząsteczki (np. DNA). Opierając się na tej strategii, w 2011 r. Hardy i Tollefsbol wprowadzili termin „dieta epigenetyczna” [24], aby wyjaśnić, że czynniki środowiskowe, takie jak składniki diety, mogą współpracować z profilem epigenetycznym chorych, a zatem mogą być korzystne w zapobieganiu chorobom. Było to po raz pierwszy brane pod uwagę w profilaktyce nowotworów [23], ale pojęcie to pojawiło się w innych dziedzinach związanych ze zdrowiem. Racjonalnie można rozważyć, że dieta może zmienić profil epigenetyczny konsumentów – np. w przypadku nowotworu – jeśli wystąpią anormalne zmiany określonych czynników transkrypcyjnych [34], specyficzne diety normalizujące te zmiany mogą zapobiegać chorobie. Teoretycznie w przypadku migreny taka interwencja oznaczałaby, że składnik diety może blokować mechanizmy leżące u podstaw migreny lub wyzwalać mechanizmy zapobiegawcze [16]. Hipoteza ta została sformułowana głównie w wyniku ostatnich zaawansowanych badań nad patogenezą migreny, ze szczególnym uwzględnieniem epigenetyki [25, 26], gdzie stwierdzono, że nieprawidłowa metylacja DNA jest związana z występowaniem migreny [28]. Doniesiono, że w przypadku kilku genów ich metylacja może być związana z migreną, w tym w przypadku SH2D5 [29], COMT ( katecholo-O-metylotransferaza) [29]]; SOCS1 (supresor sygnalizacji cytokin 1) [29]; SLC2A9, SLC38A4, i SLC6A5 (nośniki substancji rozpuszczonej) [31]; DGKG (kinaza diacyloglicerolu gamma) [31]; KIF26A (pochodna kinezyny 26A) [31]; DOCK6 (pochodna cytokinezy 6) [30]. W tym zakresie wskazano, że kwas foliowy, który bierze udział w metylacji DNA, może mieć korzystne działanie w kontekście epigenetycznej diety przeciwmigrenowej [17, 32]. 
Ostatnio zaproponowano, że zdefiniowanie diety, która może być ukierunkowana na metylację DNA – np. dieta bogata w kwas foliowy – może potencjalnie zapewnić przyszły kierunek epigenetycznych badań dietetycznych związanych z migreną [17, 43]. Ponadto należy wziąć pod uwagę choroby współistniejące z migreną, takie jak depresja i epilepsja. Inną ważną kwestią jest to, że w chwili obecnej kilka substancji chemicznych nakierowanych na epigenom zostało zaakceptowanych jako leki epigenetyczne [34]. Na przykład walproinian był od dawna stosowany w leczeniu padaczki i wykazano, że jest skuteczny u wielu pacjentów z migreną. Walproinian jest inhibitorem deacetylazy histonów (HDAC) [34], a badania wskazują, że wyzwala również demetylację DNA [35]. 
W związku z tym został uznany za lek epigenetyczny w leczeniu migreny [37]. Suplementy kwasu foliowego są dostępne w postaci kwasu foliowego, kwasu folinowego lub 5-metylotetrahydrofolianu [38]. Badania wykazały, że suplementacja diet kwasem foliowym jest korzystna w przypadku migreny [39]. Kwas foliowy jest potrzebny do zapewnienia grupy metylowej dla metylotransferazy DNA w procesie metylacji DNA. W odniesieniu do migreny zasugerowano, że polimorfizm MTHFR (reduktazy metylenotetrahydrofolianu) może powodować wzrost stężenia homocysteiny w osoczu. Dostępna literatura [40] sugeruje znowu, że podwyższone poziomy homocysteiny w osoczu są związane ze zwiększonym ryzykiem migreny. Do metabolizmu homocysteiny, powstającej w wyniku demetylacji aminokwasu melatoniny, potrzebne są kwas foliowy oraz witaminy z grupy B6 i B12. Niedobór tych składników powoduje hipometylację DNA, która, jak przypuszczano, wywołuje migrenę [41]. Podsumowując, kwas foliowy jest niezbędny do metylacji DNA, a jego obecność w diecie ma korzystny wpływ na migrenę. Jednak pozostaje nadal do ustalenia, czy kwas foliowy w diecie może powodować jednoznacznie zmiany w metylacji DNA. Dlatego badacze zasugerowali, że należy zachować ostrożność przy stosowaniu terminologii „diety epigenetycznej” oraz przy klasyfikowaniu niektórych diet jako „diet epigenetycznych” (np. diety wzbogacone kwasem foliowym), które mogą być korzystne w przypadku migreny [17].

Oś jelitowo-mózgowa i probiotyki a migrena

W ostatnich badaniach wykazano, że choroby przewodu pokarmowego związane mogą być z migreną [42]. Migrenie często towarzyszą objawy żołądkowo-jelitowe, w tym nudności, wymioty, niestrawność i zaburzenia pracy jelit [43]. Stwierdzono, że bóle głowy występują częściej u pacjentów z zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi [44]. Badania sugerują również, że migrena może być związana z zapaleniem jelit oraz występowaniem celiakii [45]. Niedawno pojawiła się koncepcja „osi jelitowo-mózgowej”, która wyjaśnia dwukierunkową zależność między układem żołądkowo-jelitowym a ośrodkowym układem nerwowym [46]. Wykazano pozytywną zależność między jelitami a mózgiem, co w konsekwencji może wpływać na wystąpienie zaburzeń neur...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy